UtshovSarga 26
26.1
प्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा ।
अधोमुखमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे ।। ५.२६.१।।।।
Prasaktashrumukhityevam bruvanti janakatmaja
Adhomukhamukhi bala vilaptumupachakrame
26.2
उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती ।
उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले ।। ५.२६.२।।।।
Unmatteva pramatteva bhrantachitteva shochati
Upavritta kishoriva viveshtanti mahitale
26.3
राघवस्य प्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा ।
रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात् ।। ५.२६.३।।।।
Raghavasya pramattasya rakshasa kamarupina
Ravanena pramathyahamanita kroshati balat
26.4
राक्षसीवशमापन्ना भर्त्स्यमाना सुदारुणम् ।
चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे ।। ५.२६.४।।।।
Rakshasivashamapanna bhartsyamana sudarunam
Chintayanti suduhkharta naham jivitumutsahe
26.5
नहि मे जीवितैरर्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः ।
वसन्त्या राक्षसीमध्ये विना रामं महारथम् ।। ५.२६.५।।।।
Nahi me jivitairartho naivarthairna cha bhushanaih
Vasantya rakshasimadhye vina ramam maharatham
26.6
अश्मसारमिदं नूनमथवाप्यजरामरम् ।
हृदयं मम येनेदं न दुःखेनावशीर्यते ।। ५.२६.६।।।।
Ashmasaramidam nunamathavapyajaramaram
Hridayam mama yenedam na duhkhenavashiryate
26.7
धिङ्मामनार्यामसतीं या ऽहं तेन विना कृता ।
मुहूर्तमपि रक्षामि जीवितं पापजीविता ।। ५.२६.७।।।।
Dhinmamanaryamasatim ya ham tena vina krita
Muhurtamapi rakshami jivitam papajivita
26.8
का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना ।
भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियंवदम् ।। ५.२६.८।।।।
Ka cha me jivite shraddha sukhe va tam priyam vina
Bhartaram sagarantaya vasudhayah priyanvadam
26.9
भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम् ।
न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता ।। ५.२६.९।।।।
Bhidyatam bhakshyatam vapi shariram visrijamyaham
Na chapyaham chiram duhkham saheyam priyavarjita
26.10
चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम् ।
रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम् ।। ५.२६.१०।।।।
Charanenapi savyena na sprisheyam nishacharam
Ravanam kim punaraham kamayeyam vigarhitam
26.11
प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् ।
यो नृशंसस्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति ।। ५.२६.११।।।।
Pratyakhyatam na janati natmanam natmanah kulam
Yo nrishansasvabhavena mam prarthayitumichchhati
26.12
छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्तेवाग्नौ प्रदीपिता ।
रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम् ।। ५.२६.१२।।।।
Chhinna bhinna vibhakta va diptevagnau pradipita
Ravanam nopatishtheyam kim pralapena vashchiram
26.13
ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः ।
सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ।। ५.२६.१३।।।।
Khyatah pragyah kritagyashcha sanukroshashcha raghavah
Sadvritto niranukroshah shanke madbhagyasankshayat
26.14
राक्षसानां सहस्राणि जनस्थाने चतुर्दश ।
येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते ।। ५.२६.१४।।।।
Rakshasanam sahasrani janasthane chaturdasha
Yenaikena nirastani sa mam kim nabhipadyate
26.15
निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा ।
समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे ।। ५.२६.१५।।।।
Niruddha ravanenahamalpaviryena rakshasa
Samarthah khalu me bharta ravanam hantumahave
26.16
विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुङ्गवः ।
रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते ।। ५.२६.१६।।।।
Viradho dandakaranye yena rakshasapungavah
Rane ramena nihatah sa mam kim nabhipadyate
26.17
कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा ।
न तु राघवबाणानां गतिरोधीह विद्यते ।। ५.२६.१७।।।।
Kamam madhye samudrasya lankeyam dushpradharshana
