UtshovSarga 15
15.1
स वीक्षमाणः तत्रस्थो मार्गमाणः च मैथिलीम् ।
अवेक्षमाणः च महीम् सर्वाम् ताम् अन्ववैक्षत ॥५-१५-१॥
Sa vikshamanah tatrastho margamanah cha maithilim
Avekshamanah cha mahim sarvam tam anvavaikshata
15.2
सन्तान कलताभिः च पादपैर् उपशोभिताम् ।
दिव्य गन्ध रस उपेताम् सर्वतः समलम्कृताम् ॥५-१५-२॥
Santana kalatabhih cha padapair upashobhitam
Divya gandha rasa upetam sarvatah samalamkritam
15.3
ताम् स नन्दन सम्काशाम् मृग पक्षिभिर् आवृताम् ।
हर्म्य प्रासाद सम्बाधाम् कोकिल आकुल निह्स्वनाम् ॥५-१५-३॥
Tam sa nandana samkasham mriga pakshibhir avritam
Harmya prasada sambadham kokila akula nihsvanam
15.4
कान्चन उत्पल पद्माभिः वापीभिः उपशोभिताम् ।
बह्व आसन कुथा उपेताम् बहु भूमि गृह आयुताम् ॥५-१५-४॥
Kanchana utpala padmabhih vapibhih upashobhitam
Bahva asana kutha upetam bahu bhumi griha ayutam
15.5
सर्व ऋतु कुसुमैः रम्यैः फलवद्भिः च पादपैः ।
पुष्पितानाम् अशोकानाम् श्रिया सूर्य उदय प्रभाम् ॥५-१५-५॥
Sarva ritu kusumaih ramyaih phalavadbhih cha padapaih
Pushpitanam ashokanam shriya surya udaya prabham
15.6
प्रदीप्ताम् इव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत ।
निष्पत्र शाखाम् विहगैः क्रियमाणाम् इव असकृत् ॥५-१५-६॥
Pradiptam iva tatrastho marutih samudaikshata
Nishpatra shakham vihagaih kriyamanam iva asakrit
15.7
विनिष्पतद्भिः शतशः चित्रैः पुष्प अवतम्सकैः ।
आमूल पुष्प निचितैर् अशोकैः शोक नाशनैः ॥५-१५-७॥
Vinishpatadbhih shatashah chitraih pushpa avatamsakaih
Amula pushpa nichitair ashokaih shoka nashanaih
15.8
पुष्प भार अतिभारैः च स्पृशद्भिर् इव मेदिनीम् ।
कर्णिकारैः कुसुमितैः किम्शुकैः च सुपुष्पितैः ॥५-१५-८॥
Pushpa bhara atibharaih cha sprishadbhir iva medinim
Karnikaraih kusumitaih kimshukaih cha supushpitaih
15.9
स देशः प्रभया तेषाम् प्रदीप्त इव सर्वतः ।
पुम्नागाः सप्त पर्णाः च चम्पक उद्दालकाः तथा ॥५-१५-९॥
Sa deshah prabhaya tesham pradipta iva sarvatah
Pumnagah sapta parnah cha champaka uddalakah tatha
15.10
विवृद्ध मूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः ।
शात कुम्भ निभाः केचित् केचिद् अग्नि शिख उपमाः ॥५-१५-१०॥
Vivriddha mula bahavah shobhante sma supushpitah
Shata kumbha nibhah kechit kechid agni shikha upamah
15.11
नील अन्जन निभाः केचित् तत्र अशोकाः सहस्रशः ।
नन्दनम् विविध उद्यानम् चित्रम् चैत्ररथम् यथा ॥५-१५-११॥
Nila anjana nibhah kechit tatra ashokah sahasrashah
Nandanam vividha udyanam chitram chaitraratham yatha
15.12
अतिवृत्तम् इव अचिन्त्यम् दिव्यम् रम्यम् श्रिया वृतम् ।
द्वितीयम् इव च आकाशम् पुष्प ज्योतिर् गण आयुतम् ॥५-१५-१२॥
Ativrittam iva achintyam divyam ramyam shriya vritam
Dvitiyam iva cha akasham pushpa jyotir gana ayutam
15.13
पुष्प रत्न शतैः चित्रम् पन्चमम् सागरम् यथा ।
सर्व ऋतु पुष्पैर् निचितम् पादपैर् मधु गन्धिभिः ॥५-१५-१३॥
Pushpa ratna shataih chitram panchamam sagaram yatha
Sarva ritu pushpair nichitam padapair madhu gandhibhih
15.14
नाना निनादैः उद्यानम् रम्यम् मृग गणैर् द्विजैः ।
