UtshovSarga 57
57.1
अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः ।
किञ्चिद्दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ।। ६.५७.१ ।।।।
Akampanavadham shrutva kruddho vai rakshaseshvarah
Kinchiddinamukhashchapi sachivanstanudaikshata
57.2
स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च ।
ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः ।पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मानवेक्षितुम् ।। ६.५७.२ ।।।।
Sa tu dhyatva muhurtam tu mantribhih sanvicharya cha
Tatastu ravanah purvadivase rakshasadhipah, purim pariyayau lankam sarvan gulmanavekshitum
57.3
तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।
ददर्श नगरीं लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ।। ६.५७.३ ।।।।
Tam rakshasaganairguptam gulmairbahubhiravritam
Dadarsha nagarim lankam patakadhvajamalinim
57.4
रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
उवाचामर्षतः काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ।। ६.५७.४ ।।।।
Ruddham tu nagarim drishtva ravano rakshaseshvarah
Uvachamarshatah kale prahastam yuddhakovidam
57.5
पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य वा ।
नान्यं युद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ।। ६.५७.५ ।।।।
Purasyopanivishtasya sahasa piditasya va
Nanyam yuddhat prapashyami moksham yuddhavisharada
57.6
अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम ।
इन्द्रजिद्वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ।। ६.५७.६ ।।।।
Aham va kumbhakarno va tvam va senapatirmama
Indrajidva nikumbho va vaheyurbharamidrisham
57.7
स त्वं बलमतः शीघ्रमादाय परिगृह्य च ।
विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ।। ६.५७.७ ।।।।
Sa tvam balamatah shighramadaya parigrihya cha
Vijayayabhiniryahi yatra sarve vanaukasah
57.8
निर्याणादेव ते नूनं चपला हरिवाहिनी ।
नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ।। ६.५७.८ ।।।।
Niryanadeva te nunam chapala harivahini
Nardatam rakshasendranam shrutva nadam dravishyati
57.9
चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः ।
न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ।। ६.५७.९ ।।।।
Chapala hyavinitashcha chalachittashcha vanarah
Na sahishyanti te nadam sinhanadamiva dvipah
57.10
विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह ।
अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्त वशमेष्यति ।। ६.५७.१० ।।।।
Vidrute cha bale tasmin ramah saumitrina saha
Avashaste niralambah prahasta vashameshyati
57.11
आपत् संशयिता श्रेयो न तु निस्संशयीकृता ।
प्रतिलोमानुलोमं वा यद्वा नो मन्यसे हितम् ।। ६.५७.११ ।।।।
Apat sanshayita shreyo na tu nissanshayikrita
Pratilomanulomam va yadva no manyase hitam
57.12
रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।। ६.५७.१२ ।।।।
Ravanenaivamuktastu prahasto vahinipatih
Rakshasendramuvachedamasurendramivoshana
57.13
राजन् मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः ।
विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ।। ६.५७.१३ ।।।।
Rajan mantritapurvam nah kushalaih saha mantribhih
Vivadashchapi no vrittah samavekshya parasparam
57.14
प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया ।
अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेतत्तथैव नः ।। ६.५७.१४ ।।।।
Pradanena tu sitayah shreyo vyavasitam maya
Apradane punaryuddham drishtametattathaiva nah
57.15
सो ऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया ।
सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां प्रियं तव ।। ६.५७.१५ ।।।।
So ham danaishcha manaishcha satatam pujitastvaya
Santvaishcha vividhaih kale kim na kuryam priyam tava
57.16
न हि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि वा ।
त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थं जीवितं युधि ।। ६.५७.१६ ।।।।
Na hi me jivitam rakshyam putradaradhanani va
Tvam pashya mam juhushantam tvadartham jivitam yudhi
57.17
एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः ।
उवाचेदं बलाध्यक्षान् प्रहस्तः पुरतः स्थितान् ।। ६.५७.१७ ।।।।
Evamuktva tu bhartaram ravanam vahinipatih
Uvachedam baladhyakshan prahastah puratah sthitan
57.18
समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महद्बलम् ।
। ६.५७.१८ ।।।।
Samanayata me shighram rakshasanam mahadbalam
57.19
मद्बाणशतवेगेन हतानां च रणाजिरे ।
अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसाम् ।। ६.५७.१९ ।।।।
Madbanashatavegena hatanam cha ranajire
Adya tripyantu mansadah pakshinah kananaukasam
57.20
इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः ।
बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे ।। ६.५७.२० ।।।।
Ityuktaste prahastena baladhyakshah kritatvarah
Balamudyojayamasustasmin rakshasamandire
57.21
सा बभूव मुहूर्तेन तिग्मनानाविधायुधैः ।
लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला ।। ६.५७.२१ ।।।।
Sa babhuva muhurtena tigmananavidhayudhaih
Lanka rakshasaviraistairgajairiva samakula
57.22
हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् ।
आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ ।। ६.५७.२२ ।।।।
Hutashanam tarpayatam brahmananshcha namasyatam
Ajyagandhaprativahah surabhirmaruto vavau
57.23
स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।
सङ्ग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा ।। ६.५७.२३ ।।।।
Srajashcha vividhakara jagrihustvabhimantritah
Sangramasajjah sanhrishta dharayan rakshasastada
57.24
सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः ।
रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ।। ६.५७.२४ ।।।।
Sadhanushkah kavachino vegadaplutya rakshasah
Ravanam prekshya rajanam prahastam paryavarayan
57.25
अथामन्त्र्य च राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् ।
आरुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ।। ६.५७.२५ ।।।।
Athamantrya cha rajanam bherimahatya bhairavam
Aruroha ratham divyam prahastah sajjakalpitam
57.26
हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक् सूतसुसंयतम् ।
महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।। ६.५७.२६ ।।।।
Hayairmahajavairyuktam samyak sutasusanyatam
Mahajaladanirghosham sakshachchandrarkabhasvaram
57.27
उरगध्वजदुर्द्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् ।
सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया ।। ६.५७.२७ ।।।।
Uragadhvajadurddharsham suvarutham svapaskaram
Suvarnajalasanyuktam prahasantamiva shriya
57.28
ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः ।
लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ।। ६.५७.२८ ।।।।
Tatastam rathamasthaya ravanarpitashasanah
Lankaya niryayau turnam balena mahata vritah
57.29
ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ।
वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव सागरम् ।शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ।। ६.५७.२९ ।।।।
Tato dundubhinirghoshah parjanyaninadopamah
Vaditranam cha ninadah purayanniva sagaram, shushruve shankhashabdashcha prayate vahinipatau
57.30
निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुरग्रतः ।
भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरस्सराः ।। ६.५७.३० ।।।।
Ninadantah svaran ghoran rakshasa jagmuragratah
Bhimarupa mahakayah prahastasya purassarah
57.31
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।
प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम् ।। ६.५७.३१ ।।।।
Narantakah kumbhahanurmahanadah samunnatah
Prahastasachiva hyete niryayuh parivarya tam
57.32
व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ ।
गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ।। ६.५७.३२ ।।।।
Vyudhenaiva sughorena purvadvarat sa niryayau
Gajayuthanikashena balena mahata vritah
57.33
सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः ।
प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णं कालान्तकयमोपमः ।। ६.५७.३३ ।।।।
Sagarapratimaughena vritastena balena sah
Prahasto niryayau turnam kalantakayamopamah
57.34
तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम् ।
लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ।। ६.५७.३४ ।।।।
Tasya niryanaghoshena rakshasanam cha nardatam
Lankayam sarvabhutani vinedurvikritaih svaraih
57.35
व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः ।
मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ।। ६.५७.३५ ।।।।
Vyabhramakashamavishya mansashonitabhojanah
Mandalanyapasavyani khagashchakru ratham prati
57.36
वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरं ववाशिरे ।
अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषो ववौ ।। ६.५७.३६ ।।।।
Vamantyah pavakajvalah shiva ghoram vavashire
Antarikshat papatolka vayushcha parusho vavau
57.37
अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ।
। ६.५७.३७ ।।।।
Anyonyamabhisanrabdha grahashcha na chakashire
57.38
मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः ।
ववृषू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरस्सरान् ।। ६.५७.३८ ।।।।
Meghashcha kharanirghosha rathasyopari rakshasah
Vavrishu rudhiram chasya sishichushcha purassaran
57.39
केतुमूर्धनि गृध्रो ऽस्य निलीनो दक्षिणामुखः ।
तुदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रामहरत् प्रभाम् ।। ६.५७.३९ ।।।।
Ketumurdhani gridhro sya nilino dakshinamukhah
Tudannubhayatah parshvam samagramaharat prabham
57.40
सारथेर्बहुशश्चास्य सङ्ग्राममवगाहतः ।
प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः ।। ६.५७.४० ।।।।
Saratherbahushashchasya sangramamavagahatah
Pratodo nyapataddhastat sutasya hayasadinah
57.41
निर्याणश्रीश्च या ऽस्यासीद्भास्वरा वसुदुर्लभा ।
सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ।। ६.५७.४१ ।।।।
Niryanashrishcha ya syasidbhasvara vasudurlabha
Sa nanasha muhurtena same cha skhalita hayah
57.42
प्रहस्तं त्वभिनिर्यान्तं प्रख्यातबलपौरुषम् ।
युधि नानाप्रहरणा कपिसेना ऽभ्यवर्तत ।। ६.५७.४२ ।।।।
Prahastam tvabhiniryantam prakhyatabalapaurusham
Yudhi nanapraharana kapisena bhyavartata
57.43
अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत ।
वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीरागृह्णतां शिलाः ।। ६.५७.४३ ।।।।
Atha ghoshah sutumulo harinam samajayata
Vrikshanarujatam chaiva gurviragrihnatam shilah
57.44
नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम् ।
उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् ।। ६.५७.४४ ।।।।
Nadatam rakshasanam cha vanaranam cha garjatam
Ubhe pramudite sainye rakshoganavanaukasam
57.45
वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् ।
परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ।। ६.५७.४५ ।।।।
Vegitanam samarthanamanyonyavadhakankshinam
Parasparam chahvayatam ninadah shruyate mahan
57.46
ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः ।
विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ।। ६.५७.४६ ।।
Tatah prahastah kapirajavahinimabhipratasthe vijayaya durmatih
Vivriddhavegam cha vivesha tam chamum yatha mumurshuh shalabho vibhavasum