UtshovSarga 16
16.1
प्रशस्य तु प्रशस्तव्याम् सीताम् ताम् हरि पुम्गवः ।
गुण अभिरामम् रामम् च पुनः चिन्ता परो अभवत् ॥५-१६-१॥
Prashasya tu prashastavyam sitam tam hari pumgavah
Guna abhiramam ramam cha punah chinta paro abhavat
16.2
स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्प पर्याकुलेक्षणः ।
सीताम् आश्रित्य तेजस्वी हनुमान् विललाप ह ॥५-१६-२॥
Sa muhurtam iva dhyatva bashpa paryakulekshanah
Sitam ashritya tejasvi hanuman vilalapa ha
16.3
मान्या गुरु विनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरु प्रिया ।
यदि सीता अपि दुह्ख आर्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥५-१६-३॥
Manya guru vinitasya lakshmanasya guru priya
Yadi sita api duhkha arta kalo hi duratikramah
16.4
रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
न अत्यर्थम् क्षुभ्यते देवी गन्गा इव जलद आगमे ॥५-१६-४॥
Ramasya vyavasayagya lakshmanasya cha dhimatah
Na atyartham kshubhyate devi ganga iva jalada agame
16.5
तुल्य शील वयो वृत्ताम् तुल्य अभिजन लक्षणाम् ।
राघवो अर्हति वैदेहीम् तम् च इयम् असित ईक्षणा ॥५-१६-५॥
Tulya shila vayo vrittam tulya abhijana lakshanam
Raghavo arhati vaidehim tam cha iyam asita ikshana
16.6
ताम् दृष्ट्वा नव हेम आभाम् लोक कान्ताम् इव श्रियम् ।
जगाम मनसा रामम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥५-१६-६॥
Tam drishtva nava hema abham loka kantam iva shriyam
Jagama manasa ramam vachanam cha idam abravit
16.7
अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्या हतो वाली महा बलः ।
रावण प्रतिमो वीर्ये कबन्धः च निपातितः ॥५-१६-७॥
Asya hetor vishala akshya hato vali maha balah
Ravana pratimo virye kabandhah cha nipatitah
16.8
विराधः च हतः सम्ख्ये राक्षसो भीम विक्रमः ।
वने रामेण विक्रम्य महा इन्द्रेण इव शम्बरः ॥५-१६-८॥
Viradhah cha hatah samkhye rakshaso bhima vikramah
Vane ramena vikramya maha indrena iva shambarah
16.9
चतुर् दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् ।
निहतानि जन स्थाने शरैर् अग्नि शिख उपमैः ॥५-१६-९॥
Chatur dasha sahasrani rakshasam bhima karmanam
Nihatani jana sthane sharair agni shikha upamaih
16.10
करः च निहतः सम्ख्ये त्रिशिराः च निपातितः ।
दूषणः च महा तेजा रामेण विदित आत्मना ॥५-१६-१०॥
Karah cha nihatah samkhye trishirah cha nipatitah
Dushanah cha maha teja ramena vidita atmana
16.11
ऐश्वर्यम् वानराणाम् च दुर्लभम् वालि पालितम् ।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोक सत्कृतम् ॥५-१६-११॥
Aishvaryam vanaranam cha durlabham vali palitam
Asya nimitte sugrivah praptavan loka satkritam
16.12
सागरः च मया क्रान्तः श्रीमान् नद नदी पतिः ।
अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्याः पुरी च इयम् निरीक्षिता ॥५-१६-१२॥
Sagarah cha maya krantah shriman nada nadi patih
Asya hetor vishala akshyah puri cha iyam nirikshita
16.13
यदि रामः समुद्रान्ताम् मेदिनीम् परिवर्तयेत् ।
अस्याः कृते जगत् च अपि युक्तम् इति एव मे मतिः ॥५-१६-१३॥
Yadi ramah samudrantam medinim parivartayet
Asyah krite jagat cha api yuktam iti eva me matih
16.14
राज्यम् वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनक आत्मजा ।
त्रैलोक्य राज्यम् सकलम् सीताया न आप्नुयात् कलाम् ॥५-१६-१४॥
Rajyam va trishu lokeshu sita va janaka atmaja
Trailokya rajyam sakalam sitaya na apnuyat kalam
16.15
इयम् सा धर्म शीलस्य जनकस्य महात्मनः ।
सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढ व्रता ॥५-१६-१५॥
Iyam sa dharma shilasya janakasya mahatmanah
Suta maithilarajasya sita bhartridridha vrata
16.16
उत्थिता मेदिनीम् भित्त्वा क्षेत्रे हल मुख क्षते ।
पद्म रेणु निभैः कीर्णा शुभैः केदार पाम्सुभिः ॥५-१६-१६॥
Utthita medinim bhittva kshetre hala mukha kshate
Padma renu nibhaih kirna shubhaih kedara pamsubhih
16.17
विक्रान्तस्य आर्य शीलस्य सम्युगेषु अनिवर्तिनः ।
