UtshovSarga 24
24.1
प्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा ।
अधोमुखमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे ।। ५.२४.१।।।।
Prasaktashrumukhityevam bruvanti janakatmaja
Adhomukhamukhi bala vilaptumupachakrame
24.2
उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती ।
उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले ।। ५.२४.२।।।।
Unmatteva pramatteva bhrantachitteva shochati
Upavritta kishoriva viveshtanti mahitale
24.3
राघवस्याप्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा ।
रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात् ।। ५.२४.३।।।।
Raghavasyapramattasya rakshasa kamarupina
Ravanena pramathyahamanita kroshati balat
24.4
राक्षसी वशमापन्ना भर्त्यमाना सुदारुणम् ।
चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे ।। ५.२४.४।।।।
Rakshasi vashamapanna bhartyamana sudarunam
Chintayanti suduhkharta naham jivitumutsahe
24.5
न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः ।
वसन्त्या राक्षसी मध्ये विना रामं महारथम् ।। ५.२४.५।।।।
Na hi me jivitenartho naivarthairna cha bhushanaih
Vasantya rakshasi madhye vina ramam maharatham
24.6
धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता ।
मुहूर्तमपि रक्षामि जीवितं पापजीविता ।। ५.२४.६।।।।
Dhinmamanaryamasatim yaham tena vina krita
Muhurtamapi rakshami jivitam papajivita
24.7
का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना ।
भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियं वदम् ।। ५.२४.७।।।।
Ka cha me jivite shraddha sukhe va tam priyam vina
Bhartaram sagarantaya vasudhayah priyam vadam
24.8
भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम् ।
न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता ।। ५.२४.८।।।।
Bhidyatam bhakshyatam vapi shariram visrijamyaham
Na chapyaham chiram duhkham saheyam priyavarjita
24.9
चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम् ।
रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम् ।। ५.२४.९।।।।
Charanenapi savyena na sprisheyam nishacharam
Ravanam kim punaraham kamayeyam vigarhitam
24.10
प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् ।
यो नृशंस स्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति ।। ५.२४.१०।।।।
Pratyakhyatam na janati natmanam natmanah kulam
Yo nrishansa svabhavena mam prarthayitumichchhati
24.11
छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्ते वाग्नौ प्रदीपिता ।
रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश् चिरम् ।। ५.२४.११।।।।
Chhinna bhinna vibhakta va dipte vagnau pradipita
Ravanam nopatishtheyam kim pralapena vash chiram
24.12
ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः ।
सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसङ्क्षयात् ।। ५.२४.१२।।।।
Khyatah pragyah kritagyashcha sanukroshashcha raghavah
Sadvritto niranukroshah shanke madbhagyasankshayat
24.13
राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश ।
येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते ।। ५.२४.१३।।।।
Rakshasanam janasthane sahasrani chaturdasha
Yenaikena nirastani sa mam kim nabhipadyate
24.14
निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा ।
समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे ।। ५.२४.१४।।।।
Niruddha ravanenahamalpaviryena rakshasa
Samarthah khalu me bharta ravanam hantumahave
24.15
विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुङ्गवः ।
रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते ।। ५.२४.१५।।।।
Viradho dandakaranye yena rakshasapungavah
Rane ramena nihatah sa mam kim nabhipadyate
24.16
कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा ।
न तु राघवबाणानां गतिरोधी ह विद्यते ।। ५.२४.१६।।।।
Kamam madhye samudrasya lankeyam dushpradharshana
Na tu raghavabananam gatirodhi ha vidyate
24.17
किं नु तत्कारणं येन रामो दृढपराक्रमः ।
रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां नाभ्यवपद्यते ।। ५.२४.१७।।।।
