UtshovSarga 46
46.1
हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना ।
रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ।। ५.४६.१।।।।
Hatan mantrisutan buddhva vanarena mahatmana
Ravanah sanvritakarashchakara matimuttamam
46.2
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।
प्रघसं भारकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान् ।। ५.४६.२।।।।
Sa virupakshayupakshau durdharam chaiva rakshasam
Praghasam bharakarnam cha pancha senagranayakan
46.3
सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् ।
हनुमद्ग्रहणव्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि ।। ५.४६.३।।।।
Sandidesha dashagrivo virannayavisharadan
Hanumadgrahanavyagran vayuvegasaman yudhi
46.4
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ।। ५.४६.४।।।।
Yata senagragah sarve mahabalaparigrahah
Savajirathamatangah sa kapih shasyatamiti
46.5
यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् ।
कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधिनम् ।। ५.४६.५।।।।
Yattaishcha khalu bhavyam syattamasadya vanalayam
Karma chapi samadheyam deshakalavirodhinam
46.6
न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् ।
सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् ।भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ।। ५.४६.६।।।।
Na hyaham tam kapim manye karmana pratitarkayan
Sarvatha tanmahadbhutam mahabalaparigraham, bhavedindrena va srishtamasmadartham tapobalat
46.7
सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः ।
युष्माभिः सहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ।। ५.४६.७।।।।
Sanagayakshagandharva devasuramaharshayah
Yushmabhih sahitaih sarvairmaya saha vinirjitah
46.8
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः ।
तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ।। ५.४६.८।।।।
Tairavashyam vidhatavyam vyalikam kinchideva nah
Tadeva natra sandehah prasahya parigrihyatam
46.9
नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः ।
दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः ।। ५.४६.९।।।।
Navamanyo bhavadbhishcha harirdhiraparakramah
Drishta hi harayah purvam maya vipulavikramah
46.10
वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ।
नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ।। ५.४६.१०।।।।
Vali cha sahasugrivo jambavanshcha mahabalah
Nilah senapatishchaiva ye chanye dvividadayah
46.11
नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ।
न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम् ।। ५.४६.११।।।।
Naivam tesham gatirbhima na tejo na parakramah
Na matirna balotsahau na rupaparikalpanam
46.12
महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ।
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ।। ५.४६.१२।।।।
Mahatsattvamidam gyeyam kapirupam vyavasthitam
Prayatnam mahadasthaya kriyatamasya nigrahah
46.13
कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः ।
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ।। ५.४६.१३।।।।
Kamam lokastrayah sendrah sasurasuramanavah
Bhavatamagratah sthatum na paryapta ranajire
46.14
तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ।
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ।। ५.४६.१४।।।।
Tathapi tu nayagyena jayamakankshata rane
Atma rakshyah prayatnena yuddhasiddhirhi chanchala
46.15
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ।
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ।। ५.४६.१५।।।।
Te svamivachanam sarve pratigrihya mahaujasah
Samutpeturmahavega hutashasamatejasah
46.16
रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः ।
श्स्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः ।। ५.४६.१६।।।।
Rathairmattaishcha matangairvajibhishcha mahajavaih
Shstraishcha vividhaistikshnaih sarvaishchopachita balaih
46.17
ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ।
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ।। ५.४६.१७।।।।
Tatastam dadrishurvira dipyamanam mahakapim
Rashmimantamivodyantam svatejorashmimalinam
46.18
तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम् ।
महामतिं महावेगं महाकायं महाबलम् ।। ५.४६.१८।।।।
Toranastham mahotsaham mahasattvam mahabalam
Mahamatim mahavegam mahakayam mahabalam
46.19
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ।
तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ।। ५.४६.१९।।।।
Tam samikshyaiva te sarve dikshu sarvasvavasthitah
Taistaih praharanairbhimairabhipetustatastatah
46.20
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः शिताः पीतमुखाः शराः ।
शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ।। ५.४६.२०।।।।
