UtshovSarga 58
58.1
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम् ।
उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिन्दमः ।। ६.५८.१ ।।।।
Tatah prahastam niryantam drishtva bhimaparakramam
Uvacha sasmitam ramo vibhishanamarindamah
58.2
क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः ।
आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम् ।। ६.५८.२ ।।।।
Ka esha sumahakayo balena mahata vritah
Achakshva me mahabaho viryavantam nishacharam
58.3
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ।
। ६.५८.३ ।।।।
Raghavasya vachah shrutva pratyuvacha vibhishanah
58.4
एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः ।
लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः ।वीर्यवानस्त्रविच्छूरः प्रख्यातश्च पराक्रमे ।। ६.५८.४ ।।।।
Esha senapatistasya prahasto nama rakshasah
Lankayam rakshasendrasya tribhagabalasanvritah, viryavanastravichchhurah prakhyatashcha parakrame
58.5
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् ।
गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् ।। ६.५८.५ ।।।।
Tatah prahastam niryantam bhimam bhimaparakramam
Garjantam sumahakayam rakshasairabhisanvritam
58.6
ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् ।
अतिसञ्जातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ।। ६.५८.६ ।।।।
Dadarsha mahati sena vanaranam baliyasam
Atisanjataroshanam prahastamabhigarjatam
58.7
खड्गशक्त्यृष्टिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च ।
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ।। ६.५८.७ ।।।।
Khadgashaktyrishtibanashcha shulani musalani cha
Gadashcha parighah prasa vividhashcha parashvadhah
58.8
धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् ।
प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम् ।। ६.५८.८ ।।।।
Dhanunshi cha vichitrani rakshasanam jayaishinam
Pragrihitanyashobhanta vanaranabhidhavatam
58.9
जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान् वानरर्षभाः ।
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः ।। ६.५८.९ ।।।।
Jagrihuh padapanshchapi pushpitan vanararshabhah
Shilashcha vipula dirgha yoddhukamah plavangamah
58.10
तेषामन्योन्यमासाद्य सङ्ग्रामः सुमहानभूत् ।
बहूनामश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम् ।। ६.५८.१० ।।।।
Teshamanyonyamasadya sangramah sumahanabhut
Bahunamashmavrishtim cha sharavrishtim cha varshatam
58.11
बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरयूथपान् ।
वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून् ।। ६.५८.११ ।।।।
Bahavo rakshasa yuddhe bahun vanarayuthapan
Vanara rakshasanshchapi nijaghnurbahavo bahun
58.12
शूलैः प्रमथिताः केचित् केचिच्च परमायुधैः ।
परिघैराहताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः ।। ६.५८.१२ ।।।।
Shulaih pramathitah kechit kechichcha paramayudhaih
Parighairahatah kechit kechichchhinnah parashvadhaih
58.13
निरुच्छ्वासाः कृताः केचित् पतिता धरणीतले ।
विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसन्धानसन्दिताः ।। ६.५८.१३ ।।।।
Niruchchhvasah kritah kechit patita dharanitale
Vibhinnahridayah kechidishusandhanasanditah
58.14
केचिद्द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ।
वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्चावदारिताः ।। ६.५८.१४ ।।।।
Kechiddvidha kritah khadgaih sphurantah patita bhuvi
Vanara rakshasaih shulaih parshvatashchavadaritah
58.15
वानरैश्चापि सङ्क्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः ।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले ।। ६.५८.१५ ।।।।
Vanaraishchapi sankruddhai rakshasaughah samantatah
Padapairgirishringaishcha sampishta vasudhatale
58.16
वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम् ।
वैमुः शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः ।। ६.५८.१६ ।।।।
Vajrasparshatalairhastairmushtibhishcha hata bhrisham
Vaimuh shonitamasyebhyo vishirnadashanekshanah
58.17
आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि ।। ६.५८.१७ ।।।।
Artasvanam cha svanatam sinhanadam cha nardatam
Babhuva tumulah shabdo harinam rakshasam yudhi
58.18
वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः ।
विवृत्तनयनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ।। ६.५८.१८ ।।।।
Vanara rakshasah kruddha viramargamanuvratah
Vivrittanayanah krurashchakruh karmanyabhitavat
58.19
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।
एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ।। ६.५८.१९ ।।।।
Narantakah kumbhahanurmahanadah samunnatah
Ete prahastasachivah sarve jaghnurvanaukasah
58.20
तेषामापततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् ।
द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ।। ६.५८.२० ।।।।
Teshamapatatam shighram nighnatam chapi vanaran
