UtshovSarga 49
49.1
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ ।
निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ।। ६.४९.१ ।।।।
Ghorena sharabandhena baddhau dasharathatmajau
Nishvasantau yatha nagau shayanau rudhirokshitau
49.2
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः ।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ।। ६.४९.२ ।।।।
Sarve te vanarashreshthah sasugriva mahabalah
Parivarya mahatmanau tasthuh shokapariplutah
49.3
एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् ।
स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः सन्दानितो ऽपि सन् ।। ६.४९.३ ।।।।
Etasminnantare ramah pratyabudhyata viryavan
Sthiratvat sattvayogachcha sharaih sandanito pi san
49.4
ततो दृष्ट्वा सरुधिरं विषण्णं गाढमर्पितम् ।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ।। ६.४९.४ ।।।।
Tato drishtva sarudhiram vishannam gadhamarpitam
Bhrataram dinavadanam paryadevayadaturah
49.5
किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा ।
शयानं यो ऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ।। ६.४९.५ ।।।।
Kim nu me sitaya karyam kim karyam jivitena va
Shayanam yo dya pashyami bhrataram yudhi nirjitam
49.6
शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता ।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ।। ६.४९.६ ।।।।
Shakya sitasama nari martyaloke vichinvata
Na lakshmanasamo bhrata sachivah samparayikah
49.7
परित्यक्ष्याम्यहं प्राणं वानराणां तु पश्यताम् ।
यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ।। ६.४९.७ ।।।।
Parityakshyamyaham pranam vanaranam tu pashyatam
Yadi panchatvamapannah sumitranandavardhanah
49.8
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ।
कथमम्भां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम् ।। ६.४९.८ ।।।।
Kim nu vakshyami kausalyam mataram kim nu kaikayim
Kathamambham sumitram cha putradarshanalalasam
49.9
विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीमिव ।
कथमाश्वासयिष्यामि यदा यास्यामि तं विना ।। ६.४९.९ ।।।।
Vivatsam vepamanam cha kroshantim kurarimiva
Kathamashvasayishyami yada yasyami tam vina
49.10
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् ।
। ६.४९.१० ।।।।
Katham vakshyami shatrughnam bharatam cha yashasvinam
49.11
मया सह वनं यातो विना तेन गतः पुनः ।
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं बत सुमित्रया ।। ६.४९.११ ।।।।
Maya saha vanam yato vina tena gatah punah
Upalambham na shakshyami sodhum bata sumitraya
49.12
इहैव देहं त्यक्ष्यामि न हि जीवितुमुत्सहे ।
। ६.४९.१२ ।।।।
Ihaiva deham tyakshyami na hi jivitumutsahe
49.13
धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ।। ६.४९.१३ ।।।।
Dhinmam dushkritakarmanamanaryam yatkrite hyasau
Lakshmanah patitah shete sharatalpe gatasuvat
49.14
त्वं नित्यं स विषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण ।
गतासुर्नाद्य शक्नोषि मामार्तमभिभाषितुम् ।। ६.४९.१४ ।।।।
Tvam nityam sa vishannam mamashvasayasi lakshmana
Gatasurnadya shaknoshi mamartamabhibhashitum
49.15
येनाद्य निहता युद्धे राक्षसा विनिपातिताः ।
तस्यमेव क्षितौ वीरः स शेते निहतः परैः ।। ६.४९.१५ ।।।।
Yenadya nihata yuddhe rakshasa vinipatitah
Tasyameva kshitau virah sa shete nihatah paraih
49.16
शयानः शरतल्पे ऽस्मिन् स्वशोणितपरिप्लुतः ।
शरजालैश्चितो भाति भास्करो ऽस्तमिव व्रजन् ।। ६.४९.१६ ।।।।
Shayanah sharatalpe smin svashonitapariplutah
Sharajalaishchito bhati bhaskaro stamiva vrajan
49.17
बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोत्यभिभाषितुम् ।
रुजा चाब्रुवतो ऽप्यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ।। ६.४९.१७ ।।।।
Banabhihatamarmatvanna shaknotyabhibhashitum
Ruja chabruvato pyasya drishtiragena suchyate
49.18
यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः ।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ।। ६.४९.१८ ।।।।
Yathaiva mam vanam yantamanuyato mahadyutih
Ahamapyanuyasyami tathaivainam yamakshayam
49.19
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः ।
इमामद्य गतो ऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ।। ६.४९.१९ ।।।।
Ishtabandhujano nityam mam cha nityamanuvratah
Imamadya gato vastham mamanaryasya durnayaih
49.20
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे ।
परुषं विप्रियं वापि श्रावितं तु कदाचन ।। ६.४९.२० ।।।।
Surushtenapi virena lakshmanena na sansmare
Parusham vipriyam vapi shravitam tu kadachana
49.21
विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ।। ६.४९.२१ ।।।।
Visasarjaikavegena panchabanashatani yah
Ishvastreshvadhikastasmat kartaviryachcha lakshmanah
49.22
अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः ।
सो ऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः ।। ६.४९.२२ ।।।।
Astrairastrani yo hanyachchhakrasyapi mahatmanah
So yamurvyam hatah shete maharhashayanochitah
49.23
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ।
तच्च मिथ्याप्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः ।। ६.४९.२३ ।।।।
Yanmaya na krito raja rakshasanam vibhishanah
Tachcha mithyapralaptam mam pradhakshyati na sanshayah
49.24
अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितो ऽर्हसि ।
मत्वा हीनं मया राजन् रावणो ऽभिद्रवेद्बली ।। ६.४९.२४ ।।।।
Asminmuhurte sugriva pratiyatumito rhasi
Matva hinam maya rajan ravano bhidravedbali
49.25
अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यः ससुहृज्जनः ।
सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च ।। ६.४९.२५ ।।।।
Angadam tu puraskritya sasainyah sasuhrijjanah
Sagaram tara sugriva nilena cha nalena cha
49.26
कृतं हनुमता कार्यं यदन्यैर्दुष्करं रणे ।
ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ।। ६.४९.२६ ।।।।
Kritam hanumata karyam yadanyairdushkaram rane
Riksharajena tushyami golanguladhipena cha
49.27
अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च ।
युद्धं केसरिणा सङ्ख्ये घोरं सम्पातिना कृतम् ।। ६.४९.२७ ।।।।
Angadena kritam karma maindena dvividena cha
Yuddham kesarina sankhye ghoram sampatina kritam
49.28
गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च ।
अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः ।न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीवमानुषैः ।। ६.४९.२८ ।।।।
Gavayena gavakshena sharabhena gajena cha
Anyaishcha haribhiryuddham madarthe tyaktajivitaih, na chatikramitum shakyam daivam sugrivamanushaih
49.29
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा च परन्तप ।
कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा ।। ६.४९.२९ ।।।।
Yattu shakyam vayasyena suhrida cha parantapa
Kritam sugriva tatsarvam bhavata dharmabhiruna
49.30
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः ।
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ ।। ६.४९.३० ।।।।
Mitrakaryam kritamidam bhavadbhirvanararshabhah
Anugyata maya sarve yatheshtam gantumarhatha
49.31
शुश्रुवस्तस्य ते सर्वे वानराः परिदेवनम् ।
वर्तयाञ्चकुरश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ।। ६.४९.३१ ।।।।
Shushruvastasya te sarve vanarah paridevanam
Vartayanchakurashruni netraih krishnetarekshanah
49.32
ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः ।
आजगाम गदापाणिस्त्वरितो यत्र राघवः ।। ६.४९.३२ ।।।।
Tatah sarvanyanikani sthapayitva vibhishanah
Ajagama gadapanistvarito yatra raghavah
49.33
तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् * ।। ६.४९.३३ ।।
Tam drishtva tvaritam yantam nilanjanachayopamam
Vanara dudruvuh sarve manyamanastu ravanim *