UtshovSarga 18
18.1
राघवेन अभये दत्ते सम्नतो रावण अनुजः ।
विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिम् समवलोकयत् ॥६-१९-१॥
Raghavena abhaye datte samnato ravana anujah
Vibhishano mahapragyo bhumim samavalokayat
18.2
खात् पपात अवनिम् हृष्टो भक्तैर् अनुचरैः सह ।
स तु रामस्य धर्म आत्मा निपपात विभीषणः ॥६-१९-२॥
Khat papata avanim hrishto bhaktair anucharaih saha
Sa tu ramasya dharma atma nipapata vibhishanah
18.3
पादयोः शरण अन्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः ।
अब्रवीच् च तदा रामम् वाक्यम् तत्र विभीषणः ॥६-१९-३॥
Padayoh sharana anveshi chaturbhih saha rakshasaih
Abravich cha tada ramam vakyam tatra vibhishanah
18.4
धर्म युक्तम् च युक्तम् च साम्प्रतम् सम्प्रहर्षणम् ।
अनुजो रावणस्य अहम् तेन च अस्मि अवमानितः ॥६-१९-४॥
Dharma yuktam cha yuktam cha sampratam sampraharshanam
Anujo ravanasya aham tena cha asmi avamanitah
18.5
भवन्तम् सर्व भूतानाम् शरण्यम् शरणम् गतः ।
परित्यक्ता मया लंका मित्राणि च धनानि च ॥६-१९-५॥
Bhavantam sarva bhutanam sharanyam sharanam gatah
Parityakta maya lanka mitrani cha dhanani cha
18.6
भवद् गतम् हि मे राज्यम् च जीवितम् च सुखानि च ।
तस्य तद्वचनम् श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥६-१९-६॥
Bhavad gatam hi me rajyam cha jivitam cha sukhani cha
Tasya tadvachanam shrutva ramo vachanamabravit
18.7
वचसा सान्त्वयित्वैनम् लोचनाभ्याम् पिबन्निव ।
आख्याहि मम तत्वेन राक्षसानाम् बलाबलम् ॥६-१९-७॥
Vachasa santvayitvainam lochanabhyam pibanniva
Akhyahi mama tatvena rakshasanam balabalam
18.8
एवमुक्तम् तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
रावणस्य बलम् सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥६-१९-८॥
Evamuktam tada raksho ramenaklishtakarmana
Ravanasya balam sarvamakhyatumupachakrame
18.9
अवध्यः सर्वभूतानाम् गन्धर्वोरगपक्षिणाम् ।
राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात्स्वयम्भुवः ॥६-१९-९॥
Avadhyah sarvabhutanam gandharvoragapakshinam
Rajaputra dashagrivo varadanatsvayambhuvah
18.10
रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान् ।
कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि ॥६-१९-१०॥
Ravananantaro bhrata mama jyeshthashcha viryavan
Kumbhakarno mahatejah shakrapratibalo yudhi
18.11
राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि ते श्रुतः ।
कैलासे येन सम मणिभद्रः पराजितः ॥६-१९-११॥
Rama senapatistasya prahasto yadi te shrutah
Kailase yena sama manibhadrah parajitah
18.12
बद्दगोधाङ्गुलित्रश्च अवध्यकवचो युधि ।
धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित् ॥६-१९-१२॥
Baddagodhangulitrashcha avadhyakavacho yudhi
Dhanuradaya yastishthannadrishyo bhavatindrajit
18.13
सम्ग्रामे सुमहद्व्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम् ।
अन्तर्धानगतः श्रीमानिन्द्रजिद्धन्ति राघव ॥६-१९-१३॥
Samgrame sumahadvyuhe tarpayitva hutashanam
Antardhanagatah shrimanindrajiddhanti raghava
18.14
महोदरमहापार्स्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः ।
अवीकपास्तु तप्यैते लोकपालसमा युधि ॥६-१९-१४॥
Mahodaramahaparsvau rakshasashchapyakampanah
Avikapastu tapyaite lokapalasama yudhi