Dvivido girishringena jaghanaikam narantakam
58.21
दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः स विपुलद्रुमम् ।
राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतमपोथयत् ।। ६.५८.२१ ।।।।
Durmukhah punarutthaya kapih sa vipuladrumam
Rakshasam kshiprahastastu samunnatamapothayat
58.22
जाम्बवांस्तु सुसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।
पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ।। ६.५८.२२ ।।।।
Jambavanstu susankruddhah pragrihya mahatim shilam
Patayamasa tejasvi mahanadasya vakshasi
58.23
अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् ।
वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणान् सन्त्याजयद्रणे ।। ६.५८.२३ ।।।।
Atha kumbhahanustatra tarenasadya viryavan
Vrikshenabhihato murdhni pranan santyajayadrane
58.24
अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः ।
चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम् ।। ६.५८.२४ ।।।।
Amrishyamanastatkarma prahasto rathamasthitah
Chakara kadanam ghoram dhanushpanirvanaukasam
58.25
आवर्त इव सञ्जज्ञे उभयोः सेनयोस्तदा ।
क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निस्वनः ।। ६.५८.२५ ।।।।
Avarta iva sanjagye ubhayoh senayostada
Kshubhitasyaprameyasya sagarasyeva nisvanah
58.26
महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः ।
अर्दयामास सङ्क्रुद्धो वानरान् परमाहवे ।। ६.५८.२६ ।।।।
Mahata hi sharaughena prahasto yuddhakovidah
Ardayamasa sankruddho vanaran paramahave
58.27
वानराणां शरीरैश्च राक्षसानां च मेदिनी ।
बभूव निचिता घोरा पतितैरिव पर्वतैः ।। ६.५८.२७ ।।।।
Vanaranam shariraishcha rakshasanam cha medini
Babhuva nichita ghora patitairiva parvataih
58.28
सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते ।
सञ्छन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः ।। ६.५८.२८ ।।।।
Sa mahi rudhiraughena prachchhanna samprakashate
Sanchhanna madhave masi palashairiva pushpitaih
58.29
हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम् ।
शोणितौघमहातोयां यमसागरगमिनीम् ।। ६.५८.२९ ।।।।
Hataviraughavapram tu bhagnayudhamahadrumam
Shonitaughamahatoyam yamasagaragaminim
58.30
यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् ।
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।। ६.५८.३० ।।।।
Yakritplihamahapankam vinikirnantrashaivalam
Bhinnakayashirominamangavayavashadvalam
58.31
गृध्रहंसगणाकीर्णां कङ्कसारससेविताम् ।
मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिस्वनाम् ।तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम् ।। ६.५८.३१ ।।।।
Gridhrahansaganakirnam kankasarasasevitam
Medahphenasamakirnamartastanitanisvanam, tam kapurushadustaram yuddhabhumimayim nadim
58.32
नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम् ।
राक्षसाः कपिमुख्याश्च तेरुस्तां दुस्तरां नदीम् ।। ६.५८.३२ ।।।।
Nadimiva ghanapaye hansasarasasevitam
Rakshasah kapimukhyashcha terustam dustaram nadim
58.33
यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः ।
। ६.५८.३३ ।।।।
Yatha padmarajodhvastam nalinim gajayuthapah
58.34
ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् ।
ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवङ्गमान् ।। ६.५८.३४ ।।।।
Tatah srijantam banaughan prahastam syandane sthitam
Dadarsha tarasa nilo vinighnantam plavangaman
58.35
उद्धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात् ।
समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे ।। ६.५८.३५ ।।।।
Uddhuta iva vayuh khe mahadabhrabalam balat
Samikshyabhidrutam yuddhe prahasto vahinipatih, rathenadityavarnena nilamevabhidudruve
58.36
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे ।
नीलाय व्यसृजद्बाणान् प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।। ६.५८.३६ ।।।।
Sa dhanurdhanvinam shreshtho vikrishya paramahave
Nilaya vyasrijadbanan prahasto vahinipatih
58.37
ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः ।
महीं जग्मुर्महावेगा रुषिता इव पन्नगाः ।। ६.५८.३७ ।।।।
Te prapya vishikha nilam vinirbhidya samahitah
Mahim jagmurmahavega rushita iva pannagah
58.38
नीलः शरैरभिहतो निशितैर्ज्वलनोपमैः ।
स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः ।। ६.५८.३८ ।।।।
Nilah sharairabhihato nishitairjvalanopamaih
Sa tam paramadurdharshamapatantam mahakapih
58.39
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान् ।
। ६.५८.३९ ।।।।
Prahastam tadayamasa vrikshamutpatya viryavan
58.40
स तेनाभिहतः क्रुद्धो नदन् राक्षसपुङ्गवः ।
ववर्ष शरवर्षाणि प्लवङ्गानां चमूपतौ ।। ६.५८.४० ।।।।
Sa tenabhihatah kruddho nadan rakshasapungavah
Vavarsha sharavarshani plavanganam chamupatau
58.41
तस्य बाणगणान् घोरान् राक्षसस्य महाबलः ।
अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।। ६.५८.४१ ।।।।
Tasya banaganan ghoran rakshasasya mahabalah
Aparayan varayitum pratyagrihnannimilitah
58.42