स्नुषा दशरथस्य एषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥५-१६-१७॥
Vikrantasya arya shilasya samyugeshu anivartinah
Snusha dasharathasya esha jyeshtha ragyo yashasvini
16.18
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदित आत्मनः ।
इयम् सा दयिता भार्या राक्षसी वशम् आगता ॥५-१६-१८॥
Dharmagyasya kritagyasya ramasya vidita atmanah
Iyam sa dayita bharya rakshasi vasham agata
16.19
सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृ स्नेह बलात् कृता ।
अचिन्तयित्वा दुह्खानि प्रविष्टा निर्जनम् वनम् ॥५-१६-१९॥
Sarvan bhogan parityajya bhartri sneha balat krita
Achintayitva duhkhani pravishta nirjanam vanam
16.20
सम्तुष्टा फल मूलेन भर्तृ शुश्रूषणा परा ।
या पराम् भजते प्रीतिम् वने अपि भवने यथा ॥५-१६-२०॥
Samtushta phala mulena bhartri shushrushana para
Ya param bhajate pritim vane api bhavane yatha
16.21
सा इयम् कनक वर्ण अन्गी नित्यम् सुस्मित भाषिणी ।
सहते यातनाम् एताम् अनर्थानाम् अभागिनी ॥५-१६-२१॥
Sa iyam kanaka varna angi nityam susmita bhashini
Sahate yatanam etam anarthanam abhagini
16.22
इमाम् तु शील सम्पन्नाम् द्रष्टुम् इच्चति राघवः ।
रावणेन प्रमथिताम् प्रपाम् इव पिपासितः ॥५-१६-२२॥
Imam tu shila sampannam drashtum ichchati raghavah
Ravanena pramathitam prapam iva pipasitah
16.23
अस्या नूनम् पुनर् लाभाद् राघवः प्रीतिम् एष्यति ।
राजा राज्य परिभ्रष्टः पुनः प्राप्य इव मेदिनीम् ॥५-१६-२३॥
Asya nunam punar labhad raghavah pritim eshyati
Raja rajya paribhrashtah punah prapya iva medinim
16.24
काम भोगैः परित्यक्ता हीना बन्धु जनेन च ।
धारयति आत्मनो देहम् तत् समागम कान्क्षिणी ॥५-१६-२४॥
Kama bhogaih parityakta hina bandhu janena cha
Dharayati atmano deham tat samagama kankshini
16.25
न एषा पश्यति राक्षस्यो न इमान् पुष्प फल द्रुमान् ।
एकस्थ हृदया नूनम् रामम् एव अनुपश्यति ॥५-१६-२५॥
Na esha pashyati rakshasyo na iman pushpa phala druman
Ekastha hridaya nunam ramam eva anupashyati
16.26
भर्ता नाम परम् नार्या भूषणम् भूषणाद् अपि ।
एषा हि रहिता तेन शोभन अर्हा न शोभते ॥५-१६-२६॥
Bharta nama param narya bhushanam bhushanad api
Esha hi rahita tena shobhana arha na shobhate
16.27
दुष्करम् कुरुते रामो हीनो यद् अनया प्रभुः ।
धारयति आत्मनो देहम् न दुह्खेन अवसीदति ॥५-१६-२७॥
Dushkaram kurute ramo hino yad anaya prabhuh
Dharayati atmano deham na duhkhena avasidati
16.28
इमाम् असित केश अन्ताम् शत पत्र निभ ईक्षणाम् ।
सुख अर्हाम् दुःखिताम् ज्~आत्वा मम अपि व्यथितम् मनः ॥५-१६-२८॥
Imam asita kesha antam shata patra nibha ikshanam
Sukha arham duhkhitam j~atva mama api vyathitam manah
16.29
क्षिति क्षमा पुष्कर सम्निभ अक्षी ।
या रक्षिता राघव लक्ष्मणाभ्याम् ।सा राक्षसीभिर् विकृत ईक्षणाभिः ।सम्रक्ष्यते सम्प्रति वृक्ष मूले ॥५-१६-२९॥
Kshiti kshama pushkara samnibha akshi
Ya rakshita raghava lakshmanabhyam, sa rakshasibhir vikrita ikshanabhih, samrakshyate samprati vriksha mule
16.30
हिम हत नलिनी इव नष्ट शोभा ।
व्यसन परम्परया निपीड्यमाना ।सह चर रहिता इव चक्र वाकी ।जनक सुता कृपणाम् दशाम् प्रपन्ना ॥५-१६-३०॥
Hima hata nalini iva nashta shobha
Vyasana paramparaya nipidyamana, saha chara rahita iva chakra vaki, janaka suta kripanam dasham prapanna
16.31
अस्या हि पुष्प अवनत अग्र शाखाः ।
शोकम् दृढम् वै जनयति अशोकाः ।हिम व्यपायेन च शीतरश्मिः ।रभ्युत्थितो न एक सहस्र रश्मिः ॥५-१६-३१॥
Asya hi pushpa avanata agra shakhah
Shokam dridham vai janayati ashokah, hima vyapayena cha shitarashmih, rabhyutthito na eka sahasra rashmih
16.32
इति एवम् अर्थम् कपिर् अन्ववेक्ष्य ।
सीता इयम् इति एव निविष्ट बुद्धिः ।सम्श्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे ।बली हरीणाम् ऋषभः तरस्वी ॥५-१६-३२॥
Iti evam artham kapir anvavekshya
Sita iyam iti eva nivishta buddhih, samshritya tasmin nishasada vrikshe, bali harinam rishabhah tarasvi