18.15
दशकोटिसहस्राणि रक्षसाम् कामरूपिणाम् ।
माम्सशोणितभक्ष्याणाम् लङ्कापुरनिवासिनाम् ॥६-१९-१५॥
Dashakotisahasrani rakshasam kamarupinam
Mamsashonitabhakshyanam lankapuranivasinam
18.16
स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत् ।
सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन दुरात्मना ॥६-१९-१६॥
Sa taistu sahito raja lokapalanayodhayat
Saha devaistu te bhagna ravanena duratmana
18.17
विभीषणस्य तु वचस्तछ्रुत्वा रघुसत्तमः ।
अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदम् वचनमब्रवीत् ॥६-१९-१७॥
Vibhishanasya tu vachastachhrutva raghusattamah
Anvikshya manasa sarvamidam vachanamabravit
18.18
यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण ।
अख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्चामि तान्यहम् ॥६-१९-१८॥
Yani karmapadanani ravanasya vibhishana
Akhyatani cha tattvena hyavagachchami tanyaham
18.19
अहम् हत्वा दशग्रीवम् सप्रहस्तम् सहात्मजम् ।
राजानम् त्वाम् करिष्यामि सत्यमेतच्छृणोतु मे ॥६-१९-१९॥
Aham hatva dashagrivam saprahastam sahatmajam
Rajanam tvam karishyami satyametachchhrinotu me
18.20
रसातलम् वा प्रविशेत्पातालम् वापि रावणः ।
पितामहसकाशम् वा न मे जीवन्विमोक्ष्यते ॥६-१९-२०॥
Rasatalam va pravishetpatalam vapi ravanah
Pitamahasakasham va na me jivanvimokshyate
18.21
अहत्वा रावणम् सम्ख्ये सपुत्रजनबान्धवम् ।
अयोध्याम् न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रतृभिः शपेः ॥६-१९-२१॥
Ahatva ravanam samkhye saputrajanabandhavam
Ayodhyam na pravekshyami tribhistairbhratribhih shapeh
18.22
श्रुत्वा तु वचनम् तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
शिरसा वन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेव प्रचक्रमे ॥६-१९-२२॥
Shrutva tu vachanam tasya ramasyaklishtakarmanah
Shirasa vandya dharmatma vaktumeva prachakrame
18.23
राक्षसानाम् वधे साह्यम् लंकायाः च प्रधर्षणे ।
करिष्यामि यथा प्राणम् प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ॥६-१९-२३॥
Rakshasanam vadhe sahyam lankayah cha pradharshane
Karishyami yatha pranam pravekshyami cha vahinim
18.24
इति ब्रुवाणम् रामस् तु परिष्वज्य विभीषणम् ।
अब्रवील् लक्ष्मणम् प्रीतः समुद्राज् जलम् आनय ॥६-१९-२४॥
Iti bruvanam ramas tu parishvajya vibhishanam
Abravil lakshmanam pritah samudraj jalam anaya
18.25
तेन च इमम् महाप्राज्ञम् अभिषिन्च विभीषणम् ।
राजानम् रक्षसाम् क्षिप्रम् प्रसन्ने मयि मानद ॥६-१९-२५॥
Tena cha imam mahapragyam abhishincha vibhishanam
Rajanam rakshasam kshipram prasanne mayi manada
18.26
एवम् उक्तस् तु सौमित्रिर् अभ्यषिन्चद् विभीषणम् ।
मध्ये वानर मुख्यानाम् राजानम् राम शासनात् ॥६-१९-२६॥
Evam uktas tu saumitrir abhyashinchad vibhishanam
Madhye vanara mukhyanam rajanam rama shasanat
18.27
तम् प्रसादम् तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवम् गमाः ।
प्रचुक्रुशुर् महानादान् साधु साध्व् इति च अब्रुवन् ॥६-१९-२७॥
Tam prasadam tu ramasya drishtva sadyah plavam gamah
Prachukrushur mahanadan sadhu sadhv iti cha abruvan
18.28
अब्रवीच् च हनूमामः च सुग्रीवः च विभीषणम् ।
कथम् सागरम् अक्षोभ्यम् तराम वरुण आलयम् ॥६-१९-२८॥
Abravich cha hanumamah cha sugrivah cha vibhishanam
