UtshovSarga 38
38.1
ततः सकपिशार्दूलस्तेन वाक्येन हर्षितः ।
सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं वक्यविशारदः ।। ५.३८.१।।।।
Tatah sakapishardulastena vakyena harshitah
Sitamuvacha tachchhrutva vakyam vakyavisharadah
38.2
युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने ।
सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ।। ५.३८.२।।।।
Yuktarupam tvaya devi bhashitam shubhadarshane
Sadrisham strisvabhavasya sadhvinam vinayasya cha
38.3
स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।
मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।। ५.३८.३।।।।
Stritvam na tu samartham hi sagaram vyativartitum
Mamadhishthaya vistirnam shatayojanamayatam
38.4
द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते ।
रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ।। ५.३८.४।।।।
Dvitiyam karanam yachcha bravishi vinayanvite
Ramadanyasya narhami sansparshamiti janaki
38.5
एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः ।
का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम् ।। ५.३८.५।।।।
Etatte devi sadrisham patnyastasya mahatmanah
Ka hyanya tvamrite devi bruyadvachanamidrisham
38.6
श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः ।
चोष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः ।। ५.३८.६।।।।
Shroshyate chaiva kakutsthah sarvam niravasheshatah
Choshtitam yattvaya devi bhashitam mama chagratah
38.7
कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया ।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत् समुदीरितम् ।। ५.३८.७।।।।।
Karanairbahubhirdevi ramapriyachikirshaya
Snehapraskannamanasa mayaitat samudiritam
38.8
लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद् दुस्तरत्वान्महोदधेः ।
सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत् समुदीरितम् ।। ५.३८.८।।।।
Lankaya dushpraveshatvad dustaratvanmahodadheh
Samarthyadatmanashchaiva mayaitat samudiritam
38.9
इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना ।
गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथैतदुदाहृतम् ।। ५.३८.९।।।।
Ichchhami tvam samanetumadyaiva raghubandhuna
Gurusnehena bhaktya cha nanyathaitadudahritam
38.10
यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्धमनिन्दिते ।
अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि तत् ।। ५.३८.१०।।।।
Yadi notsahase yatum maya sardhamanindite
Abhigyanam prayachchha tvam janiyadraghavo hi tat
38.11
एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा ।
उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम् ।। ५.३८.११।।।।
Evamukta hanumata sita surasutopama
Uvacha vachanam mandam bashpapragrathitaksharam
38.12
इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम्।
शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा ।। ५.३८.१२।।।।
Idam shreshthamabhigyanam bruyastvam tu mama priyam
Shailasya chitrakutasya pade purvottare pura
38.13
तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके ।
तस्मिन् सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या ह्यदूरतः ।। ५.३८.१३।।।।
Tapasashramavasinyah prajyamulaphalodake
Tasmin siddhashrame deshe mandakinya hyaduratah
38.14
तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु ।
विहृत्य सलिलक्लिन्ना तवाङ्के समुपाविशम् ।। ५.३८.१४।।।।
Tasyopavanashandeshu nanapushpasugandhishu
Vihritya salilaklinna tavanke samupavisham
38.15
ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत् ।
तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसम् ।। ५.३८.१५।।।।
Tato mansasamayukto vayasah paryatundayat
Tamaham loshtamudyamya varayami sma vayasam
38.16
दारयन् स च मां काकस्तत्रैव परिलीयते ।
न चाप्युपारमन्मांसाद्भक्षार्थी बलिभोजनः ।। ५.३८.१६।।।।
Darayan sa cha mam kakastatraiva pariliyate
Na chapyuparamanmansadbhaksharthi balibhojanah
38.17
उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणि ।
स्रस्यमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम् ।। ५.३८.१७।।।।
Utkarshantyam cha rashanam kruddhayam mayi pakshini
Srasyamane cha vasane tato drishta tvaya hyaham
38.18
त्वया ऽपहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा ।
भक्षगृध्रेन काकेन दारिता त्वामुपागता ।। ५.३८.१८।।.३८.१७।।।।
Tvaya pahasita chaham kruddha sanlajjita tada
Bhakshagridhrena kakena darita tvamupagata
38.19
आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम् ।
