UtshovSarga 54
54.1
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः ।
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ।। 5.54.1 ।।।।
Vikshamanastato lankam kapih kritamanorathah
Vardhamanasamutsahah karyasheshamachintayat
54.2
किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् ।
यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत् ।। 5.54.2 ।।।।
Kim nu khalvavashishtam me kartavyamiha sampratam
Yadesham rakshasam bhuyah santapajananam bhavet
54.3
वनं तावत् प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ।
बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ।। 5.54.3 ।।।।
Vanam tavat pramathitam prakrishta rakshasa hatah
Balaikadeshah kshapitah shesham durgavinashanam
54.4
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम् ।
अल्पयत्नेन कार्ये ऽस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः ।। 5.54.4 ।।।।
Durge vinashite karma bhavet sukhaparishramam
Alpayatnena karye smin mama syat saphalah shramah
54.5
यो ह्ययं मम लांगूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ।। 5.54.5 ।।।।
Yo hyayam mama langule dipyate havyavahanah
Asya santarpanam nyayyam kartumebhirgrihottamaih
54.6
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः ।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ।। 5.54.6 ।।।।
Tatah pradiptalangulah savidyudiva toyadah
Bhavanagreshu lankaya vichachara mahakapih
54.7
गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ।। 5.54.7 ।।।।
Grihad griham rakshasanamudyanani cha vanarah
Vikshamano hyasantrastah prasadanshcha chachara sah
54.8
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली ।। 5.54.8 ।।।।
Avaplutya mahavegah prahastasya niveshanam
Agnim tatra sa nikshipya shvasanena samo bali
54.9
ततो ऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ।। 5.54.9 ।।।।
Tato nyat pupluve veshma mahaparshvasya viryavan
Mumocha hanumanagnim kalanalashikhopamam
54.10
वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ।
शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः ।तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः ।। 5.54.10 ।।।।
Vajradanshtrasya cha tatha pupluve sa mahakapih
Shukasya cha mahatejah saranasya cha dhimatah, tatha chendrajito veshma dadaha hariyuthapah
54.11
जम्बुमालेः सुमालेश्च ददाह भवनं ततः ।
। 5.54.11
Jambumaleh sumaleshcha dadaha bhavanam tatah
, 5.54.11
54.12
।
।्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः ।रश्मिमकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ।। 5.54.12 ।।।।
, Ya cha mahatejah saranasya cha dhimatah, rashmimaketoshcha bhavanam suryashatrostathaiva cha, hrasvakarnasya danshtrasya romashasya cha rakshasah
54.13
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।
विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च ।। 5.54.13 ।।।।
Yuddhonmattasya mattasya dhvajagrivasya rakshasah
Vidyujjihvasya ghorasya tatha hastimukhasya cha
54.14
करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि ।। 5.54.14 ।।।।
Karalasya pishachasya shonitakshasya chaiva hi
Kumbhakarnasya bhavanam makarakshasya chaiva hi
54.15
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ।
नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः ।। 5.54.15 ।।।।
Yagyashatroshcha bhavanam brahmashatrostathaiva cha
Narantakasya kumbhasya nikumbhasya duratmanah
54.16
वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति ।
क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः ।। 5.54.16 ।।।।
Varjayitva mahateja vibhishanagriham prati
Kramamanah kramenaiva dadaha haripungavah
54.17
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः ।। 5.54.17 ।।।।
Teshu teshu maharheshu bhavaneshu mahayashah
Griheshvriddhimatamriddhim dadaha sa mahakapih
54.18
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान् ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम् ।। 5.54.18 ।।।।
Sarvesham samatikramya rakshasendrasya viryavan
Asasadatha lakshmivan ravanasya niveshanam
54.19
ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते ।
मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गलशोभिते ।। 5.54.19 ।।।।
Tatastasmin grihe mukhye nanaratnavibhushite
Merumandarasankashe sarvamangalashobhite
54.20
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।
ननाद हनुमान् वीरो युगान्तजलदो यथा ।। 5.54.20 ।।।।
Pradiptamagnimutsrijya langulagre pratishthitam
Nanada hanuman viro yugantajalado yatha
54.21
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ।। 5.54.21 ।।।।
Shvasanena cha sanyogadativego mahabalah
Kalagniriva jajvala pravardhata hutashanah
54.22
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत् ।
अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः ।। 5.54.22 ।।।।
Pradiptamagnim pavanasteshu veshmasvacharayat
Abhuchchhvasanasanyogadativego hutashanah
54.23
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ।
भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ।। 5.54.23 ।।।।
Tani kanchanajalani muktamanimayani cha
Bhavananyavashiryanta ratnavanti mahanti cha
54.24
तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले ।
भवनानीव सिद्धानामम्बरात् पुण्यसंक्षये ।। 5.54.24 ।।।।
Tani bhagnavimanani nipeturvasudhatale
Bhavananiva siddhanamambarat punyasankshaye
54.25
संजज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ।
स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहगतश्रियाम् ।नूनमेषो ऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ।। 5.54.25 ।।।।
Sanjagye tumulah shabdo rakshasanam pradhavatam
Svagrihasya paritrane bhagnotsahagatashriyam, nunamesho gnirayatah kapirupena ha iti
54.26
क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनन्दयधराः स्त्रियः ।
काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः ।। 5.54.26 ।।।।
Krandantyah sahasa petuh stanandayadharah striyah
Kashchidagniparitebhyo harmyebhyo muktamurdhajah
54.27
पतन्त्यो रेजिरे ऽभ्रेभ्यः सौदामिन्य इवाम्बरात् ।
। 5.54.27 ।।।।
Patantyo rejire bhrebhyah saudaminya ivambarat
54.28
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुकारजतसंहितान् ।
विचित्रान् भवनान् धातून् स्यान्दमानान् ददर्श सः ।। 5.54.28 ।।।।
Vajravidrumavaiduryamukarajatasanhitan
Vichitran bhavanan dhatun syandamanan dadarsha sah
54.29
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां हरियूथपः ।
नाग्नेर्नापि विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा ।। 5.54.29 ।।।।
Nagnistripyati kashthanam trinanam hariyuthapah
Nagnernapi vishastanam rakshasanam vasundhara
54.30
क्वचित् किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः ।
क्वचित् कुङ्कुमसङ्काशाः शिखा वह्नेश्चकाशिरे ।। 5.54.30 ।।।।
Kvachit kinshukasankashah kvachichchhalmalisannibhah
Kvachit kunkumasankashah shikha vahneshchakashire
54.31
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ।
लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा ।। 5.54.31 ।।।।
Hanumata vegavata vanarena mahatmana
Lankapuram pradagdham tadrudrena tripuram yatha
54.32
ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमो ऽग्निः ।
प्रमार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः ।। 5.54.32 ।।।।
Tatastu lankapuraparvatagre samutthito bhimaparakramo gnih
Pramarya chudavalayam pradipto hanumata vegavata visrishtah
54.33
युगान्तकालानलतुल्यवेगः समारुतो ऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक् ।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्य समर्पितार्चिः ।। 5.54.33 ।।।।
Yugantakalanalatulyavegah samaruto gnirvavridhe divisprik
Vidhumarashmirbhavaneshu sakto rakshashsharirajya samarpitarchih
54.34
आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा लङ्कां समाप्तां परिवार्य तिष्ठन् ।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ।। 5.54.34 ।।।।
Adityakotisadrishah suteja lankam samaptam parivarya tishthan
Shabdairanekairashaniprarudhairbhindannivandam prababhau mahagnih
54.35
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः ।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरे ऽभ्राः ।। 5.54.35 ।।।।
Tatrambaradagniratipravriddho rukshaprabhah kinshukapushpachudah
Nirvanadhumakularajayashcha nilotpalabhah prachakashire bhrah
