UtshovSarga 37
37.1
सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना ।
हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः ।। ५.३७.१।।।।
Sita tadvachanam shrutva purnachandranibhanana
Hanumantamuvachedam dharmarthasahitam vachah
37.2
अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानरभाषितम् ।
यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः ।। ५.३७.२।।।।
Amritam vishasansrishtam tvaya vanarabhashitam
Yachcha nanyamana ramo yachcha shokaparayanah
37.3
ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे ।
रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति ।। ५.३७.३।।।।
Aishvarye va suvistirne vyasane va sudarune
Rajjveva purusham baddhva kritantah parikarshati
37.4
विधिर्नूनमसंहार्थः प्राणिनां प्लवगोत्तम ।
सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान् ।। ५.३७.४।।।।
Vidhirnunamasanharthah praninam plavagottama
Saumitrim mam cha ramam cha vyasanaih pashya mohitan
37.5
शोकस्यास्य कदा पारं राघवो ऽधिगमिष्यति ।
प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौः सागरे यथा ।। ५.३७.५।।।।
Shokasyasya kada param raghavo dhigamishyati
Plavamanah parishranto hatanauh sagare yatha
37.6
राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् ।
लङ्कामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः ।। ५.३७.६।।।।
Rakshasanam vadham kritva sudayitva cha ravanam
Lankamunmulitam kritva kada drakshyati mam patih
37.7
स वाच्यः सन्त्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते ।
अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम् ।। ५.३७.७।।।।
Sa vachyah santvarasveti yavadeva na puryate
Ayam sanvatsarah kalastavaddhi mama jivitam
37.8
वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवङ्गम ।
रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम ।। ५.३७.८।।।।
Vartate dashamo maso dvau tu sheshau plavangama
Ravanena nrishansena samayo yah krito mama
37.9
विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति ।
अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम् ।। ५.३७.९।।।।
Vibhishanena cha bhratra mama niryatanam prati
Anunitah prayatnena na cha tat kurute matim
37.10
मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते ।
रावणं मार्गते सङ्ख्ये मृत्युः कालवशं गतम् ।। ५.३७.१०।।।।
Mama pratipradanam hi ravanasya na rochate
Ravanam margate sankhye mrityuh kalavasham gatam
37.11
ज्येष्टा कन्या ऽनला नाम विभीषणसुता कपे ।
तया ममेदमाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम् ।। ५.३७.११।।।।
Jyeshta kanya nala nama vibhishanasuta kape
Taya mamedamakhyatam matra prahitaya svayam
37.12
असंशयं हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः ।
अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः ।। ५.३७.१२।।।।
Asanshayam harishreshtha kshipram mam prapsyate patih
Antaratma hi me shuddhastasminshcha bahavo gunah
37.13
उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता ।
विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे ।। ५.३७.१३।।।।
Utsahah paurusham sattvamanrishansyam kritagyata
Vikramashcha prabhavashcha santi vanara raghave
37.14
चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जघान यः ।
जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत् ।। ५.३७.१४।।।।
Chaturdasha sahasrani rakshasanam jaghana yah
Janasthane vina bhratra shatruh kastasya nodvijet
37.15
न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः ।
अहं तस्य प्रभावज्ञाशक्रस्येव पुलोमजा ।। ५.३७.१५।।।।
Na sa shakyastulayitum vyasanaih purusharshabhah
Aham tasya prabhavagyashakrasyeva pulomaja
37.16
शरजालांशुमाञ्छूरः कपे रामदिवाकरः ।
शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति ।। ५.३७.१६।।।।
Sharajalanshumanchhurah kape ramadivakarah
Shatrurakshomayam toyamupashosham nayishyati
37.17
इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् ।
अश्रुसम्पूर्णनयनामुवाच वचनं कपिः ।। ५.३७.१७।।।।
