UtshovSarga 17
17.1
इति उक्त्वा परुषम् वाक्यम् रावणम् रावण अनुजः ।
आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥६-१७-१॥
Iti uktva parusham vakyam ravanam ravana anujah
Ajagama muhurtena yatra ramah salakshmanah
17.2
तम् मेरु शिखर आकारम् दीप्ताम् इव शत ह्रदाम् ।
गगनस्थम् महीस्थास् ते ददृशुर् वानर अधिपाः ॥६-१७-२॥
Tam meru shikhara akaram diptam iva shata hradam
Gaganastham mahisthas te dadrishur vanara adhipah
17.3
ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥६-१७-३॥
Te chapyanucharastasya chatvaro bhimavikramah
Tepi varmayudhopeta bhushanottamabhushitah
17.4
स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ॥६-१७-४॥
Sa cha meghachalaprakhyo vajrayudhasamaprabhah
Varayudhadharo viro divyabharanabhushitah
17.5
तम् आत्म पन्चमम् दृष्ट्वा सुग्रीवो वानर अधिपः ।
वानरैः सह दुर्धर्षः चिन्तयाम् आस बुद्धिमान् ॥६-१७-५॥
Tam atma panchamam drishtva sugrivo vanara adhipah
Vanaraih saha durdharshah chintayam asa buddhiman
17.6
चिन्तयित्वा मुहूर्तम् तु वानराम्स् तान् उवाच ह ।
हनूमत् प्रमुखान् सर्वान् इदम् वचनम् उत्तमम् ॥६-१७-६॥
Chintayitva muhurtam tu vanarams tan uvacha ha
Hanumat pramukhan sarvan idam vachanam uttamam
17.7
एष सर्व आयुध उपेतः चतुर्भिः सह राक्षसैः ।
राक्षसो अभ्येति पश्यध्वम् अस्मान् हन्तुम् न सम्शयः ॥६-१७-७॥
Esha sarva ayudha upetah chaturbhih saha rakshasaih
Rakshaso abhyeti pashyadhvam asman hantum na samshayah
17.8
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानर उत्तमाः ।
सालान् उद्यम्य शैलामः च इदम् वचनम् अब्रुवन् ॥६-१७-८॥
Sugrivasya vachah shrutva sarve te vanara uttamah
Salan udyamya shailamah cha idam vachanam abruvan
17.9
शीघ्रम् व्यादिश नो राजन् वधाय एषाम् दुरात्मनाम् ।
निपतन्तु हताः च एते धरण्याम् अल्प जीविताः ॥६-१७-९॥
Shighram vyadisha no rajan vadhaya esham duratmanam
Nipatantu hatah cha ete dharanyam alpa jivitah
17.10
तेषाम् सम्भाषमाणानाम् अन्योन्यम् स विभीषणः ।
उत्तरम् तीरम् आसाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥६-१७-१०॥
Tesham sambhashamananam anyonyam sa vibhishanah
Uttaram tiram asadya khastha eva vyatishthata
17.11
स उवाच च महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् ।
सुग्रीवम् तामः च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥६-१७-११॥
Sa uvacha cha mahapragyah svarena mahata mahan
Sugrivam tamah cha samprekshya khastha eva vibhishanah
17.12
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षस ईश्वरः ।
तस्य अहम् अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥६-१७-१२॥
Ravano nama durvritto rakshaso rakshasa ishvarah
Tasya aham anujo bhrata vibhishana iti shrutah
17.13
तेन सीता जन स्थानाद्द् हृता हत्वा जटायुषम् ।
रुद्ध्वा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥६-१७-१३॥
Tena sita jana sthanadd hrita hatva jatayusham
Ruddhva cha vivasha dina rakshasibhih surakshita
17.14
तम् अहम् हेतुभिर् वाक्यैर् विविधैः च न्यदर्शयम् ।
साधु निर्यात्यताम् सीता रामाय इति पुनः पुनः ॥६-१७-१४॥
Tam aham hetubhir vakyair vividhaih cha nyadarshayam
Sadhu niryatyatam sita ramaya iti punah punah
