UtshovSarga 19
19.1
राघवेणाभये दत्ते सन्नता रावणानुजः ।
विभीषणो महापाज्ञो भूमिं समवलोकयन् ।खात्पपातावनीं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह ।। ६.१९.१ ।।।।
Raghavenabhaye datte sannata ravananujah
Vibhishano mahapagyo bhumim samavalokayan, khatpapatavanim hrishto bhaktairanucharaih saha
19.2
स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः ।
पादयोः शरणान्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः ।। ६.१९.२ ।।।।
Sa tu ramasya dharmatma nipapata vibhishanah
Padayoh sharananveshi chaturbhih saha rakshasaih
19.3
अब्रवीच्च तदा रामं वाक्यं तत्र विभीषणः ।
धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं सम्प्रहर्षणम् ।। ६.१९.३ ।।।।
Abravichcha tada ramam vakyam tatra vibhishanah
Dharmayuktam cha yuktam cha sampratam sampraharshanam
19.4
अनुजो रावणस्याहं तेन चाप्यवमानितः ।
भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणागतः ।। ६.१९.४ ।।४ ।।।।
Anujo ravanasyaham tena chapyavamanitah
Bhavantam sarvabhutanam sharanyam sharanagatah
19.5
परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि वै ।
भवद्गतं मे राज्यं च जीवितं च सुखानि च ।। ६.१९.५ ।।।।
Parityakta maya lanka mitrani cha dhanani vai
Bhavadgatam me rajyam cha jivitam cha sukhani cha
19.6
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
वचसा सान्त्वयित्वैनं लोचनाभ्यां पिबन्निव ।। ६.१९.६ ।।।।
Tasya tadvachanam shrutva ramo vachanamabravit
Vachasa santvayitvainam lochanabhyam pibanniva
19.7
आख्याहि मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम् ।
। ६.१९.७ ।।।।
Akhyahi mama tattvena rakshasanam balabalam
19.8
एवमुक्तस्तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
रावणस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।। ६.१९.८ ।।।।
Evamuktastada raksho ramenaklishtakarmana
Ravanasya balam sarvamakhyatumupachakrame
19.9
अवध्यः सर्वभूतानां गन्धर्वासुररक्षसाम् ।
राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात् स्वयम्भुवः ।। ६.१९.९ ।।।।
Avadhyah sarvabhutanam gandharvasurarakshasam
Rajaputra dashagrivo varadanat svayambhuvah
19.10
रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान् ।
कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि ।। ६.१९.१० ।।।।
Ravananantaro bhrata mama jyeshthashcha viryavan
Kumbhakarno mahatejah shakrapratibalo yudhi
19.11
राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि वा श्रुतः ।
कैलासे येन सङ्ग्रामे मणिभद्रः पराजितः ।। ६.१९.११ ।।।।
Rama senapatistasya prahasto yadi va shrutah
Kailase yena sangrame manibhadrah parajitah
19.12
बद्धगोधाङ्गुलित्राणस्त्ववध्यकवचो युधि ।
धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित् ।। ६.१९.१२ ।।।।
Baddhagodhangulitranastvavadhyakavacho yudhi
Dhanuradaya yastishthannadrishyo bhavatindrajit
19.13
सङ्ग्रामसमयव्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम् ।
अन्तर्धानगतः शत्रूनिन्द्रजिद्धन्ति राघव ।। ६.१९.१३ ।।।।
Sangramasamayavyuhe tarpayitva hutashanam
Antardhanagatah shatrunindrajiddhanti raghava
19.14
महोदरमहापार्श्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः ।
अनीकस्थास्तु तस्यैते लोकपालसमा युधि ।। ६.१९.१४ ।।।।
Mahodaramahaparshvau rakshasashchapyakampanah
Anikasthastu tasyaite lokapalasama yudhi
19.15
दशकोटिसहस्राणि राक्षसां कामरूपिणाम् ।
मांसशोणितभक्षाणां लङ्कापुरनिवासिनाम् ।। ६.१९.१५ ।।।।
Dashakotisahasrani rakshasam kamarupinam
Mansashonitabhakshanam lankapuranivasinam
19.16
स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत् ।
। ६.१९.१६ ।।।।
Sa taistu sahito raja lokapalanayodhayat
19.17
सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन महात्मना ।
। ६.१९.१७ ।।।।
Saha devaistu te bhagna ravanena mahatmana
19.18
विभीषणवचः श्रुत्वा रामो दृढपराक्रमः ।
अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदं वचनमब्रवीत् ।। ६.१९.१८ ।।।।
Vibhishanavachah shrutva ramo dridhaparakramah
Anvikshya manasa sarvamidam vachanamabravit
19.19
यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण ।
आख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्छामि तान्यहम् ।। ६.१९.१९ ।।।।
Yani karmapadanani ravanasya vibhishana
Akhyatani cha tattvena hyavagachchhami tanyaham
19.20
अहं हत्वा दशग्रीवं सप्रहस्तं सबान्धवम् ।
राजानं त्वां करिष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ।। ६.१९.२० ।।।।
Aham hatva dashagrivam saprahastam sabandhavam
Rajanam tvam karishyami satyametad bravimi te
19.21
रसातलं वा प्रविशेत् पातालं वापि रावणः ।
पितामहसकाशं वा न मे जीवन् विमोक्ष्यते ।। ६.१९.२१ ।।।।
Rasatalam va pravishet patalam vapi ravanah
Pitamahasakasham va na me jivan vimokshyate
19.22
अहत्वा रावणं सङ्ख्ये सपुत्रबलबान्धवम् ।
अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रातृभिः शपे ।। ६.१९.२२ ।।।।
Ahatva ravanam sankhye saputrabalabandhavam
Ayodhyam na pravekshyami tribhistairbhratribhih shape
19.23
श्रुत्वा तु वचनं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
शिरसा ऽ ऽवन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेवोपचक्रमे ।। ६.१९.२३ ।।।।
