UtshovSarga 50
50.1
अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः ।
किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले ।। ६.५०.१ ।।।।
Athovacha mahateja harirajo mahabalah
Kimiyam vyathita sena mudhavateva naurjale
50.2
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत् ।
। ६.५०.२ ।।।।
Sugrivasya vachah shrutva valiputro ngado bravit
50.3
न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ।
शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ ।शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ।। ६.५०.३ ।।।।
Na tvam pashyasi ramam cha lakshmanam cha mahabalam
Sharajalachitau viravubhau dasharathatmajau, sharatalpe mahatmanau shayanau rudhirokshitau
50.4
अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम् ।
नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु ।। ६.५०.४ ।।।।
Athabravidvanarendrah sugrivah putramangadam
Nanimittamidam manye bhavitavyam bhayena tu
50.5
विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः ।
प्रपलायन्ति हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः ।। ६.५०.५ ।।।।
Vishannavadana hyete tyaktapraharana dishah
Prapalayanti harayastrasadutphullalochanah
50.6
अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः ।
विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च ।। ६.५०.६ ।।।।
Anyonyasya na lajjante na nirikshanti prishthatah
Viprakarshanti chanyonyam patitam langhayanti cha
50.7
एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः ।
सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च निरैक्षत ।। ६.५०.७ ।।।।
Etasminnantare viro gadapanirvibhishanah
Sugrivam vardhayamasa raghavam cha niraikshata
50.8
विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् ।
ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तमुवाच ह ।। ६.५०.८ ।।।।
Vibhishanam tam sugrivo drishtva vanarabhishanam
Riksharajam samipastham jambavantamuvacha ha
50.9
विभीषणो ऽयं सम्प्रप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः ।
विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया ।। ६.५०.९ ।।।।
Vibhishano yam samprapto yam drishtva vanararshabhah
Vidravanti paritrasta ravanatmajashankaya
50.10
शीघ्रमेतान् सुसन्त्रस्तान् बहुधा विप्रधावितान् ।
प्रर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम् ।। ६.५०.१० ।।।।
Shighrametan susantrastan bahudha vipradhavitan
Praryavasthapayakhyahi vibhishanamupasthitam
50.11
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः ।
वानरान् सान्त्वयामास सन्निरुध्य प्रधावतः ।। ६.५०.११ ।।।।
Sugrivenaivamuktastu jambavanrikshaparthivah
Vanaran santvayamasa sannirudhya pradhavatah
50.12
ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसम्भ्रमाः ।
ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम् ।। ६.५०.१२ ।।।।
Te nivrittah punah sarve vanarastyaktasambhramah
Riksharajavachah shrutva tam cha drishtva vibhishanam
50.13
विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम् ।
लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः ।। ६.५०.१३ ।।।।
Vibhishanastu ramasya drishtva gatram sharaishchitam
Lakshmanasya cha dharmatma babhuva vyathitendriyah
50.14
जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे प्रमृज्य च ।
शोकसम्पीडितमना रुरोद विललाप च ।। ६.५०.१४ ।।।।
Jalaklinnena hastena tayornetre pramrijya cha
Shokasampiditamana ruroda vilalapa cha
50.15
इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ ।
इमामवस्थां गमितौ राक्षसैः कूटयोधिभिः ।। ६.५०.१५ ।।।।
Imau tau sattvasampannau vikrantau priyasanyugau
Imamavastham gamitau rakshasaih kutayodhibhih
50.16
भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या चालितावृजुविक्रमौ ।। ६.५०.१६ ।।।।
Bhratuh putrena me tena dushputrena duratmana
Rakshasya jihmaya buddhya chalitavrijuvikramau
50.17
शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ ।
वसुधायामिमौ सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव ।। ६.५०.१७ ।।।।
Sharairimavalam viddhau rudhirena samukshitau
Vasudhayamimau suptau drishyete shalyakaviva
50.18
ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया ।
तावुभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ ।। ६.५०.१८ ।।।।
Yayorviryamupashritya pratishtha kankshita maya
Tavubhau dehanashaya prasuptau purusharshabhau
50.19
जीवन्नद्य विपन्नो ऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः ।
प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः ।। ६.५०.१९ ।।।।
Jivannadya vipanno smi nashtarajyamanorathah
Praptapratigyashcha ripuh sakamo ravanah kritah
50.20
एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् ।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नो हरिराजो ऽब्रवीदिदम् ।। ६.५०.२० ।।।।
Evam vilapamanam tam parishvajya vibhishanam
Sugrivah sattvasampanno harirajo bravididam
50.21
राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः ।
रावणः सह पुत्रेण सकामं नेह लप्स्यते ।। ६.५०.२१ ।।।।
Rajyam prapsyasi dharmagya lankayam natra sanshayah
Ravanah saha putrena sakamam neha lapsyate
50.22
न रुजा पीडितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ ।
त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे ।। ६.५०.२२ ।।।।
Na ruja piditavetavubhau raghavalakshmanau
Tyaktva moham vadhishyete saganam ravanam rane
50.23
तमेनं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसम् ।
सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह ।। ६.५०.२३ ।।।।
Tamenam santvayitva tu samashvasya cha rakshasam
Sushenam shvashuram parshve sugrivastamuvacha ha
50.24
सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसञ्ज्ञावरिन्दमौ ।
गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ ।। ६.५०.२४ ।।।।
Saha shurairhariganairlabdhasangyavarindamau
Gachchha tvam bhratarau grihya kishkindham ramalakshmanau
50.25
अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् ।
मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम् ।श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.५०.२५ ।।।।
Aham tu ravanam hatva saputram sahabandhavam
Maithilimanayishyami shakro nashtamiva shriyam, shrutvaitadvanarendrasya susheno vakyamabravit
50.26
दैवासुरं महद्युद्धमनुभूतं सुदारुणम् ।
तदा स्म दानवा देवान् शरसंस्पर्शकोविदाः ।। ६.५०.२६ ।।।।
Daivasuram mahadyuddhamanubhutam sudarunam
Tada sma danava devan sharasansparshakovidah
50.27
निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः ।
। ६.५०.२७ ।।।।
Nijaghnuh shastravidushashchhadayanto muhurmuhuh
50.28
तानार्तान्नष्टसञ्ज्ञांश्च परासूंश्च बृहस्पतिः ।
विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति ।। ६.५०.२८ ।।।।
Tanartannashtasangyanshcha parasunshcha brihaspatih
Vidyabhirmantrayuktabhiroshadhibhishchikitsati
50.29
तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम् ।
जवेन वानराः शीघ्रं सम्पातिपनसादयः ।हरयस्तु विजानन्ति पार्वतीस्ता महौषधीः ।। ६.५०.२९ ।।।।
Tanyaushadhanyanayitum kshirodam yantu sagaram
Javena vanarah shighram sampatipanasadayah, harayastu vijananti parvatista mahaushadhih
50.30
सञ्जीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम् ।
। ६.५०.३० ।।.५०.२ ।। सम्पातिपनसादयः ।चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च क्षीरोदे सागरोत्तमे ।अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी ।। ६.५०.३१ ।।।।
Sanjivakaranim divyam vishalyam devanirmitam
, Sampatipanasadayah, chandrashcha nama dronashcha kshirode sagarottame, amritam yatra mathitam tatra te paramaushadhi
50.31
अयं वायुसुतो राजन् हनुमांस्तत्र गच्छतु ।
। ६.५०.३२ ।।।।
Ayam vayusuto rajan hanumanstatra gachchhatu
50.32
एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघांश्चापि सविद्युतः ।
