UtshovSarga 48
48.1
ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमता ऽक्षे निहते कुमारे ।
मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषम् ।। ५.४८.१।।।।
Tatah sa rakshodhipatirmahatma hanumata kshe nihate kumare
Manah samadhaya tadendrakalpam samadideshendrajitam sarosham
48.2
त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठः सुरासुराणामपि शोकदाता ।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनऽञ्चितास्त्रः ।। ५.४८.२।।।।
Tvamastravichchhastravidam varishthah surasuranamapi shokadata
Sureshu sendreshu cha drishtakarma pitamaharadhananchitastrah
48.3
तवास्त्रबलमासाद्य नासुरा न मरुद्गणाः ।
न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ।। ५.४८.३।।।।
Tavastrabalamasadya nasura na marudganah
Na shekuh samare sthatum sureshvarasamashritah
48.4
न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे नगतश्रमः ।
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ।देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ।। ५.४८.४।।।।
Na kashchit trishu lokeshu sanyuge nagatashramah
Bhujaviryabhiguptashcha tapasa chabhirakshitah, deshakalavibhagagyastvameva matisattamah
48.5
न ते ऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न ते ऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।
न सो ऽस्ति कश्चित् त्रिषु संग्रहेषु वै न वेद यस्ते ऽस्त्रबलं बलं च ते ।। ५.४८.५।।।।
Na te styashakyam samareshu karmana na te styakaryam matipurvamantrane
Na so sti kashchit trishu sangraheshu vai na veda yaste strabalam balam cha te
48.6
ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ।। ५.४८.६।।।।
Mamanurupam tapaso balam cha te parakramashchastrabalam cha sanyuge
Na tvam samasadya ranavamarde manah shramam gachchhati nishchitartham
48.7
निहताः किङ्कराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ।। ५.४८.७।।।।
Nihatah kinkarah sarve jambumali cha rakshasah
Amatyaputra virashcha pancha senagrayayinah
48.8
बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।
सहोदरस्ते दयितः कुमारो ऽक्षश्च सूदितः ।। ५.४८.८।।।।
Balani susamriddhani sashvanagarathani cha
Sahodaraste dayitah kumaro kshashcha suditah
48.9
न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ।
। ५.४८.९।।।।
Na hi teshveva me saro yastvayyarinishudana
48.10
इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।
त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ।। ५.४८.१०।।।।
Idam hi drishtva matimanmahadbalam kapeh prabhavam cha parakramam cha
Tvamatmanashchapi samikshya saram kurushva vegam svabalanurupam
48.11
बलावमर्दस्त्वयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ।। ५.४८.११।।।।
Balavamardastvayi sannikrishte yatha gate shamyati shantashatrau
Tatha samikshyatmabalam param cha samarabhasvastravidam varishtha
48.12
न वीर सेना गणशोच्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम् ।
न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ।। ५.४८.१२।।।।
Na vira sena ganashochyavanti na vajramadaya vishalasaram
Na marutasyasya gateh pramanam na chagnikalpah karanena hantum
48.13
तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।
स्मरंश्च दिव्यं धनुषो ऽस्त्रवीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ।। ५.४८.१३।।।।
Tamevamartham prasamikshya samyak svakarmasamyaddhi samahitatma
Smaranshcha divyam dhanusho straviryam vrajakshatam karma samarabhasva
48.14
न खल्वियं मतिः श्रेष्ठा यत्त्वां संप्रेषयाम्यहम् ।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता ।। ५.४८.१४।।।।
Na khalviyam matih shreshtha yattvam sampreshayamyaham
Iyam cha rajadharmanam kshatrasya cha matirmata
48.15
नानाशस्त्रैश्च संग्रामे वैशारद्यमरिन्दम् ।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ।। ५.४८.१५।।।।
Nanashastraishcha sangrame vaisharadyamarindam
Avashyameva boddhavyam kamyashcha vijayo rane