Iti sanjalpamanam tam ramarthe shokakarshitam
Ashrusampurnanayanamuvacha vachanam kapih
37.18
कृत्वैव तु वयो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ।
चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसङ्कुलाम् ।। ५.३७.१८।।।।
Kritvaiva tu vayo mahyam kshiprameshyati raghavah
Chamum prakarshan mahatim haryrikshaganasankulam
37.19
अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव वरानने ।
अस्माद्दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते ।। ५.३७.१९।।।।
Athava mochayishyami tvamadyaiva varanane
Asmadduhkhaduparoha mama prishthamanindite
37.20
त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा सन्तरिष्यामि सागरम् ।
शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम् ।। ५.३७.२०।।।।
Tvam tu prishthagatam kritva santarishyami sagaram
Shaktirasti hi me vodhum lankamapi saravanam
37.21
द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सह लक्ष्मणम् ।
व्यवसायसमायुक्तं विष्णुं दैत्यवदे यथा ।। ५.३७.२२।।।।
Drakshyasyadyaiva vaidehi raghavam saha lakshmanam
Vyavasayasamayuktam vishnum daityavade yatha
37.22
त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम् ।
पुरन्दरमिवासीनं नाकराजस्य मूर्धनि ।। ५.३७.२३।।।।
Tvaddarshanakritotsahamashramastham mahabalam
Purandaramivasinam nakarajasya murdhani
37.23
पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने ।
योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ।। ५.३७.२४।।।।
Prishthamaroha me devi ma vikankshasva shobhane
Yogamanvichchha ramena shashankeneva rohini
37.24
कथयन्तीव चन्द्रेण सूर्येण च महार्चिषा ।
मत्पृष्टमधिरुह्य त्वं तराकाशमहार्णवौ ।। ५.३७.२५।।।।
Kathayantiva chandrena suryena cha maharchisha
Matprishtamadhiruhya tvam tarakashamaharnavau
37.25
न हि मे संप्रयातस्य त्वामितो नयतो ऽङ्गने ।
अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ।। ५.३७.२६।।।।
Na hi me samprayatasya tvamito nayato ngane
Anugantum gatim shaktah sarve lankanivasinah
37.26
यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयः ।
यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसम् ।। ५.३७.२७।।।।
Yathaivahamiha praptastathaivahamasanshayah
Yasyami pashya vaidehi tvamudyamya vihayasam
37.27
मैथिली तु हरिश्रेष्ठात् श्रुत्वा वचनमद्भुतम् ।
हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनुमन्तमथाब्रवीत् ।। ५.३७.२८।।।।
Maithili tu harishreshthat shrutva vachanamadbhutam
Harshavismitasarvangi hanumantamathabravit
37.28
हनुमन् दूरमध्वानं कथं मां वोढुमिच्छसि ।
तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप ।। ५.३७.२९।।।।
Hanuman duramadhvanam katham mam vodhumichchhasi
Tadeva khalu te manye kapitvam hariyuthapa
37.29
कथं वा ऽल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि ।
सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ ।। ५.३७.३०।।।।
Katham va lpasharirastvam mamito netumichchhasi
Sakasham manavendrasya bharturme plavagarshabha
37.30
सीताया वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः ।
चिन्तयामास लक्ष्मीवान् नवं परिभवं कृतम् ।। ५.३७.३१।।।।
Sitaya vachanam shrutva hanuman marutatmajah
Chintayamasa lakshmivan navam paribhavam kritam
37.31
न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वा ऽसितेक्षणा ।
तस्मात् पश्यतु वैदही यद्रूपं मम कामतः ।। ५.३७.३२।।।।
Na me janati sattvam va prabhavam va sitekshana
Tasmat pashyatu vaidahi yadrupam mama kamatah
37.32
इति सञ्चिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः ।
दर्शयामास वैदेह्याः स्वरूपमरिमर्दनः ।। ५.३७.३३।।।।
Iti sanchintya hanumanstada plavagasattamah
Darshayamasa vaidehyah svarupamarimardanah
37.33
स तस्मात् पादपाद्धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः ।
ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात् ।। ५.३७.३४।।।।
Sa tasmat padapaddhimanaplutya plavagarshabhah
Tato vardhitumarebhe sitapratyayakaranat
37.34
मेरुमन्दरसङ्काशो बभौ दीप्तानलप्रभः ।
अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरोत्तमः ।। ५.३७.३५।।।।
Merumandarasankasho babhau diptanalaprabhah
Agrato vyavatasthe cha sitaya vanarottamah
37.35
हरिः पर्वतसङ्काशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः ।
वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत् ।। ५.३७.३६।।।।
Harih parvatasankashastamravaktro mahabalah
Vajradanshtranakho bhimo vaidehimidamabravit
37.36
सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्रकारतोरणाम् ।
लङ्कामिमां सनाथां व नयितुं शक्तिरस्ति मे ।। ५.३७.३७।।।।
Saparvatavanoddesham sattaprakaratoranam
Lankamimam sanatham va nayitum shaktirasti me
37.37
तदवस्थाप्यतां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया ।
विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ।। ५.३७.३८।।।।
Tadavasthapyatam buddhiralam devi vikankshaya
Vishokam kuru vaidehi raghavam sahalakshmanam
37.38
तं दृष्ट्वा भीमसङ्काशमुवाच जनकात्मजा ।
पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम् ।। ५.३७.३९।।।।
Tam drishtva bhimasankashamuvacha janakatmaja
Padmapatravishalakshi marutasyaurasam sutam
37.39
तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे ।
वायोरिव गतिं चापि तेजश्चाग्नेरिवाद्भुतम् ।। ५.३७.४०।।।।
Tava sattvam balam chaiva vijanami mahakape
Vayoriva gatim chapi tejashchagnerivadbhutam
37.40
प्राकृतो ऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति ।
उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरपुङ्गव ।। ५.३७.४१।।।।
Prakrito nyah katham chemam bhumimagantumarhati
Udadheraprameyasya param vanarapungava
37.41
जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम ।
अवश्यं संप्रधार्याशु कार्यसिद्धिर्महात्मनः ।। ५.३७.४२।।।।
Janami gamane shaktim nayane chapi te mama
Avashyam sampradharyashu karyasiddhirmahatmanah
37.42
अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मम गन्तुं त्वया ऽनघ ।
वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव ।। ५.३७.४३।।।।
Ayuktam tu kapishreshtha mama gantum tvaya nagha
Vayuvegasavegasya vego mam mohayettava
37.43
अहमाकाशमापन्ना ह्युपर्युपरि सागरम् ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयाद् वेगेन गच्छतः ।। ५.३७.४४।।।।
Ahamakashamapanna hyuparyupari sagaram
Prapateyam hi te prishthadbhayad vegena gachchhatah
37.44
पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले ।
भवेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम् ।। ५.३७.४५।।।।
Patita sagare chaham timinakrajhashakule
Bhaveyamashu vivasha yadasamannamuttamam
37.45
न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन ।
कलत्रवति सन्देहस्त्वय्यपि स्यादसंशयः ।। ५.३७.४६।।।।
Na cha shakshye tvaya sardham gantum shatruvinashana
Kalatravati sandehastvayyapi syadasanshayah
37.46
ह्रियमाणं तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना ।। ५.३७.४७।।।।
Hriyamanam tu mam drishtva rakshasa bhimavikramah
Anugachchheyuradishta ravanena duratmana
37.47
तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गरपाणिभिः ।
भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान् ।। ५.३७.४८।।।।
Taistvam parivritah shuraih shulamudgarapanibhih
Bhavestvam sanshayam prapto maya vira kalatravan
37.48
सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः ।
कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम् ।। ५.३७.४९।।।।
Sayudha bahavo vyomni rakshasastvam nirayudhah
Katham shakshyasi sanyatum mam chaiva parirakshitum
37.49
युद्ध्यमानस्य रक्षोभिस्तव तैः क्रूरकर्मभिः ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भयार्ता कपिसत्तम ।। ५.३७.५०।।।।
Yuddhyamanasya rakshobhistava taih krurakarmabhih
Prapateyam hi te prishthad bhayarta kapisattama
37.50
अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च ।
कथंचित् साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम ।। ५.३७.५१।।।।
Atha rakshansi bhimani mahanti balavanti cha
Kathanchit samparaye tvam jayeyuh kapisattama
