UtshovSarga 47
47.1
सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान् हनूमता सानुचरान् सवाहनान् ।
समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताग्रतः ।। ५.४७.१।।।।
Senapatin pancha sa tu pramapitan hanumata sanucharan savahanan
Samikshya raja samaroddhatonmukham kumaramaksham prasamaikshatagratah
47.2
स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः ।
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ।। ५.४७.२।।।।
Sa tasya drishtyarpanasamprachoditah pratapavan kanchanachitrakarmukah
Samutpapatatha sadasyudirito dvijatimukhyairhavisheva pavakah
47.3
ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् ।
रतं समास्थाय ययौ स वीर्यवान् महाहरिं तं प्रति नैर्ऋतर्षभः ।। ५.४७.३।।।।
Tato mahadbaladivakaraprabham prataptajambunadajalasantatam
Ratam samasthaya yayau sa viryavan mahaharim tam prati nairritarshabhah
47.4
तपस्सङ्ग्रहसञ्चयार्जितं तपोनुष्ठनसमूहसम्पादितम् ।
। ५.४७.४।।।।
Tapassangrahasanchayarjitam taponushthanasamuhasampaditam
47.5
सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् ।
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ।। ५.४७.५।।।।
Surasuradhrishyamasangacharinam raviprabham vyomacharam samahitam
Satunamashtasinibaddhabandhuram yathakramaveshitashaktitomaram
47.6
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा ।
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ।। ५.४७.६।।।।
Virajamanam pratipurnavastuna sahemadamna shashisuryavarchasa
Divakarabham rathamasthitastatah sa nirjagamamaratulyavikramah
47.7
स पूरयन् खं च महीं च साचलां तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः ।
बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत् कपिम् ।। ५.४७.७।।।।
Sa purayan kham cha mahim cha sachalam turangamatangamaharathasvanaih
Balaih sametaih sa hi toranasthitam samarthamasinamupagamat kapim
47.8
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये ।
अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ।। ५.४७.८।।।।
Sa tam samasadya harim harikshano yugantakalagnimiva prajakshaye
Avasthitam vismitajatasambhramah samaikshataksho bahumanachakshusha
47.9
स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः ।
विधारयन् स्वं च बलं महाबलो हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते ।। ५.४७.९।।।।
Sa tasya vegam cha kapermahatmanah parakramam charishu parthivatmajah
Vidharayan svam cha balam mahabalo himakshaye surya ivabhivardhate
47.10
स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरं स्थितः संयति दुर्निवारणम् ।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः ।। ५.४७.१०।।।।
Sa jatamanyuh prasamikshya vikramam sthiram sthitah sanyati durnivaranam
Samahitatma hanumantamahave prachodayamasa sharaistribhih shitaih
47.11
ततः कपिः तं प्रसमीभ्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् ।
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः स बाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ।। ५.४७.११।।।।
Tatah kapih tam prasamibhya garvitam jitashramam shatruparajayorjitam
Avaikshatakshah samudirnamanasah sa banapanih pragrihitakarmukah
47.12
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः समाससादाशुपराक्रमः कपिम् ।
तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः ।। ५.४७.१२।।।।
Sa hemanishkangadacharukundalah samasasadashuparakramah kapim
Tayorbabhuvapratimah samagamah surasuranamapi sambhramapradah
47.13
ररास भूमिर्न तताप भानुमान् ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः ।
कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ।। ५.४७.१३।।।।
Rarasa bhumirna tatapa bhanuman vavau na vayuh prachachala chachalah
Kapeh kumarasya cha vikshya sanyugam nanada cha dyaurudadhishcha chukshubhe
47.14
ततः स वीरः सुमुखात् पतत्त्रिणः सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान् ।
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यपातयत् ।। ५.४७.१४।।।।
Tatah sa virah sumukhat patattrinah suvarnapunkhan savishanivoragan
Samadhisanyogavimokshatattvavichchharanatha trin kapimurdhnyapatayat
47.15
स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः ।
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान् व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ।। ५.४७.१५।।।।
Sa taih sharairmurdhni samam nipatitaih ksharannasrigdigdhavivrittalochanah
Navoditadityanibhah sharanshuman vyarajataditya ivanshumalikah
47.16
ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे ।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ।। ५.४७.१६।।।।
Tatah sa pingadhipamantrasattamah samikshya tam rajavaratmajam rane
Udagrachitrayudhachitrakarmukam jaharsha chapuryata chahavonmukhah
47.17
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमालिको विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः ।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ।। ५.४७.१७।।।।
Sa mandaragrastha ivanshumaliko vivriddhakopo balaviryasanyutah
Kumaramaksham sabalam savahanam dadaha netragnimarichibhistada
47.18
ततः स बाणासनचित्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः ।
शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले वलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ।। ५.४७.१८।।।।
Tatah sa banasanachitrakarmukah sharapravarsho yudhi rakshasambudah
Sharan mumochashu harishvarachale valahako vrishtimivachalottame
47.19
ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसंयुतम् ।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद्घनतुल्यविक्रमः ।। ५.४७.१९।।।।
Tatah kapistam ranachandavikramam vivriddhatejobalaviryasanyutam
Kumaramaksham prasamikshya sanyuge nanada harshadghanatulyavikramah
47.20
स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः ।
समाससादाप्रतिमं कपिं रणे गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ।। ५.४७.२०।।।।
Sa balabhavadyudhi viryadarpitah pravriddhamanyuh kshatajopamekshanah