अनेक गन्ध प्रवहम् पुण्य गन्धम् मनो रमम् ॥५-१५-१४॥
Nana ninadaih udyanam ramyam mriga ganair dvijaih
Aneka gandha pravaham punya gandham mano ramam
15.15
शैल इन्द्रम् इव गन्ध आढ्यम् द्वितीयम् गन्ध मादनम् ।
अशोक वनिकायाम् तु तस्याम् वानर पुम्गवः ॥५-१५-१५॥
Shaila indram iva gandha adhyam dvitiyam gandha madanam
Ashoka vanikayam tu tasyam vanara pumgavah
15.16
स ददर्श अविदूरस्थम् चैत्य प्रासादम् ऊर्जितम् ।
मध्ये स्तम्भ सहस्रेण स्थितम् कैलास पाण्डुरम् ॥५-१५-१६॥
Sa dadarsha avidurastham chaitya prasadam urjitam
Madhye stambha sahasrena sthitam kailasa panduram
15.17
प्रवाल कृत सोपानम् तप्त कान्चन वेदिकम् ।
मुष्णन्तम् इव चक्षूम्षि द्योतमानम् इव श्रिया ॥५-१५-१७॥
Pravala krita sopanam tapta kanchana vedikam
Mushnantam iva chakshumshi dyotamanam iva shriya
15.18
विमलम् प्राम्शु भावत्वाद् उल्लिखन्तम् इव अम्बरम् ।
ततो मलिन सम्वीताम् राक्षसीभिः समावृताम् ॥५-१५-१८॥
Vimalam pramshu bhavatvad ullikhantam iva ambaram
Tato malina samvitam rakshasibhih samavritam
15.19
उपवास कृशाम् दीनाम् निह्श्वसन्तीम् पुनः पुनः ।
ददर्श शुक्ल पक्ष आदौ चन्द्र रेखाम् इव अमलाम् ॥५-१५-१९॥
Upavasa krisham dinam nihshvasantim punah punah
Dadarsha shukla paksha adau chandra rekham iva amalam
15.20
मन्द प्रख्यायमानेन रूपेण रुचिर प्रभाम् ।
पिनद्धाम् धूम जालेन शिखाम् इव विभावसोः ॥५-१५-२०॥
Manda prakhyayamanena rupena ruchira prabham
Pinaddham dhuma jalena shikham iva vibhavasoh
15.21
पीतेन एकेन सम्वीताम् क्लिष्टेन उत्तम वाससा ।
सपन्काम् अनलम्काराम् विपद्माम् इव पद्मिनीम् ॥५-१५-२१॥
Pitena ekena samvitam klishtena uttama vasasa
Sapankam analamkaram vipadmam iva padminim
15.22
व्रीडिताम् दुह्ख सम्तप्ताम् परिम्लानाम् तपस्विनीम् ।
ग्रहेण अन्गारकेण एव पीडिताम् इव रोहिणीम् ॥५-१५-२२॥
Vriditam duhkha samtaptam parimlanam tapasvinim
Grahena angarakena eva piditam iva rohinim
15.23
अश्रु पूर्ण मुखीम् दीनाम् कृशाम् अननशेन च ।
शोक ध्यान पराम् दीनाम् नित्यम् दुह्ख परायणाम् ॥५-१५-२३॥
Ashru purna mukhim dinam krisham ananashena cha
Shoka dhyana param dinam nityam duhkha parayanam
15.24
प्रियम् जनम् अपश्यन्तीम् पश्यन्तीम् राक्षसी गणम् ।
स्व गणेन मृगीम् हीनाम् श्व गण अभिवृताम् इव ॥५-१५-२४॥
Priyam janam apashyantim pashyantim rakshasi ganam
Sva ganena mrigim hinam shva gana abhivritam iva
15.25
नील नाग आभया वेण्या जघनम् गतया एकया ।
नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव ॥५-१५-२५॥
Nila naga abhaya venya jaghanam gataya ekaya
Nilaya niradapaye vanarajya mahimiva
15.26
सुख अर्हाम् दुह्ख सम्तप्ताम् व्यसनानाम् अकोदिवाम् ।
ताम् समीक्ष्य विशाल अक्षीम् अधिकम् मलिनाम् कृशाम् ॥५-१५-२६॥
Sukha arham duhkha samtaptam vyasananam akodivam
Tam samikshya vishala akshim adhikam malinam krisham
15.27
तर्कयाम् आस सीता इति कारणैः उपपादिभिः ।
ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा काम रूपिणा ॥५-१५-२७॥
Tarkayam asa sita iti karanaih upapadibhih
Hriyamana tada tena rakshasa kama rupina
15.28