क्रुद्ध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वया ऽहं परिसान्त्विता ।। ५.३८.१९।।।।
Asinasya cha te shranta punarutsangamavisham
Kruddhyanti cha prahrishtena tvaya ham parisantvita
38.20
बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती ।
लक्षिता ऽहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता ।। ५.३८.२०।।।।
Bashpapurnamukhi mandam chakshushi parimarjati
Lakshita ham tvaya natha vayasena prakopita
38.21
परिश्रमात् प्रसुप्ता च राघवाङ्के ऽप्यहं चिरम् ।
पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः ।स तत्र पुनरेवाथ वायसः समुपागमत् ।। ५.३८.२१।।।।
Parishramat prasupta cha raghavanke pyaham chiram
Paryayena prasuptashcha mamanke bharatagrajah, sa tatra punarevatha vayasah samupagamat
38.22
ततः सुप्तप्रबुद्धां मां रामस्याङ्कात् समुत्थिताम् ।
वायसः सहसा ऽ ऽगम्य विददार स्तनान्तरे ।। ५.३८.२२।।।।
Tatah suptaprabuddham mam ramasyankat samutthitam
Vayasah sahasa gamya vidadara stanantare
38.23
पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम् ।
ततः समुक्षितो रामो मुक्तैः शोणितबिन्दुभिः ।। ५.३८.२३।।।।
Punah punarathotpatya vidadara sa mam bhrisham
Tatah samukshito ramo muktaih shonitabindubhih
38.24
वायसेन ततस्तेन बलवत्क्लिश्यमानया ।
स मया बोधितः श्रीमान् सुखसुप्तः परन्तपः ।। ५.३८.२४।।।।
Vayasena tatastena balavatklishyamanaya
Sa maya bodhitah shriman sukhasuptah parantapah
38.25
स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा ।
आशीविष इव क्रुद्धः श्वसन् वाक्यमभाषत ।। ५.३८.२५।।।।
Sa mam drishtva mahabahurvitunnam stanayostada
Ashivisha iva kruddhah shvasan vakyamabhashata
38.26
केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम् ।
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ।। ५.३८.२६।।।।
Kena te naganasoru vikshatam vai stanantaram
Kah kridati saroshena panchavaktrena bhogina
38.27
वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समुदैक्षत ।
नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ।। ५.३८.२७।।।।
Vikshamanastatastam vai vayasam samudaikshata
Nakhaih sarudhiraistikshnairmamevabhimukham sthitam
38.28
पुत्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ।
धरान्तरगतः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ।। ५.३८.२८।।।।
Putrah kila sa shakrasya vayasah patatam varah
Dharantaragatah shighram pavanasya gatau samah
38.29
ततस्तस्मिन् महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः ।
वायसे कृतवान् क्रूरां मतिं मतिमतां वरः ।। ५.३८.२९।।।।
Tatastasmin mahabahuh kopasanvartitekshanah
Vayase kritavan kruram matim matimatam varah
38.30
स दर्भं संस्तराद् गृह्य ब्राह्मेमास्त्रेण योजयत् ।
स दीप्त इव कालाग्रिर्जज्वलाभिमुखो द्विजम् ।। ५.३८.३०।।।।
Sa darbham sanstarad grihya brahmemastrena yojayat
Sa dipta iva kalagrirjajvalabhimukho dvijam
38.31
स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ।
ततस्तं वायसं दर्भः सो ऽम्बरे ऽनुजगाम ह ।। ५.३८.३१।।।।
Sa tam pradiptam chikshepa darbham tam vayasam prati
Tatastam vayasam darbhah so mbare nujagama ha
38.32
अनुसृप्तस्तदा काको जगाम विविधां गतिम् ।
लोककाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह ।। ५.३८.३२।।।।
Anusriptastada kako jagama vividham gatim
Lokakama imam lokam sarvam vai vichachara ha
38.33
स पित्रा च परित्यक्तः सुरैश्च समहर्षिभिः ।
त्रील्लोकान् संपरिक्रम्य तमेव शरणं गतः ।। ५.३८.३३।।।।
Sa pitra cha parityaktah suraishcha samaharshibhih
Trillokan samparikramya tameva sharanam gatah
38.34
स तं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् ।
वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत् ।। ५.३८.३४।।।।
Sa tam nipatitam bhumau sharanyah sharanagatam
Vadharhamapi kakutsthah kripaya paryapalayat
38.35
न शर्म लब्ध्वा तमेव शरणं गतः ।
। ५.३८.३५।।।।
Na sharma labdhva tameva sharanam gatah
38.36
परिद्यूनं विषण्णं च स तमायान्तमब्रवीत् ।
मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम् ।। ५.३८.३६।।।।
Paridyunam vishannam cha sa tamayantamabravit
Mogham kartum na shakyam tu brahmamastram taduchyatam
38.37
हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सो ऽब्रवीत् ।
ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ।दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः ।। ५.३८.३७।।।।
Hinastu dakshinakshi tvachchhara ityatha so bravit
Tatastasyakshi kakasya hinasti sma sa dakshinam, dattva sa dakshinam netram pranebhyah parirakshitah