48.16
ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।
चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ।। ५.४८.१६।।।।
Tatah pitustadvachanam nishamya pradakshinam dakshasutaprabhavah
Chakara bhartaramadinasattvo ranaya virah pratipannabuddhih
48.17
ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजत् प्रतिपूजितः ।
युद्धोद्धतः कृतोत्साहः सग्रामं प्रत्यद्यत ।। ५.४८.१७।।।।
Tatastaih svaganairishtairindrajat pratipujitah
Yuddhoddhatah kritotsahah sagramam pratyadyata
48.18
श्रीमान् पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः ।
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वसु ।। ५.४८.१८।।।।
Shriman padmapalashaksho rakshasadhipateh sutah
Nirjagama mahatejah samudra iva parvasu
48.19
स पक्षिराजोपमतुल्यवेगैर्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदंष्ट्रैः ।
रथं समायुक्तमसङ्गवेगं समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ।। ५.४८.१९।।।।
Sa pakshirajopamatulyavegairvyalaishchaturbhih sitatikshnadanshtraih
Ratham samayuktamasangavegam samarurohendrajidindrakalpah
48.20
स रथी धन्विनीं श्रेष्ठः शस्त्रज्ञो ऽस्त्रविदां वरः ।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान् यत्र सो ऽभवत् ।। ५.४८.२०।।।।
Sa rathi dhanvinim shreshthah shastragyo stravidam varah
Rathenabhiyayau kshipram hanuman yatra so bhavat
48.21
स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।
निशम्य हरिवीरो ऽसौ संप्रहृष्टतरो ऽभवत् ।। ५.४८.२१।।।।
Sa tasya rathanirghosham jyasvanam karmukasya cha
Nishamya hariviro sau samprahrishtataro bhavat
48.22
सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।
हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ।। ५.४८.२२।।।।
Sumahachchapamadaya shitashalyanshcha sayakan
Hanumantamabhipretya jagama ranapanditah
48.23
तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ ।
दिशश्च सर्वाः बभूवर्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ।। ५.४८.२३।।।।
Tasminstatah sanyati jataharshe ranaya nirgachchhati banapanau
Dishashcha sarvah babhuvarmrigashcha raudra bahudha vineduh
48.24
समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।
नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ।। ५.४८.२४।।।।
Samagatastatra tu nagayaksha maharshayashchakracharashcha siddhah
Nabhah samavritya cha pakshisangha vineduruchchaih paramaprahrishtah
48.25
आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।
विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ।। ५.४८.२५।।।।
Ayantam saratham drishtva turnamindrajitam kapih
Vinanada mahanadam vyavardhata cha vegavan
48.26
इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम् ।। ५.४८.२६।।।।
Indrajittu ratham divyamasthitashchitrakarmukah
Dhanurvispharayamasa tadidurjitanihsvanam
48.27
ततः समेतावति तीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।
कपिश्च रक्षोधिपतेश्च पुत्रः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ।। ५.४८.२७।।।।
Tatah sametavati tikshnavegau mahabalau tau rananirvishankau
Kapishcha rakshodhipateshcha putrah surasurendraviva baddhavairau
48.28
स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति संमतस्य ।
शरप्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्धश्चचार मार्गे पितुरप्रमेये ।। ५.४८.२८।।।।
Sa tasya virasya maharathasya dhanushmatah sanyati sammatasya
Sharapravegam vyahanat pravriddhashchachara marge pituraprameye
48.29
ततः शरानायतीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान् ।। ५.४८.२९।।।।
Tatah sharanayatikshnashalyan supatrinah kanchanachitrapunkhan
Mumocha virah paravirahanta susannatan vajranipatavegan
48.30
ततस्तु तत्स्यन्दननिःस्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ।। ५.४८.३०।।।।
Tatastu tatsyandananihsvanam cha mridangabheripatahasvanam cha
Vikrishyamanasya cha karmukasya nishamya ghosham punarutpapata