यथा रूपा हि दृष्टा वै तथा रूपा इयम् अन्गना ।
पूर्ण चन्द्र आननाम् सुभ्रूम् चारु वृत्त पयो धराम् ॥५-१५-२८॥
Yatha rupa hi drishta vai tatha rupa iyam angana
Purna chandra ananam subhrum charu vritta payo dharam
15.29
कुर्वन्तीम् प्रभया देवीम् सर्वा वितिमिरा दिशः ।
ताम् नील केशीम् बिम्ब ओष्ठीम् सुमध्याम् सुप्रतिष्ठिताम् ॥५-१५-२९॥
Kurvantim prabhaya devim sarva vitimira dishah
Tam nila keshim bimba oshthim sumadhyam supratishthitam
15.30
सीताम् पद्म पलाश अक्षीम् मन्मथस्य रतिम् यथा ।
इष्टाम् सर्वस्य जगतः पूर्ण चन्द्र प्रभाम् इव ॥५-१५-३०॥
Sitam padma palasha akshim manmathasya ratim yatha
Ishtam sarvasya jagatah purna chandra prabham iva
15.31
भूमौ सुतनुम् आसीनाम् नियताम् इव तापसीम् ।
निःश्वास बहुलाम् भीरुम् भुजग इन्द्र वधूम् इव ॥५-१५-३१॥
Bhumau sutanum asinam niyatam iva tapasim
Nihshvasa bahulam bhirum bhujaga indra vadhum iva
15.32
शोक जालेन महता विततेन न राजतीम् ।
सम्सक्ताम् धूम जालेन शिखाम् इव विभावसोः ॥५-१५-३२॥
Shoka jalena mahata vitatena na rajatim
Samsaktam dhuma jalena shikham iva vibhavasoh
15.33
ताम् स्मृतीम् इव सम्दिघ्दाम् ऋद्धिम् निपतिताम् इव ।
विहताम् इव च श्रद्धाम् आशाम् प्रतिहताम् इव ॥५-१५-३३॥
Tam smritim iva samdighdam riddhim nipatitam iva
Vihatam iva cha shraddham asham pratihatam iva
15.34
स उपसर्गाम् यथा सिद्धिम् बुद्धिम् सकलुषाम् इव ।
अभूतेन अपवादेन कीर्तिम् निपतिताम् इव ॥५-१५-३४॥
Sa upasargam yatha siddhim buddhim sakalusham iva
Abhutena apavadena kirtim nipatitam iva
15.35
राम उपरोध व्यथिताम् रक्षो हरण कर्शिताम् ।
अबलाम् मृग शाव अक्षीम् वीक्षमाणाम् ततः ततः ॥५-१५-३५॥
Rama uparodha vyathitam raksho harana karshitam
Abalam mriga shava akshim vikshamanam tatah tatah
15.36
बाष्प अम्बु प्रतिपूर्णेन कृष्ण वक्त्र अक्षि पक्ष्मणा ।
वदनेन अप्रसन्नेन निह्श्वसन्तीम् पुनः पुनः ॥५-१५-३६॥
Bashpa ambu pratipurnena krishna vaktra akshi pakshmana
Vadanena aprasannena nihshvasantim punah punah
15.37
मल पन्क धराम् दीनाम् मण्डन अर्हाम् अमण्डिताम् ।
प्रभाम् नक्षत्र राजस्य काल मेघैः इव आवृताम् ॥५-१५-३७॥
Mala panka dharam dinam mandana arham amanditam
Prabham nakshatra rajasya kala meghaih iva avritam
15.38
तस्य सम्दिदिहे बुद्धिः मुहुः सीताम् निरीक्ष्य तु ।
आम्नायानाम् अयोगेन विद्याम् प्रशिथिलाम् इव ॥५-१५-३८॥
Tasya samdidihe buddhih muhuh sitam nirikshya tu
Amnayanam ayogena vidyam prashithilam iva
15.39
दुह्खेन बुबुधे सीताम् हनुमान् अनलम्कृताम् ।
सम्स्कारेण यथा हीनाम् वाचम् अर्थ अन्तरम् गताम् ॥५-१५-३९॥
Duhkhena bubudhe sitam hanuman analamkritam
Samskarena yatha hinam vacham artha antaram gatam
15.40
ताम् समीक्ष्य विशाल अक्षीम् राज पुत्रीम् अनिन्दिताम् ।
तर्कयाम् आस सीता इति कारणैः उपपादयन् ॥५-१५-४०॥
Tam samikshya vishala akshim raja putrim aninditam
Tarkayam asa sita iti karanaih upapadayan
15.41
वैदेह्या यानि च अन्गेषु तदा रामो अन्वकीर्तयत् ।
तानि आभरण जालानि गात्र शोभीनि अलक्षयत् ॥५-१५-४१॥
Vaidehya yani cha angeshu tada ramo anvakirtayat