17.15
स च न प्रतिजग्राह रावणः काल चोदितः ।
उच्यमानो हितम् वाक्यम् विपरीत इव औषधम् ॥६-१७-१५॥
Sa cha na pratijagraha ravanah kala choditah
Uchyamano hitam vakyam viparita iva aushadham
17.16
सो अहम् परुषितस् तेन दासवच् च अवमानितः ।
त्यक्त्वा पुत्रामः च दारामः च राघवम् शरणम् गतः ॥६-१७-१६॥
So aham parushitas tena dasavach cha avamanitah
Tyaktva putramah cha daramah cha raghavam sharanam gatah
17.17
निवेदेअयत माम् क्षिप्रम् राघवाय महात्मने ।
सर्व लोक शरण्याय विभीषणम् उपस्थितम् ॥६-१७-१७॥
Nivedeayata mam kshipram raghavaya mahatmane
Sarva loka sharanyaya vibhishanam upasthitam
17.18
एतत्तु वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवो लघु विक्रमः ।
लक्ष्मणस्य अग्रतो रामम् सम्रब्धम् इदम् अब्रवीत् ॥६-१७-१८॥
Etattu vachanam shrutva sugrivo laghu vikramah
Lakshmanasya agrato ramam samrabdham idam abravit
17.19
प्रविष्टः शत्रु सैन्यम् हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्न्तरम् लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥६-१७-१९॥
Pravishtah shatru sainyam hi praptah shatruratarkitah
Nihanyadanntaram labdhva uluko vayasaniva
17.20
मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि ।
वानराणाम् च भद्रम् ते परेषाम् च परम्तप ॥६-१७-२०॥
Mantre vyuhe naye chare yukto bhavitumarhasi
Vanaranam cha bhadram te paresham cha paramtapa
17.21
अन्तर्धनगताह्येते राक्षसाः कामरूपिणः ।
शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषाम् जातु न विश्वसेत् ॥६-१७-२१॥
Antardhanagatahyete rakshasah kamarupinah
Shurashcha nikritigyashcha tesham jatu na vishvaset
17.22
प्रणीधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम् ।
अनुप्रविश्य सोऽ स्मासु भेदम् कुर्यान्न सम्शयः ॥६-१७-२२॥
Pranidhi rakshasendrasya ravanasya bhavedayam
Anupravishya so smasu bhedam kuryanna samshayah
17.23
अथवा स्वयमेवैष चिद्रमासाद्य बुद्धिमान् ।
अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित्प्रहरेदपि ॥६-१७-२३॥
Athava svayamevaisha chidramasadya buddhiman
Anupravishya vishvaste kadachitpraharedapi
17.24
मित्राटवीबलम् चैव मौलभृत्यबलम् तथा ।
सर्वमेतद्बलम् ग्राह्यम् वर्जयित्वा द्विषद्बलम् ॥६-१७-२४॥
Mitratavibalam chaiva maulabhrityabalam tatha
Sarvametadbalam grahyam varjayitva dvishadbalam
17.25
प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो ।
आगतश्च रिपोः साक्षात्कथमस्मिम्श्च विश्वसेत् ॥६-१७-२५॥
Prakritya rakshaso hyesha bhratamitrasya vai prabho
Agatashcha ripoh sakshatkathamasmimshcha vishvaset
17.26
रावणस्य अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ।
चतुर्भिः सह रक्षोभिर् भवन्तम् शरणम् गतः ॥६-१७-२६॥
Ravanasya anujo bhrata vibhishana iti shrutah
Chaturbhih saha rakshobhir bhavantam sharanam gatah
17.27
रावणेन प्रणिहितम् तम् अवेहि विभीषणम् ।
तस्य अहम् निग्रहम् मन्ये क्षमम् क्षमवताम् वर ॥६-१७-२७॥
Ravanena pranihitam tam avehi vibhishanam
Tasya aham nigraham manye kshamam kshamavatam vara
17.28
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या सम्दिष्टो अयम् उपस्थितः ।
प्रहर्तुम् मायया चन्नो विश्वस्ते त्वयि राघव ॥६-१७-२८॥