Katham sagaram akshobhyam tarama varuna alayam
18.29
सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणाम् महौजसाम् ।
उपायैर् अभिगच्चामो यथा नद नदी पतिम् ॥६-१९-२९॥
Sainyaih parivritah sarve vanaranam mahaujasam
Upayair abhigachchamo yatha nada nadi patim
18.30
तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुण आलयम् ।
एवम् उक्तस् तु धर्मज्ञः प्रत्युवाच विभीषणः ॥६-१९-३०॥
Tarama tarasa sarve sasainya varuna alayam
Evam uktas tu dharmagyah pratyuvacha vibhishanah
18.31
समुद्रम् राघवो राजा शरणम् गन्तुम् अर्हति ।
खानितः सगरेण अयम् अप्रमेयो महाउदधिः ॥६-१९-३१॥
Samudram raghavo raja sharanam gantum arhati
Khanitah sagarena ayam aprameyo mahaudadhih
18.32
कर्तुम् अर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यम् महाउदधिः ।
एवम् विभीषणेन उक्ते राक्षसेन विपश्चिता ॥६-१९-३२॥
Kartum arhati ramasya gyateh karyam mahaudadhih
Evam vibhishanena ukte rakshasena vipashchita
18.33
आजगामथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः ।
ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम् ॥६-१९-३३॥
Ajagamatha sugrivo yatra ramah salakshmanah
Tatashchakhyatumarebhe vibhishanavachah shubham
18.34
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम् ।
प्रकृत्या धर्म शीलस्य राघवस्य अपि अरोचत ॥६-१९-३४॥
Sugrivo vipulagrivah sagarasyopaveshanam
Prakritya dharma shilasya raghavasya api arochata
18.35
स लक्ष्मणम् महातेजाः सुग्रीवम् च हरि ईश्वरम् ।
सत् क्रिया अर्थम् क्रिया दक्षः स्मित पूर्वम् उवाच ह ॥६-१९-३५॥
Sa lakshmanam mahatejah sugrivam cha hari ishvaram
Sat kriya artham kriya dakshah smita purvam uvacha ha
18.36
विभीषणस्य मन्त्रो अयम् मम लक्ष्मण रोचते ।
सुग्रीवः पण्डितो नित्यम् भवान् मन्त्र विचक्षणः ॥६-१९-३६॥
Vibhishanasya mantro ayam mama lakshmana rochate
Sugrivah pandito nityam bhavan mantra vichakshanah
18.37
उभाभ्याम् सम्प्रधार्य आर्यम् रोचते यत् तद् उच्यताम् ।
एवम् उक्तौ तु तौ वीराव् उभौ सुग्रीव लक्ष्मणौ ॥६-१९-३७॥
Ubhabhyam sampradharya aryam rochate yat tad uchyatam
Evam uktau tu tau virav ubhau sugriva lakshmanau
18.38
समुदाचार सम्युक्तम् इदम् वचनम् ऊचतुः ।
किम् अर्थम् नो नर व्याघ्र न रोचिष्यति राघव ॥६-१९-३८॥
Samudachara samyuktam idam vachanam uchatuh
Kim artham no nara vyaghra na rochishyati raghava
18.39
विभीषणेन यत् तु उक्तम् अस्मिन् काले सुख आवहम् ।
अबद्ध्वा सागरे सेतुम् घोरे अस्मिन् वरुण आलये ॥६-१९-३९॥
Vibhishanena yat tu uktam asmin kale sukha avaham
Abaddhva sagare setum ghore asmin varuna alaye
18.40
लंका न आसादितुम् शक्या स इन्द्रैर् अपि सुर असुरैः ।
विभीषणस्य शूरस्य यथा अर्थम् क्रियताम् वचः ॥६-१९-४०॥
Lanka na asaditum shakya sa indrair api sura asuraih
Vibhishanasya shurasya yatha artham kriyatam vachah
18.41
अलम् काल अत्ययम् कृत्वा समुद्रो अयम् नियुज्यताम् ।
यथा कालात्ययम् कृत्वा सागराय नियुज्यताम् ॥६-१९-४१॥
Alam kala atyayam kritva samudro ayam niyujyatam
Yatha kalatyayam kritva sagaraya niyujyatam
18.42
एवम् उक्तः कुश आस्तीर्णे तीरे नद नदी पतेः ।
सम्विवेश तदा रामो वेद्याम् इव हुत अशनः ॥६-१९-४२॥
Evam uktah kusha astirne tire nada nadi pateh
Samvivesha tada ramo vedyam iva huta ashanah