UtshovSarga 51
51.1
तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः ।
वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ।। ५.५१.१।।।।
Tam samikshya mahasattvam sattvavan harisattamah
Vakyamarthavadavyagrastamuvacha dashananam
51.2
अहं सुग्रीवसन्देशादिह प्राप्तस्तवालयम् ।
राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ।। ५.५१.२।।।।
Aham sugrivasandeshadiha praptastavalayam
Rakshasendra harishastvam bhrata kushalamabravit
51.3
भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ।। ५.५१.३।।।।
Bhratuh shrinu samadesham sugrivasya mahatmanah
Dharmarthopahitam vakyamiha chamutra cha kshamam
51.4
राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ।। ५.५१.४।।।।
Raja dasharatho nama rathakunjaravajiman
Piteva bandhurlokasya sureshvarasamadyutih
51.5
ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः ।
पितुर्निर्देशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ।। ५.५१.५।।।।
Jyeshthastasya mahabahuh putrah priyakarah prabhuh
Piturnirdeshannishkrantah pravishto dandakavanam
51.6
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ।। ५.५१.६।।।।
Lakshmanena saha bhratra sitaya chapi bharyaya
Ramo nama mahateja dharmyam panthanamashritah
51.7
तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता ।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ।। ५.५१.७।।।।
Tasya bharya vane nashta sita patimanuvrata
Vaidehasya suta ragyo janakasya mahatmanah
51.8
स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।
ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण समागतः ।। ५.५१.८।।।।
Sa margamanastam devim rajaputrah sahanujah
Rishyamukamanupraptah sugrivena samagatah
51.9
तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ।। ५.५१.९।।।।
Tasya tena pratigyatam sitayah parimarganam
Sugrivasyapi ramena harirajyam niveditam
51.10
ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् ।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ।। ५.५१.१०।।।।
Tatastena mridhe hatva rajaputrena valinam
Sugrivah sthapito rajye haryrikshanam ganeshvarah
51.11
त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः ।
रामेण निहतः सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः ।। ५.५१.११।।।।
Tvaya vigyatapurvashcha vali vanarapungavah
Ramena nihatah sankhye sharenaikena vanarah
51.12
स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।
हरीन् संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ।। ५.५१.१२।।।।
Sa sitamargane vyagrah sugrivah satyasangarah
Harin sampreshayamasa dishah sarva harishvarah
51.13
तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे ।। ५.५१.१३।।।।
Tam harinam sahasrani shatani niyutani cha
Dikshu sarvasu margante hyadhashchopari chambare
51.14
वैनतेयसमाः केचित् केचित्तत्रानिलोपमाः ।
असङ्गगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ।। ५.५१.१४।।।।
Vainateyasamah kechit kechittatranilopamah
Asangagatayah shighra harivira mahabalah
51.15
अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः ।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ।। ५.५१.१५।।।।
Aham tu hanumannama marutasyaurasah sutah
Sitayastu krite turnam shatayojanamayatam
51.16
समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः ।
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा ।। ५.५१.१६।।।।
Samudram langhayitvaiva tam didrikshurihagatah
Bhramata cha maya drishta grihe te janakatmaja
51.17
तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपः कृतपरिग्रहः ।
परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ।। ५.५१.१७।।।।
Tadbhavan drishtadharmarthastapah kritaparigrahah
Paradaran mahapragya noparoddhum tvamarhasi
51.18
न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ।। ५.५१.१८।।।।
Na hi dharmaviruddheshu bahvapayeshu karmasu
Mulaghatishu sajjante buddhimanto bhavadvidhah
51.19
कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् ।
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ।। ५.५१.१९।।।।
Kashcha lakshmanamuktanam ramakopanuvartinam
Sharanamagratah sthatum shakto devasureshvapi
51.20
न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन ।
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ।। ५.५१.२०।।।।
Na chapi trishu lokeshu rajan vidyeta kashchana
Raghavasya vyalikam yah kritva sukhamavapnuyat
51.21
तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च ।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ।। ५.५१.२१।।।।
Tattrikalahitam vakyam dharmyamarthanubandhi cha
Manyasva naradevaya janaki pratidiyatam
51.22
दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् ।
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ।। ५.५१.२२।।।।
Drishta hiyam maya devi labdham yadiha durlabham
Uttaram karma yachchhesham nimittam tatra raghavah
51.23
लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपायणा ।
गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ।। ५.५१.२३।।।।
Lakshiteyam maya sita tatha shokapayana
Grihya yam nabhijanasi panchasyamiva pannagim
51.24
नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि ।
विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ।। ५.५१.२४।।।।
Neyam jarayitum shakya sasurairamarairapi
Vishasansrishtamatyartham bhuktamannamivaujasa
51.25
तपस्सन्तापलब्धस्ते यो ऽय धर्मपरिग्रहः ।