पर्यस्यन् सागरे तोयं कम्पयन्निव मेदिनीम् ।। ६.५०.३३ ।।।।
Etasminnantare vayurmeghanshchapi savidyutah
Paryasyan sagare toyam kampayanniva medinim
50.33
महता पक्षवातेन सर्वद्वीपमहाद्रुमाः ।
निपेतुर्भिन्नविटपाः समूला लवणाम्भसि ।। ६.५०.३४ ।।।।
Mahata pakshavatena sarvadvipamahadrumah
Nipeturbhinnavitapah samula lavanambhasi
50.34
अभवन् पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः ।
शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम् ।। ६.५०.३५ ।।।।
Abhavan pannagastrasta bhoginastatravasinah
Shighram sarvani yadansi jagmushcha lavanarnavam
50.35
ततो मुहूर्ताद्गरुडं वैनतेयं महाबलम् ।
।।।
Tato muhurtadgarudam vainateyam mahabalam
50.36
वानरा ददृशुः सर्वेज्वलन्तमिव पावकम् ।
। ६.५०.३६ ।।।।
Vanara dadrishuh sarvejvalantamiva pavakam
50.37
तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः ।
यैस्तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलौ ।। ६.५०.३७ ।।।।
Tamagatamabhiprekshya nagaste vipradudruvuh
Yaistau satpurushau baddhau sharabhutairmahabalau
50.38
ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्दितः ।
विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे ।। ६.५०.३८ ।।।।
Tatah suparnah kakutsthau drishtva pratyabhinanditah
Vimamarsha cha panibhyam mukhe chandrasamaprabhe
50.39
वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः ।
सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः ।। ६.५०.३९ ।।।।
Vainateyena sansprishtastayoh sanruruhurvranah
Suvarne cha tanu snigdhe tayorashu babhuvatuh
50.40
तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणः ।
प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणं तयोः ।। ६.५०.४० ।।।।
Tejo viryam balam chauja utsahashcha mahagunah
Pradarshanam cha buddhishcha smritishcha dvigunam tayoh
50.41
तावुत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ ।
उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश्चैनमुवाच ह ।। ६.५०.४१ ।।।।
Tavutthapya mahaviryau garudo vasavopamau
Ubhau tau sasvaje hrishtau ramashchainamuvacha ha
50.42
भवत्प्रसादाद्व्यसनं रावणिप्रभवं महत् ।
आवामिह व्यतिक्रान्तौ पूर्ववद्बलिनौ कृतौ ।। ६.५०.४२ ।।।।
Bhavatprasadadvyasanam ravaniprabhavam mahat
Avamiha vyatikrantau purvavadbalinau kritau
50.43
यथा तातं दशरथं यथा ऽजं च पितामहम् ।
तथा भवन्तमासाद्य हृदयं मे प्रसीदति ।। ६.५०.४३ ।।।।
Yatha tatam dasharatham yatha jam cha pitamaham
Tatha bhavantamasadya hridayam me prasidati
50.44
को भवान् रूपसम्पन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः ।
वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः ।। ६.५०.४४ ।।।।
Ko bhavan rupasampanno divyasraganulepanah
Vasano viraje vastre divyabharanabhushitah
50.45
तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः ।
पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः ।। ६.५०.४५ ।।।।
Tamuvacha mahateja vainateyo mahabalah
Patatrirajah pritatma harshaparyakulekshanah
50.46
अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः ।
गरुत्मानिह सम्प्राप्तो युवाभ्यां साह्यकारणात् ।। ६.५०.४६ ।।।।
Aham sakha te kakutstha priyah prano bahishcharah
Garutmaniha samprapto yuvabhyam sahyakaranat
50.47
असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः ।
सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ।। ६.५०.४७ ।।।।
Asura va mahavirya danava va mahabalah
Surashchapi sagandharvah puraskritya shatakratum
50.48
नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् ।
मायाबलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा ।। ६.५०.४८ ।।।।
Nemam mokshayitum shaktah sharabandham sudarunam
Mayabaladindrajita nirmitam krurakarmana
50.49
एते नागाः काद्रवेया स्तीक्ष्णदंष्ट्रा विषोल्बणाः ।
रक्षोमायाप्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः ।। ६.५०.४९ ।।।।
Ete nagah kadraveya stikshnadanshtra visholbanah