Na tu raghavabananam gatirodhiha vidyate
26.18
किं तु तत्कारणं येन रामो दृढपराक्रमः ।
रक्षसा ऽपहृतां भार्यामिष्टां नाभ्यवपद्यते ।। ५.२६.१८।।।।
Kim tu tatkaranam yena ramo dridhaparakramah
Rakshasa pahritam bharyamishtam nabhyavapadyate
26.19
इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः ।
जानन्नपि हि तेजस्वी धर्षणं मर्षयिष्यति ।। ५.२६.१९।।।।
Ihastham mam na janite shanke lakshmanapurvajah
Janannapi hi tejasvi dharshanam marshayishyati
26.20
हृतेति यो ऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत् ।
गृध्रराजो ऽपि स रणे रावणेन निपातितः ।। ५.२६.२०।।।।
Hriteti yo dhigatva mam raghavaya nivedayet
Gridhrarajo pi sa rane ravanena nipatitah
26.21
कृतं कर्म महत्तेन मां तथा ऽभ्यवपद्यता ।
तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा ।। ५.२६.२१।।।।
Kritam karma mahattena mam tatha bhyavapadyata
Tishthata ravanadvandve vriddhenapi jatayusha
26.22
यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां स राघवः ।
अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसम् ।। ५.२६.२२।।।।
Yadi mamiha janiyadvartamanam sa raghavah
Adya banairabhikruddhah kuryallokamarakshasam
26.23
विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम् ।
रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत् ।। ५.२६.२३।।।।
Vidhamechcha purim lankam shoshayechcha mahodadhim
Ravanasya cha nichasya kirtim nama cha nashayet
26.24
ततो निहतनाथानां राक्षसीनां गृहे गृहे ।
यथा ऽहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः ।। ५.२६.२४।।।।
Tato nihatanathanam rakshasinam grihe grihe
Yatha hamevam rudati tatha bhuyo na sanshayah
26.25
अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद् रामः सलक्ष्मणः ।
न हि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति ।। ५.२६.२५।।।।
Anvishya rakshasam lankam kuryad ramah salakshmanah
Na hi tabhyam ripurdrishto muhurtamapi jivati
26.26
चिताधूमाकुलपथा गृध्रमण्डलसङ्कुला ।
अतिरेण तु लङ्केयं श्मशानसदृशी भवेत् ।। ५.२६.२६।।।।
Chitadhumakulapatha gridhramandalasankula
Atirena tu lankeyam shmashanasadrishi bhavet
26.27
अचिरेणैव कालेन प्रप्स्याम्येव मनोरथम् ।
दुष्प्रस्थानो ऽयमाख्याति सर्वेषां वो विपर्ययम् ।। ५.२६.२७।।।।
Achirenaiva kalena prapsyamyeva manoratham
Dushprasthano yamakhyati sarvesham vo viparyayam
26.28
यादृशानीह दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि वै ।
अचिरेण तु कालेन भविष्यति हतप्रभा ।। ५.२६.२८।।।।
Yadrishaniha drishyante lankayamashubhani vai
Achirena tu kalena bhavishyati hataprabha
26.29
नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधमे ।
शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा ।। ५.२६.२९।।।।
Nunam lanka hate pape ravane rakshasadhame
Shosham yasyati durdharsha pramada vidhava yatha
26.30
पुण्योत्सवसमुत्था च नष्टभर्त्री सराक्षसी ।
भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथा ऽङ्गना ।। ५.२६.३०।।।।
Punyotsavasamuttha cha nashtabhartri sarakshasi
Bhavishyati puri lanka nashtabhartri yatha ngana
26.31
नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे ।
श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानामिह ध्वनिम् ।। ५.२६.३१।।।।
Nunam rakshasakanyanam rudantinam grihe grihe
Shroshyami nachiradeva duhkhartanamiha dhvanim
26.32
सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुङ्गवा ।
भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः ।। ५.२६.३२।।।।
Sandhakara hatadyota hatarakshasapungava
Bhavishyati puri lanka nirdagdha ramasayakaih
26.33
यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः ।
जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने ।। ५.२६.३३।।।।
Yadi nama sa shuro mam ramo raktantalochanah
Janiyadvartamanam hi ravanasya niveshane
26.34
अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे ।
समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालो ऽयमागतः ।। ५.२६.३४।।।।
Anena tu nrishansena ravanenadhamena me