Rakshaso jihmaya buddhya samdishto ayam upasthitah
Prahartum mayaya channo vishvaste tvayi raghava
17.29
बध्यताम् एष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह ।
रावणस्य नृशम्सस्य भ्राता हि एष विभीषणः ॥६-१७-२९॥
Badhyatam esha tivrena dandena sachivaih saha
Ravanasya nrishamsasya bhrata hi esha vibhishanah
17.30
एवम् उक्त्वा तु तम् रामम् सम्रब्धो वाहिनी पतिः ।
वाक्यज्ञो वाक्य कुशलम् ततो मौनम् उपागमत् ॥६-१७-३०॥
Evam uktva tu tam ramam samrabdho vahini patih
Vakyagyo vakya kushalam tato maunam upagamat
17.31
सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यम् श्रुत्वा रामो महाबलः ।
समीपस्थान् उवाच इदम् हनूमत् प्रमुखान् हरीन् ॥६-१७-३१॥
Sugrivasya tu tad vakyam shrutva ramo mahabalah
Samipasthan uvacha idam hanumat pramukhan harin
17.32
यद् उक्तम् कपि राजेन रावण अवरजम् प्रति ।
वाक्यम् हेतुमद् अत्यर्थम् भवद्भिर् अपि तत् श्रुतम् ॥६-१७-३२॥
Yad uktam kapi rajena ravana avarajam prati
Vakyam hetumad atyartham bhavadbhir api tat shrutam
17.33
सुहृदा हि अर्थ कृच्चेषु युक्तम् बुद्धिमता सता ।
समर्थेन अपि सम्देष्टुम् शाश्वतीम् भूतिम् इच्चता ॥६-१७-३३॥
Suhrida hi artha krichcheshu yuktam buddhimata sata
Samarthena api samdeshtum shashvatim bhutim ichchata
17.34
इति एवम् परिपृष्टास् ते स्वम् स्वम् मतम् अतन्द्रिताः ।
स उपचारम् तदा रामम् ऊचुर् हित चिकीर्षवः ॥६-१७-३४॥
Iti evam pariprishtas te svam svam matam atandritah
Sa upacharam tada ramam uchur hita chikirshavah
17.35
अज्ञातम् न अस्ति ते किम्चित् त्रिषु लोकेषु राघव ।
आत्मानम् पूजयन् राम पृच्चसि अस्मान् सुहृत्तया ॥६-१७-३५॥
Agyatam na asti te kimchit trishu lokeshu raghava
Atmanam pujayan rama prichchasi asman suhrittaya
17.36
त्वम् हि सत्य व्रतः शूरो धार्मिको दृढ विक्रमः ।
परीक्ष्य कारा स्मृतिमान् निसृष्ट आत्मा सुहृत्सु च ॥६-१७-३६॥
Tvam hi satya vratah shuro dharmiko dridha vikramah
Parikshya kara smritiman nisrishta atma suhritsu cha
17.37
तस्माद् एक एकशस् तावद् ब्रुवन्तु सचिवास् तव ।
हेतुतो मति सम्पन्नाः समर्थाः च पुनः पुनः ॥६-१७-३७॥
Tasmad eka ekashas tavad bruvantu sachivas tava
Hetuto mati sampannah samarthah cha punah punah
17.38
इति उक्ते राघवाय अथ मतिमान् अन्गदो अग्रतः ।
विभीषण परीक्षा अर्थम् उवाच वचनम् हरिः ॥६-१७-३८॥
Iti ukte raghavaya atha matiman angado agratah
Vibhishana pariksha artham uvacha vachanam harih
17.39
शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा शन्क्य एव हि ।
विश्वास योग्यः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥६-१७-३९॥
Shatroh sakashat sampraptah sarvatha shankya eva hi
Vishvasa yogyah sahasa na kartavyo vibhishanah
17.40
चादयित्वा आत्म भावम् हि चरन्ति शठ बुद्धयः ।
प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सो अनर्थः सुमहान् भवेत् ॥६-१७-४०॥
Chadayitva atma bhavam hi charanti shatha buddhayah
Praharanti cha randhreshu so anarthah sumahan bhavet
17.41
अर्थ अनर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायम् भजेत ह ।
गुणतः सम्ग्रहम् कुर्याद् दोषतस् तु विसर्जयेत् ॥६-१७-४१॥
Artha anarthau vinishchitya vyavasayam bhajeta ha
Gunatah samgraham kuryad doshatas tu visarjayet