Tasya panchayasastikshnah shitah pitamukhah sharah
Shirasyutpalapatrabha durdharena nipatitah
46.21
स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः ।
उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ।। ५.४६.२१।।।।
Sa taih panchabhiraviddhah sharaih shirasi vanarah
Utpapata nadan vyomni disho dasha vinadayan
46.22
ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्यकार्मुकः ।
किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः ।। ५.४६.२२।।।।
Tatastu durdharo virah sarathah sajyakarmukah
Kiran sharashataistikshnairabhipede mahabalah
46.23
स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ।
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ।। ५.४६.२३।।।।
Sa kapirvarayamasa tam vyomni sharavarshinam
Vrishtimantam payodante payodamiva marutah
46.24
अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ।
चकार कदनं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ।। ५.४६.२४।।।।
Ardyamanastatastena durdharenanilatmajah
Chakara kadanam bhuyo vyavardhata cha vegavan
46.25
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ।
निपपात महवेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ।। ५.४६.२५।।।।
Sa duram sahasotpatya durdharasya rathe harih
Nipapata mahavego vidyudrashirgiraviva
46.26
ततः स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् ।
विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ।। ५.४६.२६।।।।
Tatah sa mathitashtashvam ratham bhagnakshakubaram
Vihaya nyapatadbhumau durdharastyaktajivitah
46.27
तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ।
सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिन्दमौ ।। ५.४६.२७।।।।
Tam virupakshayupakshau drishtva nipatitam bhuvi
Sanjataroshau durdharshavutpetaturarindamau
46.28
स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमले ऽम्बरे ।
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ।। ५.४६.२८।।।।
Sa tabhyam sahasotpatya vishthito vimale mbare
Mudgarabhyam mahabahurvakshasyabhihatah kapih
46.29
तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः ।
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ।। ५.४६.२९।।।।
Tayorvegavatorvegam vinihatya mahabalah
Nipapata punarbhumau suparnasamavikramah
46.30
स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः ।
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ।। ५.४६.३०।।।।
Sa salavrikshamasadya tamutpatya cha vanarah
Tavubhau rakshasau virau jaghana pavanatmajah
46.31
ततस्तांस्त्रीन् हतान् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ।
अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ।। ५.४६.३१।।।।
Tatastanstrin hatan gyatva vanarena tarasvina
Abhipede mahavegah prasahya praghaso harim
46.32
भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् ।
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम् ।। ५.४६.३२।।।।
Bhasakarnashcha sankruddhah shulamadaya viryavan
Ekatah kapishardulam yashasvinamavasthitam
46.33
पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्ययोधयत् ।
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ।। ५.४६.३३।।।।
Pattishena shitagrena praghasah pratyayodhayat
Bhasakarnashcha shulena rakshasah kapisattamam
46.34
स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ।
अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ।। ५.४६.३४।।।।
Sa tabhyam vikshatairgatrairasrigdigdhatanuruhah
Abhavadvanarah kruddho balasuryasamaprabhah
46.35
समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ।
जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ।। ५.४६.३५।।।।
Samutpatya gireh shringam samrigavyalapadapam
Jaghana hanuman viro rakshasau kapikunjarah
46.36
ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ।
बलं तदवशेषं च नाशयास वानरः ।। ५.४६.३६।।।।
Tatasteshvavasanneshu senapatishu panchasu
Balam tadavashesham cha nashayasa vanarah
46.37
अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथै रथान् ।
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ।। ५.४६.३७।।।।
Ashvairashvan gajairnagan yodhairyodhan rathai rathan
Sa kapirnashayamasa sahasraksha ivasuran
46.38
हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः ।
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ।। ५.४६.३८।।।।
Hatairnagaishcha turagairbhagnakshaishcha maharathaih
Hataishcha rakshasairbhumi ruddhamarga samantatah
46.39
ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् ।
समीक्ष्य वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ।। ५.४६.३९।।
Tatah kapistan dhvajinipatin rane nihatya viran sabalan savahanan
Samikshya virah parigrihya toranam kritakshanah kala iva prajakshaye