Rakshomayaprabhavena shara bhutva tvadashritah
50.50
सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना ।। ६.५०.५० ।।।।
Sabhagyashchasi dharmagya rama satyaparakrama
Lakshmanena saha bhratra samare ripughatina
50.51
इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणो ऽहमागतः ।
सहसा युवयोः स्नेहात् सखित्वमनुपालयन् ।। ६.५०.५१ ।।।।
Imam shrutva tu vrittantam tvaramano hamagatah
Sahasa yuvayoh snehat sakhitvamanupalayan
50.52
मोक्षितौ च महाघोरादस्मात् सायकबन्धनात् ।
अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि ।। ६.५०.५२ ।।।।
Mokshitau cha mahaghoradasmat sayakabandhanat
Apramadashcha kartavyo yuvabhyam nityameva hi
50.53
प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे सङ्ग्रामे कूटयोधिनः ।
शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम् ।। ६.५०.५३ ।।।।
Prakritya rakshasah sarve sangrame kutayodhinah
Shuranam shuddhabhavanam bhavatamarjavam balam
50.54
तन्न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे ।
एतेनैवोपमानेन नित्यं जिह्मा हि राक्षसाः ।। ६.५०.५४ ।।।।
Tanna vishvasitavyam vo rakshasanam ranajire
Etenaivopamanena nityam jihma hi rakshasah
50.55
एवमुक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः ।
परिष्वज्य सुहृत् स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे ।। ६.५०.५५ ।।।।
Evamuktva tato ramam suparnah sumahabalah
Parishvajya suhrit snigdhamaprashtumupachakrame
50.56
सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल ।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथागतम् ।। ६.५०.५६ ।।।।
Sakhe raghava dharmagya ripunamapi vatsala
Abhyanugyatumichchhami gamishyami yathagatam
50.57
न च कौतूहलं कार्यं सखित्वं प्रति राघव ।
कृतकर्मा रणे वीरः सखित्वमनुवेत्स्यसि ।। ६.५०.५७ ।।।।
Na cha kautuhalam karyam sakhitvam prati raghava
Kritakarma rane virah sakhitvamanuvetsyasi
50.58
बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः ।
रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे ।। ६.५०.५८ ।।।।
Balavriddhavashesham tu lankam kritva sharormibhih
Ravanam cha ripum hatva sitam samupalapsyase
50.59
इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः ।
रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् ।। ६.५०.५९ ।।।।
Ityevamuktva vachanam suparnah shighravikramah
Ramam cha virujam kritva madhye tesham vanaukasam
50.60
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् ।
जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा ।। ६.५०.६० ।।।।
Pradakshinam tatah kritva parishvajya cha viryavan
Jagamakashamavishya suparnah pavano yatha
50.61
विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः ।
सिंहनादांस्तदा नेदुर्लाङ्गूलान् दुधुवुस्तदा ।। ६.५०.६१ ।।।।
Virujau raghavau drishtva tato vanarayuthapah
Sinhanadanstada nedurlangulan dudhuvustada
50.62
ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्चाप्यनादयन् ।
दध्मुः शङ्खान् सम्प्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम् ।। ६.५०.६२ ।।।।
Tato bherih samajaghnurmridanganshchapyanadayan
Dadhmuh shankhan samprahrishtah kshvelantyapi yathapuram
50.63
आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः ।
द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः ।। ६.५०.६३ ।।।।
Asphotyasphotya vikranta vanara nagayodhinah
Drumanutpatya vividhanstasthuh shatasahasrashah
50.64
विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् ।
लङ्काद्वारण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः ।। ६.५०.६४ ।।।।
Visrijanto mahanadanstrasayanto nishacharan
Lankadvaranyupajagmuryoddhukamah plavangamah
50.65
ततस्तु भीमस्तुमुलो निनादो बभूव शाखामृगयूथपानाम् ।
क्षये निदाघस्य यथा घनानां नादः सुभीमो नदतां निशीथे ।। ६.५०.६५ ।।
Tatastu bhimastumulo ninado babhuva shakhamrigayuthapanam
Kshaye nidaghasya yatha ghananam nadah subhimo nadatam nishithe