17.42
यदि दोषो महाम्स् तस्मिम्स् त्यज्यताम् अविशन्कितम् ।
गुणान् वा अपि बहून् ज्ञात्वा सम्ग्रहः क्रियताम् नृप ॥६-१७-४२॥
Yadi dosho mahams tasmims tyajyatam avishankitam
Gunan va api bahun gyatva samgrahah kriyatam nripa
17.43
शरभस् त्व् अथ निश्चित्य सार्थम् वचनम् अब्रवीत् ।
क्षिप्रम् अस्मिन् नर व्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥६-१७-४३॥
Sharabhas tv atha nishchitya sartham vachanam abravit
Kshipram asmin nara vyaghra charah pratividhiyatam
17.44
प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्म बुद्धिना ।
परीक्ष्य च ततः कार्यो यथा न्यायम् परिग्रहः ॥६-१७-४४॥
Pranidhaya hi charena yathavat sukshma buddhina
Parikshya cha tatah karyo yatha nyayam parigrahah
17.45
जाम्बवाम्स् त्व् अथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्र बुद्ध्या विचक्षणः ।
वाक्यम् विज्ञापयाम् आस गुणवद् दोष वर्जितम् ॥६-१७-४५॥
Jambavams tv atha samprekshya shastra buddhya vichakshanah
Vakyam vigyapayam asa gunavad dosha varjitam
17.46
बद्ध वैराच् च पापाच् च राक्षस इन्द्राद् विभीषणः ।
अदेश काले सम्प्राप्तः सर्वथा शन्क्यताम् अयम् ॥६-१७-४६॥
Baddha vairach cha papach cha rakshasa indrad vibhishanah
Adesha kale sampraptah sarvatha shankyatam ayam
17.47
ततो मैन्दस् तु सम्प्रेक्ष्य नय अपनय कोविदः ।
वाक्यम् वचन सम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥६-१७-४७॥
Tato maindas tu samprekshya naya apanaya kovidah
Vakyam vachana sampanno babhashe hetumattaram
17.48
अनुहो नाम तस्य एष रावणस्य विभीषणः ।
पृच्च्यताम् मधुरेण अयम् शनैर् नर वर ईश्वर ॥६-१७-४८॥
Anuho nama tasya esha ravanasya vibhishanah
Prichchyatam madhurena ayam shanair nara vara ishvara
17.49
भावम् अस्य तु विज्ञाय ततस् तत्त्वम् करिष्यसि ।
यदि दृष्टो न दुष्टो वा बुद्धि पूर्वम् नरषभ ॥६-१७-४९॥
Bhavam asya tu vigyaya tatas tattvam karishyasi
Yadi drishto na dushto va buddhi purvam narashabha
17.50
अथ सम्स्कार सम्पन्नो हनूमान् सचिव उत्तमः ।
उवाच वचनम् श्लक्ष्णम् अर्थवन् मधुरम् लघु ॥६-१७-५०॥
Atha samskara sampanno hanuman sachiva uttamah
Uvacha vachanam shlakshnam arthavan madhuram laghu
17.51
न भवन्तम् मति श्रेष्ठम् समर्थम् वदताम् वरम् ।
अतिशाययितुम् शक्तो बृहस्पतिर् अपि ब्रुवन् ॥६-१७-५१॥
Na bhavantam mati shreshtham samartham vadatam varam
Atishayayitum shakto brihaspatir api bruvan
17.52
न वादान् न अपि सम्घर्षान् न आधिक्यान् न च कामतः ।
वक्ष्यामि वचनम् राजन् यथा अर्थम् राम गौरवात् ॥६-१७-५२॥
Na vadan na api samgharshan na adhikyan na cha kamatah
Vakshyami vachanam rajan yatha artham rama gauravat
17.53
अर्थ अनर्थ निमित्तम् हि यद् उक्तम् सचिवैस् तव ।
तत्र दोषम् प्रपश्यामि क्रिया न हि उपपद्यते ॥६-१७-५३॥
Artha anartha nimittam hi yad uktam sachivais tava
Tatra dosham prapashyami kriya na hi upapadyate
17.54
ऋते नियोगात् सामर्थ्यम् अवबोद्धुम् न शक्यते ।
सहसा विनियोगो हि दोषवान् प्रतिभाति मे ॥६-१७-५४॥
Rite niyogat samarthyam avaboddhum na shakyate
Sahasa viniyogo hi doshavan pratibhati me
17.55
चार प्रणिहितम् युक्तम् यद् उक्तम् सचिवैस् तव ।
अर्थस्य असम्भवात् तत्र कारणम् न उपपद्यते ॥६-१७-५५॥