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ।
एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षं दुरासदम् ।निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदारुणम् ।। ६.५८.४२ ।।।।
Yathaiva govrisho varsham sharadam shighramagatam
Evameva prahastasya sharavarsham durasadam, nimilitakshah sahasa nilah sehe sudarunam
58.43
रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान् ।
प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य मनोजवान् ।। ६.५८.४३ ।।।।
Roshitah sharavarshena salena mahata mahan
Prajaghana hayannilah prahastasya manojavan
58.44
ततः स चापमुद्गृह्य प्रहस्तस्य महाबलः ।
बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनःपुनः ।। ६.५८.४४ ।।।।
Tatah sa chapamudgrihya prahastasya mahabalah
Babhanja tarasa nilo nanada cha punahpunah
58.45
विधनुस्तु कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे ।। ६.५८.४५ ।।।।
Vidhanustu kritastena prahasto vahinipatih
Pragrihya musalam ghoram syandanadavapupluve
58.46
तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ ।
स्थितौ क्षतजदिग्धाङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ।। ६.५८.४६ ।।।।
Tavubhau vahinimukhyau jatavairau tarasvinau
Sthitau kshatajadigdhangau prabhinnaviva kunjarau
58.47
उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।
सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ।। ६.५८.४७ ।।।।
Ullikhantau sutikshnabhirdanshtrabhiritaretaram
Sinhashardulasadrishau sinhashardulacheshtitau
58.48
विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ ।
काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ ।। ६.५८.४८ ।।।।
Vikrantavijayau virau samareshvanivartinau
Kankshamanau yashah praptum vritravasavayoh samau
58.49
आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः ।
प्रहस्तः परमायत्तस्तस्य सुस्राव शोणितम् ।। ६.५८.४९ ।।।।
Ajaghana tada nilam lalate musalena sah
Prahastah paramayattastasya susrava shonitam
58.50
ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य सुमहातरुम् ।
प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ।। ६.५८.५० ।।।।
Tatah shonitadigdhangah pragrihya sumahatarum
Prahastasyorasi kruddho visasarja mahakapih
58.51
तमचिन्त्य प्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् ।
अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं प्लवङ्गमम् ।। ६.५८.५१ ।।।।
Tamachintya praharam sa pragrihya musalam mahat
Abhidudrava balinam balannilam plavangamam
58.52
तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः ।
ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ।। ६.५८.५२ ।।।।
Tamugravegam sanrabdhamapatantam mahakapih
Tatah samprekshya jagraha mahavego mahashilam
58.53
तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः ।
प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत् ।। ६.५८.५३ ।।।।
Tasya yuddhabhikamasya mridhe musalayodhinah
Prahastasya shilam nilo murdhni turnamapatayat
58.54
सा तेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला ।
बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा ।। ६.५८.५४ ।।।।
Sa tena kapimukhyena vimukta mahati shila
Bibheda bahudha ghora prahastasya shirastada
58.55
स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः ।
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ।। ६.५८.५५ ।।।।
Sa gatasurgatashriko gatasattvo gatendriyah
Papata sahasa bhumau chhinnamula iva drumah
58.56
प्रभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम् ।
शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ।। ६.५८.५६ ।।।।
Prabhinnashirasastasya bahu susrava shonitam
Shariradapi susrava gireh prasravanam yatha
58.57
हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महद्बलम् ।
रक्षसामप्रहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ।। ६.५८.५७ ।।।।
Hate prahaste nilena tadakampyam mahadbalam
Rakshasamaprahrishtanam lankamabhijagama ha
58.58
न शेकुः समरे स्थातुं निहते वाहिनीपतौ ।
सेतुबन्धं समासाद्य विकीर्णं सलिलं यथा ।। ६.५८.५८ ।।।।
Na shekuh samare sthatum nihate vahinipatau
Setubandham samasadya vikirnam salilam yatha
58.59
हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः ।
रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमास्थिताः ।प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं निस्सञ्ज्ञा इव ते ऽभवन् ।। ६.५८.५९ ।।।।
Hate tasminshchamumukhye rakshasaste nirudyamah
Rakshahpatigriham gatva dhyanamukatvamasthitah, praptah shokarnavam tivram nissangya iva te bhavan
58.60
ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा ।
समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन च प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः ।। ६.५८.६० ।।
Tatastu nilo vijayi mahabalah prashasyamanah svakritena karmana
Sametya ramena salakshmanena cha prahrishtarupastu babhuva yuthapah