38.38
स रामाय नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय च ।
विसृष्टस्तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम् ।। ५.३८.३८।।णम् ।।।
Sa ramaya namaskritva ragye dasharathaya cha
Visrishtastena virena pratipede svamalayam, nam
38.39
मत्कृते काकमात्रे तु ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् ।
कर्माद्यो मां हरत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते ।। ५.३८.३९।।।।
Matkrite kakamatre tu brahmastram samudiritam
Karmadyo mam harattvattah kshamase tam mahipate
38.40
स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि नरर्षभ ।
त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते ।। ५.३८.४०।।।।
Sa kurushva mahotsahah kripam mayi nararshabha
Tvaya nathavati natha hyanatha iva drishyate
38.41
आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतः ।
। ५.३८.४१।।।।
Anrishansyam paro dharmastvatta eva maya shrutah
38.42
जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् ।
अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात् सागरोपमम् ।भर्तारं ससमुद्रायाधरण्या वासवोपमम् ।। ५.३८.४२।।।।
Janami tvam mahaviryam mahotsaham mahabalam
Aparaparamakshobhyam gambhiryat sagaropamam, bhartaram sasamudrayadharanya vasavopamam
38.43
एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्यवान् बलवानपि ।
किमर्थमस्त्रं रक्षस्सु न योजयति राघवः ।। ५.३८.४३।।।।
Evamastravidam shreshthah satyavan balavanapi
Kimarthamastram rakshassu na yojayati raghavah
38.44
न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ।। ५.३८.४४।।।।
Na naga napi gandharva nasura na marudganah
Ramasya samare vegam shaktah pratisamadhitum
38.45
तस्य वीर्यवतः कश्चिद् यद्यस्ति मयि संभ्रमः ।
किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान् ।। ५.३८.४५।।।।
Tasya viryavatah kashchid yadyasti mayi sambhramah
Kimartham na sharaistikshnaih kshayam nayati rakshasan
38.46
भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परन्तपः ।
कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः ।। ५.३८.४६।।।।
Bhraturadeshamadaya lakshmano va parantapah
Kasya hetorna mam virah paritrati mahabalah
38.47
यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ ।
सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः ।। ५.३८.४७।।।।
Yadi tau purushavyaghrau vayvagnisamatejasau
Suranamapi durdharshau kimartham mamupekshatah
38.48
ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः ।
समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षते परन्तपौ ।। ५.३८.४८।।।।
Mamaiva dushkritam kinchinmahadasti na sanshayah
Samarthavapi tau yanmam navekshate parantapau
38.49
वैदह्या वचनं श्रत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।
अथाब्रवीन्महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः ।। ५.३८.४९।।।।
Vaidahya vachanam shratva karunam sashrubhashitam
Athabravinmahateja hanuman marutatmajah
38.50
त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन मे शपे ।
रामे दुःखाभिपन्ने च लक्ष्मणः परितप्यते ।। ५.३८.५०।।।।
Tvachchhokavimukho ramo devi satyena me shape
Rame duhkhabhipanne cha lakshmanah paritapyate
38.51
कथंचिद्भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम् ।
। ५.३८.५१।।।।
Kathanchidbhavati drishta na kalah parishochitum
38.52
इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यस्यन्तमनिन्दिते ।
तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ ।। ५.३८.५२।।।।
Imam muhurtam duhkhanam drakshyasyantamanindite
Tavubhau purushavyaghrau rajaputrau mahabalau
38.53
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ।
। ५.३८.५३।।।।
Tvaddarshanakritotsahau lankam bhasmikarishyatah
38.54
हत्वा च समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम् ।
राघवस्त्वां विशालाक्षि नेष्यति स्वां पुरीं प्रति ।ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः ।। ५.३८.५४।।।।
Hatva cha samare kruram ravanam sahabandhavam
Raghavastvam vishalakshi neshyati svam purim prati, bruhi yadraghavo vachyo lakshmanashcha mahabalah
38.55
सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयो ऽपि समागताः ।
इत्युक्तवति तस्मिंश्च सीता सुरसुतोपमा ।उवाच सोकसन्तप्ता हनुमन्तं प्लवङ्गमम् ।। ५.३८.५५।।।।
Sugrivo vapi tejasvi harayo pi samagatah
Ityuktavati tasminshcha sita surasutopama, uvacha sokasantapta hanumantam plavangamam
38.56
कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी ।
तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय ।। ५.३८.५६।।।।
Kausalya lokabhartaram sushuve yam manasvini
Tam mamarthe sukham prichchha shirasa chabhivadaya
38.57
स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः ।
ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम् ।। ५.३८.५७।।।।
Srajashcha sarvaratnani priya yashcha varanganah
Aishvaryam cha vishalayam prithivyamapi durlabham
38.58
पितरं मातरं चैव संमान्याभिप्रसाद्य च ।
अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः ।। ५.३८.५८।।।।
Pitaram mataram chaiva sammanyabhiprasadya cha
Anupravrajito ramam sumitra yena suprajah
38.59
आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम् ।
अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन् वने ।। ५.३८.५९।।।।
Anukulyena dharmatma tyaktva sukhamanuttamam
Anugachchhati kakutstham bhrataram palayan vane
38.60
संहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शनः ।
पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन् ।। ५.३८.६०।।।।
Sanhaskandho mahabahurmanasvi priyadarshanah
Pitrivadvartate rame matrivanmam samacharan
38.61
ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः ।
। ५.३८.६१।।।।
Hriyamanam tada viro na tu mam veda lakshmanah
38.62
वृद्दोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तो न बहु भाषिता ।
राजपुत्रः प्रियः श्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे ।। ५.३८.६२।।।।
Vriddopasevi lakshmivan shakto na bahu bhashita
Rajaputrah priyah shreshthah sadrishah shvashurasya me
38.63
मम प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ।
नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान् ।। ५.३८.६३।।।।
Mama priyataro nityam bhrata ramasya lakshmanah
Niyukto dhuri yasyam tu tamudvahati viryavan
38.64
यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरेत् ।
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ।मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ।। ५.३८.६४।।।।
Yam drishtva raghavo naiva vrittamaryamanusmaret
Sa mamarthaya kushalam vaktavyo vachananmama, mridurnityam shuchirdakshah priyo ramasya lakshmanah
38.65
यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत् ।
त्वमस्मिन् कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम ।। ५.३८.६५।।।।
Yatha hi vanarashreshtha duhkhakshayakaro bhavet
Tvamasmin karyaniryoge pramanam harisattama
38.66
राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत् ।
। ५.३८.६६।।।।
Raghavastvatsamarambhanmayi yatnaparo bhavet
38.67
इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ।
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ।। ५.३८.६७।।।।
Idam bruyashcha me natham shuram ramam punah punah
Jivitam dharayishyami masam dasharathatmaja
38.68
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते ।
रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्या पापकर्मणा ।। ५.३८.६८।।।।
Urdhvam masanna jiveyam satyenaham bravimi te
Ravanenoparuddham mam nikritya papakarmana
38.69
त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम् ।
ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ।प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ ।। ५.३८.६९।।।।
Tratumarhasi vira tvam pataladiva kaushikim
Tato vastragatam muktva divyam chudamanim shubham, pradeyo raghavayeti sita hanumate dadau
38.70
प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् ।
अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्य प्राभवद्भुजः ।।। ५.३८.७०।।।।
Pratigrihya tato viro maniratnamanuttamam
Angulya yojayamasa na hyasya prabhavadbhujah
38.71
मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवद्य च ।
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः ।। ५.३८.७१।।।।
Maniratnam kapivarah pratigrihyabhivadya cha
Sitam pradakshinam kritva pranatah parshvatah sthitah
38.72
हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः ।
हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः ।। ५.३८.७२।।।।
Harshena mahata yuktah sitadarshanajena sah
Hridayena gato ramam sharirena tu vishthitah
38.73
मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात् ।
गिरिरिव पवनावधूत्मुक्तः सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे ।। ५.३८.७३।।
Manivaramupagrihya tam maharham janakanripatmajaya dhritam prabhavat
Giririva pavanavadhutmuktah sukhitamanah pratisankramam prapede