37.51
अथवा युद्ध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते ।
पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः ।। ५.३७.५२।।।।
Athava yuddhyamanasya pateyam vimukhasya te
Patitam cha grihitva mam nayeyuh paparakshasah
37.52
मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद् विशसेयुरथापि वा ।
अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ ।। ५.३७.५३।।।।
Mam va hareyustvaddhastad vishaseyurathapi va
Avyavasthau hi drishyete yuddhe jayaparajayau
37.53
अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता ।
त्वत्प्रयत्नो हरिश्रोष्ठ भवेन्निष्फल एव तु ।। ५.३७.५४।।।।
Aham vapi vipadyeyam rakshobhirabhitarjita
Tvatprayatno harishroshtha bhavennishphala eva tu
37.54
कामं त्वमसि पर्याप्तौ निहन्तुं सर्वराक्षसान् ।
राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः ।। ५.३७.५५।।।।
Kamam tvamasi paryaptau nihantum sarvarakshasan
Raghavasya yasho hiyettvaya shastaistu rakshasaih
37.55
अथवा ऽ ऽदाय रक्षांसि न्यसेयुः संवृते हि माम् ।
यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवौ ।आरम्भस्तु मदर्थो ऽयं ततस्तव निरर्थकः ।। ५.३७.५६।।।।
Athava daya rakshansi nyaseyuh sanvrite hi mam
Yatra te nabhijaniyurharayo napi raghavau, arambhastu madartho yam tatastava nirarthakah
37.56
त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः ।
।। ५.३७.५७।।।।
Tvaya hi saha ramasya mahanagamane gunah
37.57
मयि जीवितमायत्तं राघवस्य महात्मनः ।
भ्रातऽणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च ।। ५.३७.५८।।।।।
Mayi jivitamayattam raghavasya mahatmanah
Bhratanam cha mahabaho tava rajakulasya cha
37.58
तौ निराशौ मदर्थं तु शोकसन्तापकर्शितौ ।
सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम् ।। ५.३७.५९।।।।
Tau nirashau madartham tu shokasantapakarshitau
Saha sarvarkshaharibhistyakshyatah pranasangraham
37.59
भर्तृमक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर ।
न स्पृशामि शरीरं तु पुंसो वाररपुङ्गवः ।। ५.३७.६०।।।।
Bhartrimaktim puraskritya ramadanyasya vanara
Na sprishami shariram tu punso vararapungavah
37.60
यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य बलाद्गता ।
अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती ।। ५.३७.६१।।।।
Yadaham gatrasansparsham ravanasya baladgata
Anisha kim karishyami vinatha vivasha sati
37.61
यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सबान्धवम् ।
मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत् ।। ५.३७.६२।।।।
Yadi ramo dashagrivamiha hatva sabandhavam
Mamito grihya gachchheta tattasya sadrisham bhavet
37.62
श्रुता हि दृष्टाश्च मया पराक्रमा महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः ।
न देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसा भवन्ति रामेण समा हि संयुगे ।। ५.३७.६३।।।।
Shruta hi drishtashcha maya parakrama mahatmanastasya ranavamardinah
Na devagandharvabhujangarakshasa bhavanti ramena sama hi sanyuge
37.63
समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं महाबलं वासवतुल्यविक्रमम् ।
सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम् ।। ५.३७.६४।।।।
Samikshya tam sanyati chitrakarmukam mahabalam vasavatulyavikramam
Salakshmanam ko vishaheta raghavam hutashanam diptamivanileritam
37.64
सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम् ।
सहेत को वानरमुख्य संयुगे युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम् ।। ५.३७.६५।।।।
Salakshmanam raghavamajimardanam dishagajam mattamiva vyavasthitam
Saheta ko vanaramukhya sanyuge yugantasuryapratimam shararchisham
37.65
स मे हरिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं पतिं सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय ।
चिराय रामं प्रति शोककर्शितां कुरुष्व मां वानरमुख्य हर्षिताम् ।। ५.३७.६६।।
Sa me harishreshtha salakshmanam patim sayuthapam kshipramihopapadaya
Chiraya ramam prati shokakarshitam kurushva mam vanaramukhya harshitam