Samayo yastu nirdishtastasya kalo yamagatah
26.35
अकार्यं ये न जानन्ति नैर्ऋताः पापकारिणः ।
अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम् ।। ५.२६.३५।।।।
Akaryam ye na jananti nairritah papakarinah
Adharmattu mahotpato bhavishyati hi sampratam
26.36
नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः ।
ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति ।। ५.२६.३६।।।।
Naite dharmam vijananti rakshasah pishitashanah
Dhruvam mam pratarasharthe rakshasah kalpayishyati
26.37
सा ऽहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम् ।
रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता ।। ५.२६.३७।।।।
Sa ham katham karishyami tam vina priyadarshanam
Ramam raktantanayanamapashyanti suduhkhita
26.38
यदि कश्चित् प्रदाता मे विषस्याद्य भवेदिह ।
क्षिप्रं वैवस्वतं देव पश्येयं पतिना विना ।। ५.२६.३८।।।।
Yadi kashchit pradata me vishasyadya bhavediha
Kshipram vaivasvatam deva pashyeyam patina vina
26.39
नाजानाज्जीवतीं रामः स मां लक्ष्मणपूर्वजः ।
जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्व्यां हि मम मार्गणम् ।। ५.२६.३९।।।।
Najanajjivatim ramah sa mam lakshmanapurvajah
Janantau tau na kuryatam norvyam hi mama marganam
26.40
नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः ।
देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले ।। ५.२६.४०।।।।
Nunam mamaiva shokena sa viro lakshmanagrajah
Devalokamito yatastyaktva deham mahitale
26.41
धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
मम पश्यन्ति ये नाथं रामं राजीवलोचनम् ।। ५.२६.४१।।।।
Dhanya devah sagandharvah siddhashcha paramarshayah
Mama pashyanti ye natham ramam rajivalochanam
26.42
अथवा नहि तस्यार्थो धर्मकामस्य धीमतः ।
मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः ।। ५.२६.४२।।।।
Athava nahi tasyartho dharmakamasya dhimatah
Maya ramasya rajarsherbharyaya paramatmanah
26.43
दृश्यमाने भवेत् प्रीतिः सौहृदं नास्त्यपश्यतः ।
नाशयन्ति कृतघ्नास्तु न रामो नाशयिष्यति ।। ५.२६.४३।।।।
Drishyamane bhavet pritih sauhridam nastyapashyatah
Nashayanti kritaghnastu na ramo nashayishyati
26.44
किन्नु मे न गुणाः केचित् किंवा भाग्यक्षयो मम ।
या ऽहं सीदामि रामेण हीना मुख्येन भामिनी ।। ५.२६.४४।।।।
Kinnu me na gunah kechit kinva bhagyakshayo mama
Ya ham sidami ramena hina mukhyena bhamini
26.45
श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीनाया महात्मनः ।
रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात् ।। ५.२६.४५।।।।
Shreyo me jivitanmartum vihinaya mahatmanah
Ramadaklishtacharitrachchhurachchhatrunibarhanat
26.46
अथवा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मुलफलाशिनौ ।
भ्रातरौ हि नरश्रेष्ठौ संवृत्तौ वनगोचरौ ।। ५.२६.४६।।।।
Athava nyastashastrau tau vane mulaphalashinau
Bhratarau hi narashreshthau sanvrittau vanagocharau
26.47
अथवा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।
छद्मना सादितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।। ५.२६.४७।।।।
Athava rakshasendrena ravanena duratmana
Chhadmana saditau shurau bhratarau ramalakshmanau
26.48
सा ऽहमेवं गते काले मर्तुमिच्छामि सर्वथा ।
न च मे विहितो मृत्युरस्मिन् दुःखे ऽपि वर्तति ।। ५.२६.४८।।।।
Sa hamevam gate kale martumichchhami sarvatha
Na cha me vihito mrityurasmin duhkhe pi vartati
26.49
धन्याः खलु महात्मानो मुनयस्त्यक्तकिल्बिषाः ।
जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये ।। ५.२६.४९।।।।
Dhanyah khalu mahatmano munayastyaktakilbishah
Jitatmano mahabhaga yesham na stah priyapriye
26.50
प्रियान्न संभवेद्दुःखमप्रियादधिकं भयम् ।
ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम् ।। ५.२६.५०।।।।
Priyanna sambhavedduhkhamapriyadadhikam bhayam
Tabhyam hi ye viyujyante namastesham mahatmanam
26.51
सा ऽहं त्यक्ता प्रियेणेह रामेण विदितात्मना ।
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम् ।। ५.२६.५१।।
Sa ham tyakta priyeneha ramena viditatmana
Prananstyakshyami papasya ravanasya gata vasham