UtshovSarga 16
16.1
सुनिविष्टम् हितम् वाक्यम् उक्तवन्तम् विभीषणम् ।
अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् रावणः काल चोदितः ॥६-१६-१॥
Sunivishtam hitam vakyam uktavantam vibhishanam
Abravit parusham vakyam ravanah kala choditah
16.2
वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेन आशी विषेण च ।
न तु मित्र प्रवादेन सम्वस्च्चत्रुणा सह ॥६-१६-२॥
Vaset saha sapatnena kruddhena ashi vishena cha
Na tu mitra pravadena samvaschchatruna saha
16.3
जानामि शीलम् ज्ञातीनाम् सर्व लोकेषु राक्षस ।
हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनाम् ज्ञातयः सदा ॥६-१६-३॥
Janami shilam gyatinam sarva lokeshu rakshasa
Hrishyanti vyasaneshvete gyatinam gyatayah sada
16.4
प्रधानम् साधकम् वैद्यम् धर्म शीलम् च राक्षस ।
ज्ञातयो ह्यनमन्यन्ते शूरम् परिभवन्ति च ॥६-१६-४॥
Pradhanam sadhakam vaidyam dharma shilam cha rakshasa
Gyatayo hyanamanyante shuram paribhavanti cha
16.5
नित्यम् अन्योन्य सम्हृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः ।
प्रच्चन्न हृदया घोरा ज्ञातयस् तु भय आवहाः ॥६-१६-५॥
Nityam anyonya samhrishta vyasaneshvatatayinah
Prachchanna hridaya ghora gyatayas tu bhaya avahah
16.6
श्रूयन्ते हस्तिभिर् गीताः श्लोकाः पद्म वने पुरा ।
पाश हस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणु तान् गदतो मम ॥६-१६-६॥
Shruyante hastibhir gitah shlokah padma vane pura
Pasha hastan naran drishtva shrinu tan gadato mama
16.7
नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः ।
घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः ॥६-१६-७॥
Nagnirnanyani shastrani na nah pasha bhayavahah
Ghorah svarthaprayuktastu gyatayo no bhayavahah
16.8
उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्रसम्शयः ।
कृत्स्नाद् भयाज्ज्ञातिभयम् सुकष्टम् विदितम् च नः ॥६-१६-८॥
Upayamete vakshyanti grahane natrasamshayah
Kritsnad bhayajgyatibhayam sukashtam viditam cha nah
16.9
विद्यते गोषु सम्पन्नम् विद्यते ज्ञातितो भयम् ।
विद्यते स्त्रीषु चापल्यम् विद्यते ज्ञातितो भयम् ॥६-१६-९॥
Vidyate goshu sampannam vidyate gyatito bhayam
Vidyate strishu chapalyam vidyate gyatito bhayam
16.10
ततो नेष्टम् इदम् सौम्य यदहम् लोक सत्कृतः ।
ऐश्वर्यम् अभिजातः च रिपूणाम् मूर्ध्नि च स्थितः ॥६-१६-१०॥
Tato neshtam idam saumya yadaham loka satkritah
Aishvaryam abhijatah cha ripunam murdhni cha sthitah
16.11
यथा पुष्करपत्रेषु पतितास्तोयबिन्दवः ।
न श्लेषमभिगच्चन्ति तथानार्येषु सौहृदम् ॥६-१६-११॥
Yatha pushkarapatreshu patitastoyabindavah
Na shleshamabhigachchanti tathanaryeshu sauhridam
16.12
यथा शरदि मेघानाम् सिञ्चातामपि गर्जताम् ।
न भवत्यमुबसम्क्लेदस्तथानार्येषु सौहृदम् ॥६-१६-१२॥
Yatha sharadi meghanam sinchatamapi garjatam
Na bhavatyamubasamkledastathanaryeshu sauhridam
16.13
यथा मधुकरस्तर्षाद्रासम् विन्दन्न तिष्ठति ।
तथा त्वमपि तत्रैव तथानार्येषु सौहृदम् ॥६-१६-१३॥
Yatha madhukarastarshadrasam vindanna tishthati
Tatha tvamapi tatraiva tathanaryeshu sauhridam
16.14
यथा मधुकर्स्तराषात्काशपुष्पम् पिबन्नपि ।
रसमत्र न विन्देत तथानार्येषु सौहृदम् ॥६-१६-१४॥
