UtshovSarga 53
53.1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः ।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत् ।। 5.53.1।।।।
Tasya tadvachanam shrutva dashagrivo mahabalah
Deshakalahitam vakyam bhraturuttaramabravit
53.2
सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ।। 5.53.2।।।।
Samyaguktam hi bhavata dutavadhya vigarhita
Avashyam tu vadhadanyah kriyatamasya nigrahah
53.3
कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ।। 5.53.3।।।।
Kapinam kila langulamishtam bhavati bhushanam
Tadasya dipyatam shighram tena dagdhena gachchhatu
53.4
ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
समित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ।। 5.53.4।।।।
Tatah pashyantvimam dinamangavairupyakarshitam
Samitragyatayah sarve bandhavah sasuhrijjanah
53.5
आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ।। 5.53.5।।।।
Agyapayadrakshasendrah puram sarvam sachatvaram
Langulena pradiptena rakshobhih pariniyatam
53.6
वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः ।
। 5.53.6।।।।
Veshtayanti sma langulam jirnaih karpasakaih pataih
53.7
संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ।तैलेन परिषिच्याथ ते ऽग्निं तत्राभ्यपातयन् ।। 5.53.7।।।।
Sanveshtyamane langule vyavardhata mahakapih
Shushkamindhanamasadya vaneshviva hutashanah, tailena parishichyatha te gnim tatrabhyapatayan
53.8
लाङूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् ।
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ।। 5.53.8।।।।
Langulena pradiptena rakshasanstanapatayat
Roshamarshaparitatma balasuryasamananah
53.9
लाङ्गूलं संप्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः ।
सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः ।। 5.53.9।।।।
Langulam sampradiptam tu drashtum tasya hanumatah
Sahastribalavriddhashcha jagmuh prita nishacharah
53.10
स भूयः सङ्गतैः क्रूरै राक्षसैर्हरिसत्तमः ।
निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ।। 5.53.10।।।।
Sa bhuyah sangataih krurai rakshasairharisattamah
Nibaddhah kritavan virastatkalasadrishim matim
53.11
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः ।
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान् पुनः ।। 5.53.11।।।।
Kamam khalu na me shakta nibaddhasyapi rakshasah
Chhittva pashan samutpatya hanyamahamiman punah
53.12
यदि भर्तृहितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात् ।
बध्नन्त्येते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता ।। 5.53.12।।।।
Yadi bhartrihitarthaya charantam bhartrishasanat
Badhnantyete duratmano na tu me nishkritih krita
53.13
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ।
किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्ये ऽहमीदृशम् ।। 5.53.13।।।।
Sarveshameva paryapto rakshasanamaham yudhi
Kim tu ramasya prityartham vishahishye hamidrisham
53.14
लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति ।
रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ।। 5.53.14।।।।
Lanka charayitavya vai punareva bhavediti
Ratrau na hi sudrishta me durgakarmavidhanatah
53.15
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ।
। 5.53.15।।।।
Avashyameva drashtavya maya lanka nishakshaye
53.16
कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ।
पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मे ऽस्ति मनसः श्रमः ।। 5.53.16।।।।
Kamam baddhasya me bhuyah puchchhasyoddipanena cha
Pidam kurvantu rakshansi na me sti manasah shramah
53.17
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ।
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ।। 5.53.17।।।।
Tataste sanvritakaram sattvavantam mahakapim
Parigrihya yayurhrishta rakshasah kapikunjaram
53.18
शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोयषयन्तः स्वकर्मभिः ।
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ।। 5.53.18।।।।
Shankhabherininadaistam ghoyashayantah svakarmabhih
Rakshasah krurakarmanashcharayanti sma tam purim
53.19
अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः ।
हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ।। 5.53.19।।।।
Anviyamano rakshobhiryayau sukhamarindamah
Hanumanshcharayamasa rakshasanam mahapurim
53.20
अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ।
संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ।। 5.53.20।।।।
Athapashyadvimanani vichitrani mahakapih
Sanvritan bhumibhaganshcha suvibhaktanshcha chatvaran
53.21
वीथीश्च गृहसंबाधाः कपिः श्रृङ्गाटकानि च ।
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान् ।गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः ।। 5.53.21।।।।
Vithishcha grihasambadhah kapih shrringatakani cha
Tatha rathyoparathyashcha tathaiva grihakantaran, grihanshcha meghasankashan dadarsha pavanatmajah
53.22
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ।
घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ।। 5.53.22।।।।
Chatvareshu chatushkeshu rajamarge tathaiva cha
Ghoshayanti kapim sarve charika iti rakshasah
53.23
स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् ।
