UtshovSarga 64
64.1
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ।। ५.६४.१ ।।।।
Sugrivenaivamuktastu hrishto dadhimukhah kapih
Raghavam lakshmanam chaiva sugrivam chabhyavadayat
64.2
स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ ।
वानरैः सहितैः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ।। ५.६४.२ ।।।।
Sa pranamya cha sugrivam raghavau cha mahabalau
Vanaraih sahitaih shurairdivamevotpapata ha
64.3
स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः ।
निपत्य गगनाद्भूमौ तद्वनं प्रविवेश ह ।। ५.६४.३ ।।।।
Sa yathaivagatah purvam tathaiva tvaritam gatah
Nipatya gaganadbhumau tadvanam pravivesha ha
64.4
स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान् ।
विमदानुत्थितान् सर्वान् मेहमानान् मधूदकम् ।। ५.६४.४ ।।।।
Sa pravishto madhuvanam dadarsha hariyuthapan
Vimadanutthitan sarvan mehamanan madhudakam
64.5
स तानुपागमद्वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम् ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम् ।। ५.६४.५ ।।।।
Sa tanupagamadviro baddhva karaputanjalim
Uvacha vachanam shlakshnamidam hrishtavadangadam
64.6
सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिरभिवारितः ।
अज्ञानाद्रक्षिभिः क्रोधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः ।। ५.६४.६ ।।।।
Saumya rosho na kartavyo yadebhirabhivaritah
Agyanadrakshibhih krodhadbhavantah pratishedhitah
64.7
युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल ।
मौर्ख्यात् पूर्वं कृतो दोषस्तं भवान् क्षन्तुमर्हति ।। ५.६४.७ ।।।।
Yuvarajastvamishashcha vanasyasya mahabala
Maurkhyat purvam krito doshastam bhavan kshantumarhati
64.8
आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ ।
इहोपयातं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम् ।। ५.६४.८ ।।।।
Akhyatam hi maya gatva pitrivyasya tavanagha
Ihopayatam sarveshametesham vanacharinam
64.9
स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्हरियूथपैः ।
प्रहृष्टो न तु रुष्टो ऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ।। ५.६४.९ ।।।।
Sa tvadagamanam shrutva sahaibhirhariyuthapaih
Prahrishto na tu rushto sau vanam shrutva pradharshitam
64.10
प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः ।। ५.६४.१० ।।।।
Prahrishto mam pitrivyaste sugrivo vanareshvarah
Shighram preshaya sarvanstaniti hovacha parthivah
64.11
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः ।
अब्रवीत्तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ।। ५.६४.११ ।।।।
Shrutva dadhimukhasyedam vachanam shlakshnamangadah
Abravittan harishreshtho vakyam vakyavisharadah
64.12
शङ्के श्रुतो ऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः ।
तत्क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परन्तपाः ।। ५.६४.१२ ।।।।
Shanke shruto yam vrittanto ramena hariyuthapah
Tatkshamam neha nah sthatum krite karye parantapah
64.13
पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः ।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः ।। ५.६४.१३ ।।।।
Pitva madhu yathakamam vishranta vanacharinah
Kim shesham gamanam tatra sugrivo yatra me guruh
64.14
सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः ।
तथा ऽस्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ।। ५.६४.१४ ।।।।
Sarve yatha mam vakshyanti sametya hariyuthapah
Tatha smi karta kartavye bhavadbhih paravanaham
64.15
नाज्ञापयितुमीशो ऽहं युवराजो ऽस्मि यद्यपि ।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं मया ।। ५.६४.१५ ।।।।
Nagyapayitumisho ham yuvarajo smi yadyapi
Ayuktam kritakarmano yuyam dharshayitum maya
64.16
ब्रुवतश्चाङ्गदश्यैवं श्रुत्वा वचनमव्ययम् ।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ।। ५.६४.१६ ।।।।
Bruvatashchangadashyaivam shrutva vachanamavyayam
Prahrishtamanaso vakyamidamuchurvanaukasah
64.17
एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुः सन् वानरर्षभ ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वो ऽहमिति मन्यते ।। ५.६४.१७ ।।।।
Evam vakshyati ko rajan prabhuh san vanararshabha
Aishvaryamadamatto hi sarvo hamiti manyate
64.18
तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित् ।
सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम् ।। ५.६४.१८ ।।।।
Tava chedam susadrisham vakyam nanyasya kasyachit
Sannatirhi tavakhyati bhavishyachchhubhayogyatam
64.19
सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः ।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ।। ५.६४.१९ ।।।।
Sarve vayamapi praptastatra gantum kritakshanah
Sa yatra hariviranam sugrivah patiravyayah
64.20
त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात्पदम् ।