Kim nu tatkaranam yena ramo dridhaparakramah
Rakshasapahritam bharyamishtam nabhyavapadyate
24.18
इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः ।
जानन्नपि हि तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति ।। ५.२४.१८।।।।
Ihastham mam na janite shanke lakshmanapurvajah
Janannapi hi tejasvi dharshanam marshayishyati
24.19
हृतेति योऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत् ।
गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः ।। ५.२४.१९।।।।
Hriteti yodhigatva mam raghavaya nivedayet
Gridhrarajopi sa rane ravanena nipatitah
24.20
कृतं कर्म महत्तेन मां तदाभ्यवपद्यता ।
तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा ।। ५.२४.२०।।।।
Kritam karma mahattena mam tadabhyavapadyata
Tishthata ravanadvandve vriddhenapi jatayusha
24.21
यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां स राघवः ।
अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसं ।। ५.२४.२१।।।।
Yadi mamiha janiyadvartamanam sa raghavah
Adya banairabhikruddhah kuryallokamarakshasam
24.22
विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम् ।
रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत् ।।५.२४.२२।।।।
Vidhamechcha purim lankam shoshayechcha mahodadhim
Ravanasya cha nichasya kirtim nama cha nashayet
24.23
ततो निहतनथानां राक्षसीनां गृहे गृहे ।
यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः ।अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद्रामः सलक्ष्मणः ।। ५.२४.२३।।।।
Tato nihatanathanam rakshasinam grihe grihe
Yathahamevam rudati tatha bhuyo na sanshayah, anvishya rakshasam lankam kuryadramah salakshmanah
24.24
न हि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूतमपि जीवति ।
चिता धूमाकुलपथा गृध्रमण्डलसङ्कुला ।अचिरेण तु लङ्केयं श्मशानसदृशी भवेत् ।। ५.२४.२४।।।।
Na hi tabhyam ripurdrishto muhutamapi jivati
Chita dhumakulapatha gridhramandalasankula, achirena tu lankeyam shmashanasadrishi bhavet
24.25
अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येव मनोरथम् ।
दुष्प्रस्थानोऽयमाख्याति सर्वेषां वो विपर्ययः ।। ५.२४.२५।।।।
Achirenaiva kalena prapsyamyeva manoratham
Dushprasthanoyamakhyati sarvesham vo viparyayah
24.26
यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु ।
अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा ।। ५.२४.२६।।।।
Yadrishani tu drishyante lankayamashubhani tu
Achirenaiva kalena bhavishyati hataprabha
24.27
नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे ।
शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा ।। ५.२४.२७।।।।
Nunam lanka hate pape ravane rakshasadhipe
Shosham yasyati durdharsha pramada vidhava yatha
24.28
पुष्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा ।
भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना ।। ५.२४.२८।।।।
Pushyotsavasamriddha cha nashtabhartri sarakshasa
Bhavishyati puri lanka nashtabhartri yathangana
24.29
नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे ।
श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानाम् इह ध्वनिम् ।। ५.२४.२९।।।।
Nunam rakshasakanyanam rudantinam grihe grihe
Shroshyami nachiradeva duhkhartanam iha dhvanim
24.30
सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुङ्गवा ।
भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः ।। ५.२४.३०।।।।
Sandhakara hatadyota hatarakshasapungava
Bhavishyati puri lanka nirdagdha ramasayakaih
24.31
यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः ।
जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने ।। ५.२४.३१।।।।
Yadi nama sa shuro mam ramo raktantalochanah
Janiyadvartamanam hi ravanasya niveshane
24.32
अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे ।
समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः ।। ५.२४.३२।।।।
Anena tu nrishansena ravanenadhamena me
Samayo yastu nirdishtastasya kaloyamagatah
24.33
अकार्यं ये न जानन्ति नैरृताः पापकारिणः ।
अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम् ।। ५.२४.३३।।।।
Akaryam ye na jananti nairritah papakarinah
Adharmattu mahotpato bhavishyati hi sampratam
24.34
नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः ।
ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति ।। ५.२४.३४।।।।
Naite dharmam vijananti rakshasah pishitashanah
Dhruvam mam pratarasharthe rakshasah kalpayishyati
24.35
साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम् ।
रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता ।। ५.२४.३५।।।।
Saham katham karishyami tam vina priyadarshanam
Ramam raktantanayanamapashyanti suduhkhita
24.36
यदि कश्चित्प्रदाता मे विषस्याद्य भवेदिह ।
क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना ।। ५.२४.३६।।।।
Yadi kashchitpradata me vishasyadya bhavediha
Kshipram vaivasvatam devam pashyeyam patina vina
24.37
नाजानाज्जीवतीं रामः स मां लक्ष्मणपूर्वजः ।
जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्व्यां हि मम मार्गणम् ।। ५.२४.३७।।।।
Najanajjivatim ramah sa mam lakshmanapurvajah
Janantau tau na kuryatam norvyam hi mama marganam
24.38
नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः ।
देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले ।। ५.२४.३८।।।।
Nunam mamaiva shokena sa viro lakshmanagrajah
Devalokamito yatastyaktva deham mahitale
24.39
धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
मम पश्यन्ति ये नाथं रामं राजीवलोचनम् ।। ५.२४.३९।।।।
Dhanya devah sagandharvah siddhashcha paramarshayah
Mama pashyanti ye natham ramam rajivalochanam
24.40
अथ वा न हि तस्यार्थे धर्मकामस्य धीमतः ।
मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः ।। ५.२४.४०।।।।
Atha va na hi tasyarthe dharmakamasya dhimatah
Maya ramasya rajarsherbharyaya paramatmanah
24.41
दृश्यमाने भवेत्प्रीतः सौहृदं नास्त्यपश्यतः ।
नाशयन्ति कृतघ्रास्तु न रामो नाशयिष्यति ।। ५.२४.४१।।।।
Drishyamane bhavetpritah sauhridam nastyapashyatah
Nashayanti kritaghrastu na ramo nashayishyati
24.42
किं नु मे न गुणाः के चित्किं वा भाग्य क्षयो हि मे ।
याहं सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी ।। ५.२४.४२।।।।
Kim nu me na gunah ke chitkim va bhagya kshayo hi me
Yaham sita vararhena hina ramena bhamini
24.43
श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीना या महात्मना ।
रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात् ।। ५.२४.४३।।।।
Shreyo me jivitanmartum vihina ya mahatmana
Ramadaklishtacharitrachchhurachchhatrunibarhanat
24.44
अथ वा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ ।
भ्रातरौ हि नर श्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ ।। ५.२४.४४।।।।
Atha va nyastashastrau tau vane mulaphalashanau
Bhratarau hi nara shreshthau charantau vanagocharau
24.45
अथ वा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।
छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।। ५.२४.४५।।।।
Atha va rakshasendrena ravanena duratmana
Chhadmana ghatitau shurau bhratarau ramalakshmanau
24.46
साहमेवङ्गते काले मर्तुमिच्छामि सर्वथा ।
न च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुःखेऽपि वर्तति ।। ५.२४.४६।।।।
Sahamevangate kale martumichchhami sarvatha
Na cha me vihito mrityurasminduhkhepi vartati
24.47
धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसंमताः ।
जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये ।। ५.२४.४७।।।।
Dhanyah khalu mahatmano munayah satyasammatah
Jitatmano mahabhaga yesham na stah priyapriye
24.48
प्रियान्न सम्भवेद्दुःखमप्रियादधिकं भयम् ।
ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम् ।। ५.२४.४८।।।।
Priyanna sambhavedduhkhamapriyadadhikam bhayam
Tabhyam hi ye viyujyante namastesham mahatmanam
24.49
साहं त्यक्ता प्रियेणेह रामेण विदितात्मना ।
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम् ।। ५.२४.४९।।
Saham tyakta priyeneha ramena viditatmana
Prananstyakshyami papasya ravanasya gata vasham