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः ।। 5.53.23।।।।
Stribalavriddha nirjagmustatra tatra kutuhalat
Tam pradipitalangulam hanumantam didrikshavah
53.24
दीप्यमाने ततस्तस्य लांगूलाग्रे हनूमतः ।
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ।। 5.53.24।।।।
Dipyamane tatastasya langulagre hanumatah
Rakshasyasta virupakshyah shansurdevyastadapriyam
53.25
यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ।। 5.53.25।।।।
Yastvaya kritasanvadah site tamramukhah kapih
Langulena pradiptena sa esha pariniyate
53.26
श्रत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ।
वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत् ।। 5.53.26।।।।
Shratva tadvachanam kruramatmapaharanopamam
Vaidehi shokasantapta hutashanamupagamat
53.27
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदा ऽ ऽसीन्महाकपेः ।
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ।। 5.53.27।।।।
Mangalabhimukhi tasya sa tada sinmahakapeh
Upatasthe vishalakshi prayata havyavahanam
53.28
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।
यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ।। 5.53.28।।।।
Yadyasti patishushrusha yadyasti charitam tapah
Yadi chastyekapatnitvam shito bhava hanumatah
53.29
यदि किंचिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ।
यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः ।। 5.53.29।।।।
Yadi kinchidanukroshastasya mayyasti dhimatah
Yadi va bhagyashesho me shito bhava hanumatah
53.30
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् ।
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ।। 5.53.30।।।।
Yadi mam vrittasampannam tatsamagamalalasam
Sa vijanati dharmatma shito bhava hanumatah
53.31
यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः ।। 5.53.31।।।।
Yadi mam tarayedaryah sugrivah satyasangarah
Asmadduhkhambusanrodhachchhito bhava hanumatah
53.32
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखो ऽनलः ।
जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शिवं कपेः ।। 5.53.32।।।।
Tatastikshnarchiravyagrah pradakshinashikho nalah
Jajvala mrigashavakshyah shansanniva shivam kapeh
53.33
हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतो ऽनिलः ।
ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ।। 5.53.33।।।।
Hanumajjanakashchapi puchchhanalayuto nilah
Vavau svasthyakaro devyah praleyanilashitalah
53.34
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः ।
। 5.53.34।।।।
Dahyamane cha langule chintayamasa vanarah
53.35
प्रदीप्तो ऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ।
दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम् ।शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ।। 5.53.35।।।।
Pradipto gnirayam kasmanna mam dahati sarvatah
Drishyate cha mahajvalah karoti na cha me rujam, shishirasyeva sampato langulagre pratishthitah
53.36
अथवा तदिदं व्यक्तं यद् दृष्टं प्लवता मया ।
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ।। 5.53.36।।।।
Athava tadidam vyaktam yad drishtam plavata maya
Ramaprabhavadashcharyam parvatah saritam patau
53.37
यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः ।
रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक् किमग्निर्न करिष्यति ।। 5.53.37।।।।
Yadi tavat samudrasya mainakasya cha dhimatah
Ramartham sambhramastadrik kimagnirna karishyati
53.38
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ।
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ।। 5.53.38।।।।
Sitayashchanrishansyena tejasa raghavasya cha
Pitushcha mama sakhyena na mam dahati pavakah
53.39
भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
। 5.53.39।।।।
Bhuyah sa chintayamasa muhurtam kapikunjarah
53.40
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ।
पुरद्वारं ततः श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।।।।
Utpapatatha vegena nanada cha mahakapih
Puradvaram tatah shriman shailashringamivonnatam
53.41
विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः ।
। 5.53.40।।।।
Vibhaktarakshassambadhamasasadanilatmajah
53.42
स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान् ।
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ।। 5.53.41।।।।
Sa bhutva shailasankashah kshanena punaratmavan
Hrasvatam paramam prapto bandhananyavashatayat
53.43
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान् पुनः पर्वतसन्निभः ।
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ।। 5.53.42।।।।
Vimuktashchabhavachchhriman punah parvatasannibhah
Vikshamanashcha dadrishe parigham toranashritam
53.44
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ।
रक्षिणस्तान् पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः ।। 5.53.43।।।।
Sa tam grihya mahabahuh kalayasaparishkritam
Rakshinastan punah sarvan sudayamasa marutih
53.45
स तान्निहत्वा रणचण्डविक्रमः समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली ।। 5.53.44।।
Sa tannihatva ranachandavikramah samikshamanah punareva lankam
Pradiptalangulakritarchimali prakashataditya ivarchimali