क्वचिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ।। ५.६४.२० ।।।।
Tvaya hyanuktairharibhirnaiva shakyam padatpadam
Kvachidgantum harishreshtha brumah satyamidam tu te
64.21
एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत ।
बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः ।। ५.६४.२१ ।।।।
Evam tu vadatam teshamangadah pratyabhashata
Badham gachchhama ityuktva khamutpeturmahabalah
64.22
उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः ।
कृत्वा ऽ ऽकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवाचलाः ।। ५.६४.२२ ।।।।
Utpatantamanutpetuh sarve te hariyuthapah
Kritva kasham nirakasham yantrotkshipta ivachalah
64.23
ते ऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः ।
विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा ।। ५.६४.२३ ।।।।
Te mbaram sahasotpatya vegavantah plavangamah
Vinadanto mahanadam ghana vaterita yatha
64.24
अङ्गदे समनुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः ।
उवाच शोकोपहतं रामं कमललोचनम् ।। ५.६४.२४ ।।।।
Angade samanuprapte sugrivo vanaradhipah
Uvacha shokopahatam ramam kamalalochanam
64.25
समाश्वसिहि भद्र ते दृष्टा देवी न संशयः ।
नागन्तुमिह शक्यं तैरतीते समये हि नः ।। ५.६४.२५ ।।।।
Samashvasihi bhadra te drishta devi na sanshayah
Nagantumiha shakyam tairatite samaye hi nah
64.26
न मत्सकाशमागच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते ।
युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरो ऽङ्गदः ।। ५.६४.२६ ।।।।
Na matsakashamagachchhet kritye hi vinipatite
Yuvarajo mahabahuh plavatam pravaro ngadah
64.27
यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः ।
भवेत् स दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ।। ५.६४.२७ ।।।।
Yadyapyakritakrityanamidrishah syadupakramah
Bhavet sa dinavadano bhrantaviplutamanasah
64.28
पितृपैतामहं चैतत् पूर्वकैरभिरक्षितम् ।
न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः ।। ५.६४.२८ ।।।।
Pitripaitamaham chaitat purvakairabhirakshitam
Na me madhuvanam hanyadahrishtah plavageshvarah
64.29
कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत ।
दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता ।। ५.६४.२९ ।।।।
Kausalya supraja rama samashvasihi suvrata
Drishta devi na sandeho na chanyena hanumata
64.30
न ह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधने ऽस्य हनूमतः ।
हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम ।व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्य तेज इव ध्रुवम् ।। ५.६४.३० ।।।।
Na hyanyah karmano hetuh sadhane sya hanumatah
Hanumati hi siddhishcha matishcha matisattama, vyavasayashcha viryam cha surya teja iva dhruvam
64.31
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः ।
हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ।। ५.६४.३१ ।।।।
Jambavan yatra neta syadangadashcha baleshvarah
Hanumanshchapyadhishthata na tasya gatiranyatha
64.32
मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रम ।
। ५.६४.३२ ।।।।
Ma bhushchintasamayuktah sampratyamitavikrama
64.33
ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे ।
हनुमत्कर्मदृप्तानां नर्दतां काननौकसाम् ।किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ।। ५.६४.३३ ।।।।
Tatah kilakilashabdam shushravasannamambare
Hanumatkarmadriptanam nardatam kananaukasam, kishkindhamupayatanam siddhim kathayatamiva
64.34
ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः ।
आयताञ्चितलाङ्गूलः सो ऽभवद्धृष्टमानसः ।। ५.६४.३४ ।।।।
Tatah shrutva ninadam tam kapinam kapisattamah
Ayatanchitalangulah so bhavaddhrishtamanasah
64.35
आजग्मुस्ते ऽपि हरयो रामदर्शनकांक्षिणः ।
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ।। ५.६४.३५ ।।।।
Ajagmuste pi harayo ramadarshanakankshinah
Angadam puratah kritva hanumantam cha vanaram
64.36
ते ऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदा ऽन्विताः ।
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ।। ५.६४.३६ ।।।।
Te ngadapramukha virah prahrishtashcha muda nvitah
Nipeturharirajasya samipe raghavasya cha
64.37
हनुमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः ।
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ।। ५.६४.३७ ।।।।
Hanumanshcha mahabahuh pranamya shirasa tatah
Niyatamakshatam devim raghavaya nyavedayat
64.38
निश्चितार्थस्ततस्तस्मिन् सुग्रीवः पवनात्मजे ।
लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत ।। ५.६४.३८ ।।।।
Nishchitarthastatastasmin sugrivah pavanatmaje
Lakshmanah pritiman pritam bahumanadavaikshata
64.39
प्रीत्या च रममाणो ऽथ राघवः परवीरहा ।
बहुमानेन महता हनुमन्तमवैक्षत ।। ५.६४.३९ ।।
Pritya cha ramamano tha raghavah paraviraha
Bahumanena mahata hanumantamavaikshata