48.31
शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयँल्लक्ष्यसंग्रहम् ।। ५.४८.३१।।।।
Sharanamantareshvashu vyavartata mahakapih
Haristasyabhilakshyasya moghayanllakshyasangraham
48.32
शराणआमग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ।। ५.४८.३२।।।।
Sharanaamagratastasya punah samabhivartata
Prasarya hastau hanumanutpapatanilatmajah
48.33
तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ।। ५.४८.३३।।।।
Tavubhau vegasampannau ranakarmavisharadau
Sarvabhutamanograhi chakraturyuddhamuttamam
48.34
हनूमतो वेद न राक्षसो ऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनो ऽन्तरम् ।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ।। ५.४८.३४।।।।
Hanumato veda na rakshaso ntaram na marutistasya mahatmano ntaram
Parasparam nirvishahau babhuvatuh sametya tau devasamanavikramau
48.35
ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च संपतत्सु ।
जागम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा ।। ५.४८.३५।।।।
Tatastu lakshye sa vihanyamane shareshvamogheshu cha sampatatsu
Jagama chintam mahatim mahatma samadhisanyogasamahitatma
48.36
ततो मतिं राक्षसराजसूनुश्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ।। ५.४८.३६।।।।
Tato matim rakshasarajasunushchakara tasmin hariviramukhye
Avadhyatam tasya kapeh samikshya katham nigachchhediti nigrahartham
48.37
ततः पैतामहं वीरः सो ऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
सन्दधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति ।। ५.४८.३७।।।।
Tatah paitamaham virah so stramastravidam varah
Sandadhe sumahatejastam haripravaram prati
48.38
अवध्यो ऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।
निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ।। ५.४८.३८।।।।
Avadhyo yamiti gyatva tamastrenastratattvavit
Nijagraha mahabahurmarutatmajamindrajit
48.39
तेन बद्धस्ततो ऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले ।। ५.४८.३९।।।।
Tena baddhastato strena rakshasena sa vanarah
Abhavannirvicheshtashcha papata cha mahitale
48.40
ततो ऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद् विगतात्मवेगः ।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ।। ५.४८.४०।।।।
Tato tha buddhva sa tadastrabandham prabhoh prabhavad vigatatmavegah
Pitamahanugrahamatmanashcha vichintayamasa haripravirah
48.41
ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ।। ५.४८.४१।।।।
Tatah svayambhuvairmantrairbrahmastramabhimantritam
Hanumanshchintayamasa varadanam pitamahat
48.42
न मे ऽस्य बन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।
इत्येव मत्वा विहितो ऽस्त्रबन्धो मया ऽ ऽत्मयोनेरनुवर्तितव्यः ।। ५.४८.४२।।।।
Na me sya bandhasya cha shaktirasti vimokshane lokaguroh prabhavat
Ityeva matva vihito strabandho maya tmayoneranuvartitavyah
48.43
स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ।। ५.४८.४३।।।।
Sa viryamastrasya kapirvicharya pitamahanugrahamatmanashcha
Vimokshashaktim parichintayitva pitamahagyamanuvartate sma
48.44
अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ।। ५.४८.४४।।।।
Astrenapi hi baddhasya bhayam mama na jayate
Pitamahamahendrabhyam rakshitasyanilena cha
48.45
ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महान् मे गुणदर्शनः ।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्मादगृह्णन्तु मां परे ।। ५.४८.४५।।।।
Grahane chapi rakshobhirmahan me gunadarshanah
Rakshasendrena sanvadastasmadagrihnantu mam pare
48.46
स निश्चितार्थः परिवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः ।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः ।। ५.४८.४६।।।।
Sa nishchitarthah parivirahanta samikshyakari vinivrittacheshtah
Paraih prasahyabhigatairnigrihya nanada taistaih paribhartsyamanah
48.47
ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिन्दमम् ।