Shrutva tu vachanam tasya ramasyaklishtakarmanah
Shirasa vandya dharmatma vaktumevopachakrame
19.24
राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणम् ।
करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ।। ६.१९.२४ ।।।।
Rakshasanam vadhe sahyam lankayashcha pradharshanam
Karishyami yathapranam pravekshyami cha vahinim
19.25
इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम् ।
अब्रवील्लक्ष्णणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय ।। ६.१९.२५ ।।।।
Iti bruvanam ramastu parishvajya vibhishanam
Abravillakshnanam pritah samudrajjalamanaya
19.26
तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम् ।
राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद ।। ६.१९.२६ ।।।।
Tena chemam mahapragyamabhishincha vibhishanam
Rajanam rakshasam kshipram prasanne mayi manada
19.27
एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्याषिञ्चद्विभीषणम् ।
मध्येवानरमुख्यानां राजानं राजशासनात् ।। ६.१९.२७ ।।।।
Evamuktastu saumitrirabhyashinchadvibhishanam
Madhyevanaramukhyanam rajanam rajashasanat
19.28
तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवङ्गमाः ।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानं साधु साध्विति चाब्रुवन् ।। ६.१९.२८ ।।।।
Tam prasadam tu ramasya drishtva sadyah plavangamah
Prachukrushurmahatmanam sadhu sadhviti chabruvan
19.29
अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम् ।
। ६.१९.२९ ।।।।
Abravichcha hanumanshcha sugrivashcha vibhishanam
19.30
कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम् ।
सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम् ।। ६.१९.३० ।।।।
Katham sagaramakshobhyam tarama varunalayam
Sainyaih parivritah sarve vanaranam mahaujasam
19.31
उपायं नाधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् ।
तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम् ।एवमुक्तस्तु धर्मज्ञः प्रत्युवाच विभीषणः ।। ६.१९.३१ ।।।।
Upayam nadhigachchhamo yatha nadanadipatim
Tarama tarasa sarve sasainya varunalayam, evamuktastu dharmagyah pratyuvacha vibhishanah
19.32
समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति ।
। ६.१९.३२ ।।
Samudram raghavo raja sharanam gantumarhati
19.33
र्वे ससैन्या वरुणालयम् ।
खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः ।कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञात्वा कार्यं महामतिः ।। ६.१९.३३ ।।।।
Rve sasainya varunalayam
Khanitah sagarenayamaprameyo mahodadhih, kartumarhati ramasya gyatva karyam mahamatih
19.34
एवं विभीषणेनोक्तो राक्षसेन विपश्चिता ।
आजगामाथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः ।। ६.१९.३४ ।।।।
Evam vibhishanenokto rakshasena vipashchita
Ajagamatha sugrivo yatra ramah salakshmanah
19.35
ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम् ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम् ।। ६.१९.३५ ।।।।
Tatashchakhyatumarebhe vibhishanavachah shubham
Sugrivo vipulagrivah sagarasyopaveshanam
19.36
प्रकृत्या धर्मशीलस्य राघवस्याप्यरोचत ।
। ६.१९.३६ ।।।।
Prakritya dharmashilasya raghavasyapyarochata
19.37
स लक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम् ।
सत्क्रियार्थं क्रियादक्षः स्मितपूर्वमुवाच ह ।। ६.१९.३७ ।।।।
Sa lakshmanam mahatejah sugrivam cha harishvaram
Satkriyartham kriyadakshah smitapurvamuvacha ha
19.38
विभीषणस्य मन्त्रो ऽयं मम लक्ष्मण रोचते ।
ब्रूहि त्वं सहसुग्रीवस्तवापि यदि रोचते ।। ६.१९.३८ ।।।।
Vibhishanasya mantro yam mama lakshmana rochate
Bruhi tvam sahasugrivastavapi yadi rochate
19.39
सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान् मन्त्रविचक्षणः ।
उभाभ्यां सम्प्रधार्यार्थं रोचते यत्तदुच्यताम् ।। ६.१९.३९ ।।।।
Sugrivah pandito nityam bhavan mantravichakshanah
Ubhabhyam sampradharyartham rochate yattaduchyatam
19.40
एवमुक्तौ तु तौ वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ ।
समुदाचारसंयुक्तमिदं वचनमूचतुः ।। ६.१९.४० ।।।।
Evamuktau tu tau viravubhau sugrivalakshmanau
Samudacharasanyuktamidam vachanamuchatuh
19.41
किमर्थं नौ नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव ।
विभीषणेन यच्चोक्तमस्मिन् काले सुखावहम् ।। ६.१९.४१ ।।।।
Kimartham nau naravyaghra na rochishyati raghava
Vibhishanena yachchoktamasmin kale sukhavaham
19.42
अबद्ध्वा सागरे सेतुं घोरे ऽस्मिन् वरुणालये ।
लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।। ६.१९.४२ ।।।।
Abaddhva sagare setum ghore smin varunalaye
Lanka nasaditum shakya sendrairapi surasuraih
19.43
विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः ।
अलं कालात्ययं कृत्वा समुद्रो ऽयं नियुज्यताम् ।यथा सैन्येन गच्छामः पुरीं रावणपालिताम् ।। ६.१९.४३ ।।।।
Vibhishanasya shurasya yathartham kriyatam vachah
Alam kalatyayam kritva samudro yam niyujyatam, yatha sainyena gachchhamah purim ravanapalitam
19.44
एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः ।
संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः ।। ६.१९.४४ ।।
Evamuktah kushastirne tire nadanadipateh
Sanvivesha tada ramo vedyamiva hutashanah