न स नाशयितुं न्याय्यमात्मप्राणपरिग्रहः ।।। ५.५१.२५।।।।
Tapassantapalabdhaste yo ya dharmaparigrahah
Na sa nashayitum nyayyamatmapranaparigrahah
51.26
अवध्यतां तपो ऽभिर्यां भवान् समनुपश्यति ।
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ।। ५.५१.२६।।।।
Avadhyatam tapo bhiryam bhavan samanupashyati
Atmanah sasurairdevairhetustatrapyayam mahan
51.27
सुग्रीवो न हि देवो ऽयं नासुरो न च राक्षसः ।
न दानवो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ।तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि ।। ५.५१.२७।।।।
Sugrivo na hi devo yam nasuro na cha rakshasah
Na danavo na gandharvo na yaksho na cha pannagah, tasmat pranaparitranam katham rajan karishyasi
51.28
न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ।
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ।। ५.५१.२८।।।।
Na tu dharmopasanharamadharmaphalasanhitam
Tadeva phalamanveti dharmashchadharmanashanah
51.29
प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः ।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ।। ५.५१.२९।।।।
Praptam dharmaphalam tavadbhavata natra sanshayah
Phalamasyapyadharmasya kshiprameva prapatsyase
51.30
जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा ।
रामसुग्रीवसख्यं च बुद्ध्यस्व हितमात्मनः ।। ५.५१.३०।।।।
Janasthanavadham buddhva buddhva valivadham tatha
Ramasugrivasakhyam cha buddhyasva hitamatmanah
51.31
कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः ।। ५.५१.३१।।।।
Kamam khalvahamapyekah savajirathakunjaram
Lankam nashayitum shaktastasyaisha tu na nishchayah
51.32
रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसन्निधौ ।
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ।। ५.५१.३२।।।।
Ramena hi pratigyatam haryrikshaganasannidhau
Utsadanamamitranam sita yaistu pradharshita
51.33
अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः ।
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ।। ५.५१.३३।।।।
Apakurvan hi ramasya sakshadapi purandarah
Na sukham prapnuyadanyah kim punastvadvidho janah
51.34
यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे ।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ।। ५.५१.३४।।।।
Yam sitetyabhijanasi yeyam tishthati te vashe
Kalaratriti tam viddhi sarvalankavinashinim
51.35
तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा ।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षममात्मनि चिन्त्यताम् ।। ५.५१.३५।।।।
Tadalam kalapashena sitavigraharupina
Svayam skandhavasaktena kshamamatmani chintyatam
51.36
सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् ।
दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ।। ५.५१.३६।।।।
Sitayastejasa dagdham ramakopaprapiditam
Dahyamanamimam pashya purim sattapratolikam
51.37
स्वानि मित्राणि मन्त्रीश्च ज्ञातीन् भ्रातऽन् सुतान् हितान् ।
भोगान् दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय ।। ५.५१.३७।।।।
Svani mitrani mantrishcha gyatin bhratan sutan hitan
Bhogan daranshcha lankam cha ma vinashamupanaya
51.38
सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम ।
रामदासस्य दृतस्य वानरस्य विशेषतः ।। ५.५१.३८।।।।
Satyam rakshasarajendra shrinushva vachanam mama
Ramadasasya dritasya vanarasya visheshatah
51.39
सर्वान्लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान् ।
पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः ।। ५.५१.३९।।।।
Sarvanlokan susanhritya sabhutan sacharacharan
Punareva tatha srashtum shakto ramo mahayashah
51.40
देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च ।
विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।। ५.५१.४०।।।।
Devasuranarendreshu yaksharakshoganeshu cha
Vidyadhareshu sarveshu gandharveshurageshu cha
51.41
सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्त्रिषु च सर्वतः ।
। ५.५१.४१।।।।
Siddheshu kinnarendreshu patattrishu cha sarvatah
51.42
सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः ।
यो रामं प्रतियुद्ध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम् ।। ५.५१.४२।।।।
Sarvabhuteshu sarvatra sarvakaleshu nasti sah
Yo ramam pratiyuddhyeta vishnutulyaparakramam
51.43
सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमुत्तमम् ।
रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम् ।। ५.५१.४३।।।।
Sarvalokeshvarasyaivam kritva vipriyamuttamam
Ramasya rajasinhasya durlabham tava jivitam
51.44
देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
रामस्य लोकत्रयनायकस्य स्थातुं न शक्ताः समरेषु सर्वे ।। ५.५१.४४।।।।
Devashcha daityashcha nishacharendra gandharvavidyadharanagayakshah
Ramasya lokatrayanayakasya sthatum na shaktah samareshu sarve
51.45
ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा रुद्रस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरान्तको वा ।
इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा त्रातुं न शक्ता युधि रामवध्यम् ।। ५.५१.४५।।।।
Brahma svayambhushchaturanano va rudrastrinetrastripurantako va
Indro mahendrah suranayako va tratum na shakta yudhi ramavadhyam
51.46
स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमो ऽप्रियं वचः ।
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत् तस्य वधं महाकपेः ।। ५.५१.४६।।
Sa saushthavopetamadinavadinah kapernishamyapratimo priyam vachah
Dashananah kopavivrittalochanah samadishat tasya vadham mahakapeh