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ।। ५.४८.४७।।।।
Tatastam rakshasa drishtva nirvicheshtamarindamam
Babandhuh shanavalkaishcha drumachiraishcha sanhataih
48.48
स रोचयामास परैश्च बन्धं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्ठुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ।। ५.४८.४८।।।।
Sa rochayamasa paraishcha bandham prasahya virairabhinigraham cha
Kautuhalanmam yadi rakshasendro drashthum vyavasyediti nishchitarthah
48.49
स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तो ऽस्त्रेण वीर्यवान् ।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ।। ५.४८.४९।।।।
Sa baddhastena valkena vimukto strena viryavan
Astrabandhah sa chanyam hi na bandhamanuvartate
48.50
अथेन्द्रजित्तुद्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां नान्येन बद्धो ह्यनुवर्तते ऽस्त्रम् ।। ५.४८.५०।।।।
Athendrajittudrumachirabaddham vicharya virah kapisattamam tam
Vimuktamastrena jagama chintam nanyena baddho hyanuvartate stram
48.51
अहो महत् कर्म कृतं निरर्थकं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।
पुनश्च नास्त्रे विहते ऽस्त्रमन्यत् प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ।। ५.४८.५१।।।।
Aho mahat karma kritam nirarthakam na rakshasairmantragatirvimrishta
Punashcha nastre vihate stramanyat pravartate sanshayitah sma sarve
48.52
अस्त्रेण हनुमान् मुक्तो नात्मानमवबुध्यत ।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धेर्निपीडितः ।। ५.४८.५२।।।।
Astrena hanuman mukto natmanamavabudhyata
Krishyamanastu rakshobhistaishcha bandhernipiditah
48.53
हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्रकृष्यत स वानरः ।। ५.४८.५३।।।।
Hanyamanastatah krurai rakshasaih kashthamushtibhih
Samipam rakshasendrasya prakrishyata sa vanarah
48.54
अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।
व्यदर्शयत्तत्र महाबलं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ।। ५.४८.५४।।।।
Athendrajittam prasamikshya muktamastrena baddham drumachirasutraih
Vyadarshayattatra mahabalam haripraviram saganaya ragye
48.55
तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ।। ५.४८.५५।।।।
Tam mattamiva matangam baddham kapivarottamam
Rakshasa rakshasendraya ravanaya nyavedayan
48.56
को ऽयं कस्य कुतो वा ऽत्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।
इति राक्षसवीराणां तत्र संजज्ञिरे कथाः ।। ५.४८.५६।।।।
Ko yam kasya kuto va tra kim karyam ko vyapashrayah
Iti rakshasaviranam tatra sanjagyire kathah
48.57
हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।
राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ।। ५.४८.५७।।।।
Hanyatam dahyatam vapi bhakshyatamiti chapare
Rakshasastatra sankruddhah parasparamathabruvan
48.58
अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोधिपपादमूले ।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च ।। ५.४८.५८।।।।
Atitya margam sahasa mahatma sa tatra rakshodhipapadamule
Dadarsha ragyah paricharavriddhan griham maharatnavibhushitam cha
48.59
स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ।। ५.४८.५९।।।।
Sa dadarsha mahateja ravanah kapisattamam
Rakshobhirvikritakaraih krishyamanamitastatah
48.60
राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ।। ५.४८.६०।।।।
Rakshasadhipatim chapi dadarsha kapisattamah
Tejobalasamayuktam tapantamiva bhaskaram
48.61
स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।
अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान् ।। ५.४८.६१।।।।
Sa roshasanvartitatamradrishtirdashananastam kapimanvavekshya
Athopavishtan kulashilavriddhan samadishattam prati mantrimukhyan
48.62
यथाक्रमं तैः स कपिर्विपृष्टः कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतो ऽस्मि ।। ५.४८.६२।।
Yathakramam taih sa kapirviprishtah karyarthamarthasya cha mulamadau
Nivedayamasa harishvarasya dutah sakashadahamagato smi