Tani abharana jalani gatra shobhini alakshayat
15.42
सुकृतौ कर्ण वेष्टौ च श्व दम्ष्ट्रौ च सुसम्स्थितौ ।
मणि विद्रुम चित्राणि हस्तेष्व् आभरणानि च ॥५-१५-४२॥
Sukritau karna veshtau cha shva damshtrau cha susamsthitau
Mani vidruma chitrani hasteshv abharanani cha
15.43
श्यामानि चिर युक्तत्वात् तथा सम्स्थानवन्ति च ।
तानि एव एतानि मन्ये अहम् यानि रामो अन्वकीर्तयत् ॥५-१५-४३॥
Shyamani chira yuktatvat tatha samsthanavanti cha
Tani eva etani manye aham yani ramo anvakirtayat
15.44
तत्र यानि अवहीनानि तानि अहम् न उपलक्षये ।
यानि अस्या न अवहीनानि तानि इमानि न सम्शयः ॥५-१५-४४॥
Tatra yani avahinani tani aham na upalakshaye
Yani asya na avahinani tani imani na samshayah
15.45
पीतम् कनक पट्ट आभम् स्रस्तम् तद् वसनम् शुभम् ।
उत्तरीयम् नग आसक्तम् तदा दृष्टम् प्लवम् गमैः ॥५-१५-४५॥
Pitam kanaka patta abham srastam tad vasanam shubham
Uttariyam naga asaktam tada drishtam plavam gamaih
15.46
भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणी तले ।
अनया एव अपविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च ॥५-१५-४६॥
Bhushanani cha mukhyani drishtani dharani tale
Anaya eva apaviddhani svanavanti mahanti cha
15.47
इदम् चिर गृहीतत्वाद् वसनम् क्लिष्टवत्तरम् ।
तथा हि नूनम् तद् वर्णम् तथा श्रीमद् यथा इतरत् ॥५-१५-४७॥
Idam chira grihitatvad vasanam klishtavattaram
Tatha hi nunam tad varnam tatha shrimad yatha itarat
15.48
इयम् कनक वर्ण अन्गी रामस्य महिषी प्रिया ।
प्रनष्टा अपि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति ॥५-१५-४८॥
Iyam kanaka varna angi ramasya mahishi priya
Pranashta api sati yasya manaso na pranashyati
15.49
इयम् सा यत् कृते रामः चतुर्भिः परितप्यते ।
कारुण्येन आनृशम्स्येन शोकेन मदनेन च ॥५-१५-४९॥
Iyam sa yat krite ramah chaturbhih paritapyate
Karunyena anrishamsyena shokena madanena cha
15.50
स्त्री प्रनष्टा इति कारुण्याद् आश्रिता इति आनृशम्स्यतः ।
पत्नी नष्टा इति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥५-१५-५०॥
Stri pranashta iti karunyad ashrita iti anrishamsyatah
Patni nashta iti shokena priyeti madanena cha
15.51
अस्या देव्या यथा रूपम् अन्ग प्रत्यन्ग सौष्ठवम् ।
रामस्य च यथा रूपम् तस्य इयम् असित ईक्षणा ॥५-१५-५१॥
Asya devya yatha rupam anga pratyanga saushthavam
Ramasya cha yatha rupam tasya iyam asita ikshana
15.52
अस्या देव्या मनः तस्मिमः तस्य च अस्याम् प्रतिष्ठितम् ।
तेन इयम् स च धर्म आत्मा मुहूर्तम् अपि जीवति ॥५-१५-५२॥
Asya devya manah tasmimah tasya cha asyam pratishthitam
Tena iyam sa cha dharma atma muhurtam api jivati
15.53
दुष्करम् कुरुते रामो इमाम् मत्त काशिनीम् ।
सीताम् विना महा बाहुः मुहूर्तम् अपि जीवति ॥५-१५-५३॥
Dushkaram kurute ramo imam matta kashinim
Sitam vina maha bahuh muhurtam api jivati
15.54
एवम् सीताम् तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवन सम्भवः ।
जगाम मनसा रामम् प्रशशम्स च तम् प्रभुम् ॥५-१५-५४॥
Evam sitam tada drishtva hrishtah pavana sambhavah
Jagama manasa ramam prashashamsa cha tam prabhum