Samasasadapratimam kapim rane gajo mahakupamivavritam trinaih
47.21
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्कार नादं घननादनिस्वनः ।
समुत्पपाताशु नभः स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः ।। ५.४७.२१।।।।
Sa tena banaih prasabham nipatitaishkara nadam ghananadanisvanah
Samutpapatashu nabhah sa marutirbhujoruvikshepanaghoradarshanah
47.22
समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् ।
रथी रथिश्रेष्ठतमः किरन् शरैः पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ।। ५.४७.२२।।।।
Samutpatantam samabhidravadbali sa rakshasanam pravarah pratapavan
Rathi rathishreshthatamah kiran sharaih payodharah shailamivashmavrishtibhih
47.23
स तान् शरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयंश्चचार वीरः पथि वायुसेविते ।
शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन् मनोजवः संयति चण्डविक्रमः ।। ५.४७.२३।।।।
Sa tan sharanstasya harirvimokshayanshchachara virah pathi vayusevite
Sharantare marutavadvinishpatan manojavah sanyati chandavikramah
47.24
तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विशिखैः शरोत्तमैः ।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ।। ५.४७.२४।।।।
Tamattabanasanamahavonmukham khamastrinantam vishikhaih sharottamaih
Avaikshataksham bahumanachakshusha jagama chintam cha sa marutatmajah
47.25
ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवीरेण महात्मना नदन् ।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ।। ५.४७.२५।।।।
Tatah sharairbhinnabhujantarah kapih kumaravirena mahatmana nadan
Mahabhujah karmavisheshatattvavidvichintayamasa rane parakramam
47.26
अबालवद्बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः ।
न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ।। ५.४७.२६।।।।
Abalavadbaladivakaraprabhah karotyayam karma mahanmahabalah
Na chasya sarvahavakarmashobhinah pramapane me matiratra jayate
47.27
अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे ।
असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षेर्मुनिभिश्च पूजितः ।। ५.४७.२७।।।।
Ayam mahatma cha mahanshcha viryatah samahitashchatisahashcha sanyuge
Asanshayam karmagunodayadayam sanagayakshermunibhishcha pujitah
47.28
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः ।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत् सुरासुराणामपि शीघ्रगामिनः ।। ५.४७.२८।।।।
Parakramotsahavivriddhamanasah samikshate mam pramukhagatah sthitah
Parakramo hyasya manansi kampayet surasuranamapi shighragaminah
47.29
न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते ।
प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते न वर्धमानो ऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ।। ५.४७.२९।।।।
Na khalvayam nabhibhavedupekshitah parakramo hyasya rane vivardhate
Pramapanam tveva mamasya rochate na vardhamano gnirupekshitum kshamah
47.30
इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन् स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् ।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रे ऽस्य वधे महाकपिः ।। ५.४७.३०।।।।
Iti pravegam tu parasya tarkayan svakarmayogam cha vidhaya viryavan
Chakara vegam tu mahabalastada matim cha chakre sya vadhe mahakapih
47.31
स तस्य तानष्ट हयान् महाजवान् समाहितान् भारसहान् विवर्तने ।
जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः ।। ५.४७.३१।।।।
Sa tasya tanashta hayan mahajavan samahitan bharasahan vivartane
Jaghana virah pathi vayusevite talapraharaih pavanatmajah kapih
47.32
ततस्तलेनाभिहतो महारथः स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः ।
प्रभग्ननीडः परिमुक्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ।। ५.४७.३२।।।।
Tatastalenabhihato maharathah sa tasya pingadhipamantrinirjitah
Prabhagnanidah parimuktakubarah papata bhumau hatavajirambarat
47.33
स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन् ।
तपोभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान् विहाय देहं मरुतामिवालयम् ।। ५.४७.३३।।।।
Sa tam parityajya maharatho ratham sakarmukah khadgadharah khamutpatan
Tapobhiyogadrishirugraviryavan vihaya deham marutamivalayam
47.34
ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्त्रिराजानिलसिद्धसेविते ।
समेत्य तं मारुततुल्यविक्रमः क्रमेण जग्राह स पादयोर्दृढम् ।। ५.४७.३४।।।।
Tatah kapistam vicharantamambare patattrirajanilasiddhasevite
Sametya tam marutatulyavikramah kramena jagraha sa padayordridham
47.35
स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः ।
मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः ।। ५.४७.३५।।।।
Sa tam samavidhya sahasrashah kapirmahoragam grihya ivandajeshvarah
Mumocha vegat pitritulyavikramo mahitale sanyati vanarottamah
47.36
स भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः क्षसन्नसृङ्निर्मथितास्थिलोचनः ।
स भग्रसन्धिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ।महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोधिपतेर्महद्भयम् ।। ५.४७.३६।।।।
Sa bhagnabahurukatishirodharah kshasannasrinnirmathitasthilochanah
Sa bhagrasandhih pravikirnabandhano hatah kshitau vayusutena rakshasah, mahakapirbhumitale nipidya tam chakara rakshodhipatermahadbhayam
47.37
महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैः समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः ।
सुरैश्च सैन्द्रैर्भृशजातविस्मयैर्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ।। ५.४७.३७।।।।
Maharshibhishchakracharairmahavrataih sametya bhutaishcha sayakshapannagaih
Suraishcha saindrairbhrishajatavismayairhate kumare sa kapirnirikshitah
47.38
निहत्य तं वज्रिसुतोपमप्रभं कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् ।
तमेव वीरो ऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ।। ५.४७.३८।।
Nihatya tam vajrisutopamaprabham kumaramaksham kshatajopamekshanam
Tameva viro bhijagama toranam kritakshanah kala iva prajakshaye