Yatha madhukarstarashatkashapushpam pibannapi
Rasamatra na vindeta tathanaryeshu sauhridam
16.15
यथा पूर्वम् गजः स्नात्वा गृह्य हस्तेन वै रजः ।
दूषयत्यात्मनो देहम् तथानार्येषु सौहृदम् ॥६-१६-१५॥
Yatha purvam gajah snatva grihya hastena vai rajah
Dushayatyatmano deham tathanaryeshu sauhridam
16.16
योऽन्यस्त्वेवम्विधम् ब्रूयाद् वाक्यमेतन्निशाचर ।
अस्मिन् मुहूर्ते न भवेत् त्वाम् तु धिक् कुलपाम्सनम् ॥६-१६-१६॥
Yonyastvevamvidham bruyad vakyametannishachara
Asmin muhurte na bhavet tvam tu dhik kulapamsanam
16.17
इतिउक्तः परुषम् वाक्यम् न्यायवादी विभीषणः ।
उत्पपात गदापाणिःचतुर्भिः सह राक्षसैः ॥६-१६-१७॥
Itiuktah parusham vakyam nyayavadi vibhishanah
Utpapata gadapanihchaturbhih saha rakshasaih
16.18
अब्रवीच्च तदा वाक्यम् जातक्रोधो विभीषणः ।
अन्तरिक्षगतः श्रीमान् भ्रातरम् राक्षस अधिपम् ॥६-१६-१८॥
Abravichcha tada vakyam jatakrodho vibhishanah
Antarikshagatah shriman bhrataram rakshasa adhipam
16.19
स त्वम् भ्राता असि मे राजन् ब्रूहि माम् यद् यद् इच्चसि ।
ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः ॥६-१६-१९॥
Sa tvam bhrata asi me rajan bruhi mam yad yad ichchasi
Jyeshtho manyah pitrisamo na cha dharmapathe sthitah
16.20
इदम् तु परुषम् वाक्यम् न क्षमामि अनृतम् तव ।
सुनीतम् हित कामेन वाक्यम् उक्तम् दश आनन ॥६-१६-२०॥
Idam tu parusham vakyam na kshamami anritam tava
Sunitam hita kamena vakyam uktam dasha anana
16.21
न गृह्णन्ति अकृत आत्मानः कालस्य वशमागताः ।
सुलभाः पुरुषा राजन् सततम् प्रिय वादिनः ॥६-१६-२१॥
Na grihnanti akrita atmanah kalasya vashamagatah
Sulabhah purusha rajan satatam priya vadinah
16.22
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ।
बद्धम् कालस्य पाशेन सर्व भूत अपहारिणा ॥६-१६-२२॥
Apriyasya tu pathyasya vakta shrota cha durlabhah
Baddham kalasya pashena sarva bhuta apaharina
16.23
न नश्यन्तम् उपेक्षेयम् प्रदीप्तम् शरणम् यथा ।
दीप्त पावक सम्काशैः शितैः कान्चन भूषणैः ॥६-१६-२३॥
Na nashyantam upeksheyam pradiptam sharanam yatha
Dipta pavaka samkashaih shitaih kanchana bhushanaih
16.24
न त्वाम् इच्चामि अहम् द्रष्टुम् रामेण निहतम् शरैः ।
शूराः च बलवन्तः च कृत अस्त्राः च नर आजिरे ॥६-१६-२४॥
Na tvam ichchami aham drashtum ramena nihatam sharaih
Shurah cha balavantah cha krita astrah cha nara ajire
16.25
काल अभिपन्ना सीदन्ति यथा वालुक सेतवः ।
तनर्षयतु यच्चोक्तम् गुरुत्वाद्धितमिच्चता ॥६-१६-२५॥
Kala abhipanna sidanti yatha valuka setavah
Tanarshayatu yachchoktam gurutvaddhitamichchata
16.26
आत्मानम् सर्वथा रक्ष पुरीम् च इमाम् सराक्षसाम् ।
स्वस्ति ते अस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना ॥६-१६-२६॥
Atmanam sarvatha raksha purim cha imam sarakshasam
Svasti te astu gamishyami sukhi bhava maya vina
16.27
निवार्यमाणस्य मया हित एषिणा ।
न रोचते ते वचनम् निशा चर ।परीत काला हि गत आयुषो नरा ।हितम् न गृह्णन्ति सुहृद्भिर् ईरितम् ॥६-१६-२७॥
Nivaryamanasya maya hita eshina
Na rochate te vachanam nisha chara, parita kala hi gata ayusho nara, hitam na grihnanti suhridbhir iritam