Chara pranihitam yuktam yad uktam sachivais tava
Arthasya asambhavat tatra karanam na upapadyate
17.56
अदेश काले सम्प्राप्त इति अयम् यद् विभीषणः ।
विवक्षा च अत्र मे अस्ति इयम् ताम् निबोध यथा मति ॥६-१७-५६॥
Adesha kale samprapta iti ayam yad vibhishanah
Vivaksha cha atra me asti iyam tam nibodha yatha mati
17.57
स एष देशः कालः च भवति इह यथा तथा ।
पुरुषात् पुरुषम् प्राप्य तथा दोष गुणाव् अपि ॥६-१७-५७॥
Sa esha deshah kalah cha bhavati iha yatha tatha
Purushat purusham prapya tatha dosha gunav api
17.58
दौरात्म्यम् रावणे दृष्ट्वा विक्रमम् च तथा त्वयि ।
युक्तम् आगमनम् तस्य सदृशम् तस्य बुद्धितः ॥६-१७-५८॥
Dauratmyam ravane drishtva vikramam cha tatha tvayi
Yuktam agamanam tasya sadrisham tasya buddhitah
17.59
अज्ञात रूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्च्यताम् इति ।
यद् उक्तम् अत्र मे प्रेक्षा काचिद् अस्ति समीक्षिता ॥६-१७-५९॥
Agyata rupaih purushaih sa rajan prichchyatam iti
Yad uktam atra me preksha kachid asti samikshita
17.60
पृच्च्यमानो विशन्केत सहसा बुद्धिमान् वचः ।
तत्र मित्रम् प्रदुष्येत मिथ्य पृष्टम् सुख आगतम् ॥६-१७-६०॥
Prichchyamano vishanketa sahasa buddhiman vachah
Tatra mitram pradushyeta mithya prishtam sukha agatam
17.61
अशक्यः सहसा राजन् भावो वेत्तुम् परस्य वै ।
अन्तः स्वभावैर् गीतैस् तैर् नैपुण्यम् पश्यता भृशम् ॥६-१७-६१॥
Ashakyah sahasa rajan bhavo vettum parasya vai
Antah svabhavair gitais tair naipunyam pashyata bhrisham
17.62
न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्ट भावता ।
प्रसन्नम् वदनम् च अपि तस्मान् मे न अस्ति सम्शयः ॥६-१७-६२॥
Na tvasya bruvato jatu lakshyate dushta bhavata
Prasannam vadanam cha api tasman me na asti samshayah
17.63
अशन्कित मतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति ।
न च अस्य दुष्टा वागस्ति तस्मान् न अस्ति इह सम्शयः ॥६-१७-६३॥
Ashankita matih svastho na shathah parisarpati
Na cha asya dushta vagasti tasman na asti iha samshayah
17.64
आकारः चाद्यमानो अपि न शक्यो विनिगूहितुम् ।
बलाद्द् हि विवृणोति एव भावम् अन्तर् गतम् नृणाम् ॥६-१७-६४॥
Akarah chadyamano api na shakyo viniguhitum
Baladd hi vivrinoti eva bhavam antar gatam nrinam
17.65
देश काल उपपन्नम् च कार्यम् कार्यविदाम् वर ।
सफलम् कुरुते क्षिप्रम् प्रयोगेण अभिसम्हितम् ॥६-१७-६५॥
Desha kala upapannam cha karyam karyavidam vara
Saphalam kurute kshipram prayogena abhisamhitam
17.66
उद्योगम् तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्या वृत्तम् च रावणम् ।
वालिनः च वधम् श्रुत्वा सुग्रीवम् च अभिषेचितम् ॥६-१७-६६॥
Udyogam tava samprekshya mithya vrittam cha ravanam
Valinah cha vadham shrutva sugrivam cha abhishechitam
17.67
राज्यम् प्रार्थयमानः च बुद्धि पूर्वम् इह आगतः ।
एतावत् तु पुरस् कृत्य युज्यते त्व् अस्य सम्ग्रहः ॥६-१७-६७॥
Rajyam prarthayamanah cha buddhi purvam iha agatah
Etavat tu puras kritya yujyate tv asya samgrahah
17.68
यथा शक्ति मया उक्तम् तु राक्षसस्य आर्जवम् प्रति ।
प्रमाणम् तु शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमताम् वर ॥६-१७-६८॥
Yatha shakti maya uktam tu rakshasasya arjavam prati
Pramanam tu sheshasya shrutva buddhimatam vara