54.36
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणो ऽनिलो वा ।
रुद्रो ऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरो ऽयं स्वयमेव कालः ।। 5.54.36 ।।।।
Vajri mahendrastridasheshvaro va sakshadyamo va varuno nilo va
Rudro gnirarko dhanadashcha somo na vanaro yam svayameva kalah
54.37
किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य ।
इहागतोवाग्रूपधारीरक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ।। 5.54.37
Kim brahmanah sarvapitamahasya sarvasya dhatushchaturananasya
Ihagatovagrupadharirakshopasanharakarah prakopah, 5.54.37
54.38
।
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा ।। 5.54.38 ।।।।
Kim vaishnavam va kapirupametya rakshovinashaya param sutejah, anantamavyaktamachintyamekam svamayaya sampratamagatam va
54.39
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।
सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ।। 5.54.39 ।।।।
Ityevamuchurbahavo vishishta rakshoganastatra sametya sarve
Sapranisangham sagriham savriksham dagdham purim tam sahasa samikshya
54.40
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।
सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ।। 5.54.40 ।।।।
Tatastu lanka sahasa pradagdha sarakshasa sashvaratha sanaga
Sapakshisangha samriga savriksha ruroda dina tumulam sashabdam
54.41
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम् ।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः ।। 5.54.41 ।।।।
Ha tata ha putraka kanta mitra ha jivitam bhogayutam supunyam
Rakshobhirevam bahudha bruvadbhih shabdah krito ghoratarah subhimah
54.42
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा ।
हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का ।। 5.54.42 ।।।।
Hutashanajvalasamavrita sa hatapravira parivrittayodha
Hanumatah krodhabalabhibhuta babhuva shapopahateva lanka
54.43
स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।
ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः स्वयम्भुकोपोपहतामिवावनिम् ।। 5.54.43 ।।।।
Sa sambhramatrastavishannarakshasam samujjvalajjvalahutashanankitam
Dadarsha lankam hanuman mahamanah svayambhukopopahatamivavanim
54.44
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे ।
दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः ।। 5.54.44 ।।।।
Bhanktva vanam padaparatnasankulam hatva tu rakshansi mahanti sanyuge
Dagdhva purim tam griharatnamalinim tasthau hanuman pavanatmajah kapih
54.45
त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजतादित्य इवांशुमाली ।। 5.54.45 ।।।।
Trikutashringagratale vichitre pratishthito vanararajasinhah
Pradiptalangulakritarchimali vyarajataditya ivanshumali
54.46
स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा ।। 5.54.46 ।।।।
Sa rakshasanstan subahunshcha hatva vanam cha bhanktva bahupadapam tat
Visrijya rakshobhavaneshu chagnim jagama ramam manasa mahatma
54.47
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम् ।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ।। 5.54.47 ।।।।
Tatastu tam vanaraviramukhyam mahabalam marutatulyavegam
Mahamatim vayusutam varishtham pratushtuvurdevaganashcha sarve
54.48
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे ।
दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः ।। 5.54.48 ।।।।
Bhanktva vanam mahateja hatva rakshansi sanyuge
Dagdhva lankapurim ramyam raraja sa mahakapih
54.49
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
दृष्ट्वा प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ।। 5.54.49 ।।।।
Tatra devah sagandharvah siddhashcha paramarshayah
Drishtva pradagdham tam vismayam paramam gatah
54.50
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम् ।
कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः ।। 5.54.50 ।।।।
Tam drishtva vanarashreshtham hanumantam mahakapim
Kalagniriti sanchintya sarvabhutani tatrasuh
54.51
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ।। 5.54.51 ।।
Devashcha sarve munipungavashcha gandharvavidyadharanagayakshah
Bhutani sarvani mahanti tatra jagmuh param pritimatulyarupam