UtshovSarga 14
14.1
स मुहूर्तम् इव ध्यत्वा मनसा च अधिगम्य ताम् ।
अवप्लुतो महा तेजाः प्राकारम् तस्य वेश्मनः ॥५-१४-१॥
Sa muhurtam iva dhyatva manasa cha adhigamya tam
Avapluto maha tejah prakaram tasya veshmanah
14.2
स तु सम्हृष्ट सर्व अन्गः प्राकारस्थो महा कपिः ।
पुष्पित अग्रान् वसन्त आदौ ददर्श विविधान् द्रुमान् ॥५-१४-२॥
Sa tu samhrishta sarva angah prakarastho maha kapih
Pushpita agran vasanta adau dadarsha vividhan druman
14.3
सालान् अशोकान् भव्यामः च चम्पकामः च सुपुष्पितान् ।
उद्दालकान् नाग वृक्षामः चूतान् कपि मुखान् अपि ॥५-१४-३॥
Salan ashokan bhavyamah cha champakamah cha supushpitan
Uddalakan naga vrikshamah chutan kapi mukhan api
14.4
अथ आम्र वण सम्चन्नाम् लता शत समावृताम् ।
ज्या मुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्ष वाटिकाम् ॥५-१४-४॥
Atha amra vana samchannam lata shata samavritam
Jya mukta iva narachah pupluve vriksha vatikam
14.5
स प्रविष्य विचित्राम् ताम् विहगैर् अभिनादिताम् ।
राजतैः कान्चनैः चैव पादपैः सर्वतो वृताम् ॥५-१४-५॥
Sa pravishya vichitram tam vihagair abhinaditam
Rajataih kanchanaih chaiva padapaih sarvato vritam
14.6
विहगैर् मृग सम्घैः च विचित्राम् चित्र काननाम् ।
उदित आदित्य सम्काशाम् ददर्श हनुमान् कपिः ॥५-१४-६॥
Vihagair mriga samghaih cha vichitram chitra kananam
Udita aditya samkasham dadarsha hanuman kapih
14.7
वृताम् नाना विधैर् वृक्षैः पुष्प उपग फल उपगैः ।
कोकिलैर् भृन्ग राजैः च मत्तैर् नित्य निषेविताम् ॥५-१४-७॥
Vritam nana vidhair vrikshaih pushpa upaga phala upagaih
Kokilair bhringa rajaih cha mattair nitya nishevitam
14.8
प्रहृष्ट मनुजे कले मृग पक्षि समाकुले ।
मत्त बर्हिण सम्घुष्टाम् नाना द्विज गण आयुताम् ॥५-१४-८॥
Prahrishta manuje kale mriga pakshi samakule
Matta barhina samghushtam nana dvija gana ayutam
14.9
मार्गमाणो वर आरोहाम् राज पुत्रीम् अनिन्दिताम् ।
सुख प्रसुप्तान् विहगान् बोधयाम् आस वानरः ॥५-१४-९॥
Margamano vara aroham raja putrim aninditam
Sukha prasuptan vihagan bodhayam asa vanarah
14.10
उत्पतद्भिर् द्विज गणैः पक्षैः सालाः समाहताः ।
अनेक वर्णा विविधा मुमुचुः पुष्प वृष्टयः ॥५-१४-१०॥
Utpatadbhir dvija ganaih pakshaih salah samahatah
Aneka varna vividha mumuchuh pushpa vrishtayah
14.11
पुष्प अवकीर्णः शुशुभे हनुमान् मारुत आत्मजः ।
अशोक वनिका मध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः ॥५-१४-११॥
Pushpa avakirnah shushubhe hanuman maruta atmajah
Ashoka vanika madhye yatha pushpamayo girih
14.12
दिशः सर्व अभिदावन्तम् वृक्ष षण्ड गतम् कपिम् ।
द्Rष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे ॥५-१४-१२॥
Dishah sarva abhidavantam vriksha shanda gatam kapim
DRshtva sarvani bhutani vasanta iti menire
14.13
वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैर् अवकीर्णा पृथग् विधैः ।
रराज वसुधा तत्र प्रमदा इव विभूषिता ॥५-१४-१३॥
Vrikshebhyah patitaih pushpair avakirna prithag vidhaih
Raraja vasudha tatra pramada iva vibhushita
14.14
तरस्विना ते तरवः तरसा अभिप्रकम्पिताः ।
कुसुमानि विचित्राणि सस्Rजुः कपिना तदा ॥५-१४-१४॥
Tarasvina te taravah tarasa abhiprakampitah
Kusumani vichitrani sasRjuh kapina tada
14.15
निर्धूत पत्र शिखराः शीर्ण पुष्प फल द्रुमाः ।
निक्षिप्त वस्त्र आभरणा धूर्ता इव पराजिताः ॥५-१४-१५॥
Nirdhuta patra shikharah shirna pushpa phala drumah
Nikshipta vastra abharana dhurta iva parajitah
14.16
हनूमता वेगवता कम्पिताः ते नग उत्तमाः ।
पुष्प पर्ण फलानि आशु मुमुचुः पुष्प शालिनः ॥५-१४-१६॥
Hanumata vegavata kampitah te naga uttamah
Pushpa parna phalani ashu mumuchuh pushpa shalinah
14.17
विहम्ग सम्घैर् हीनाः ते स्कन्ध मात्र आश्रया द्रुमाः ।
बभूवुर् अगमाः सर्वे मारुतेन इव निर्धुताः ॥५-१४-१७॥
Vihamga samghair hinah te skandha matra ashraya drumah
Babhuvur agamah sarve marutena iva nirdhutah
14.18
विधूत केशी युवतिर् यथा मृदित वर्णिका ।
निष्पीत शुभ दन्त ओष्ठी नखैर् दन्तैः च विक्षता ॥५-१४-१८॥
Vidhuta keshi yuvatir yatha mridita varnika
Nishpita shubha danta oshthi nakhair dantaih cha vikshata
14.19
तथा लान्गूल हस्तैः च चरणाभ्याम् च मर्दिता ।
बभूव अशोक वनिका प्रभग्न वर पादपा ॥५-१४-१९॥
Tatha langula hastaih cha charanabhyam cha mardita
Babhuva ashoka vanika prabhagna vara padapa
14.20
महा लतानाम् दामानि व्यधमत् तरसा कपिः ।
यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघ जालानि मारुतः ॥५-१४-२०॥
Maha latanam damani vyadhamat tarasa kapih
Yatha pravrishi vindhyasya megha jalani marutah
14.21
स तत्र मणि भूमीः च राजतीः च मनो रमाः ।
तथा कान्चन भूमीः च विचरन् ददृशे कपिः ॥५-१४-२१॥
Sa tatra mani bhumih cha rajatih cha mano ramah
Tatha kanchana bhumih cha vicharan dadrishe kapih
14.22
वापीः च विविध आकाराः पूर्णाः परम वारिणा ।
महा अर्हैर् मणि सोपानैर् उपपन्नाः ततः ततः ॥५-१४-२२॥
Vapih cha vividha akarah purnah parama varina
Maha arhair mani sopanair upapannah tatah tatah
14.23
मुक्ता प्रवाल सिकता स्फटिक अन्तर कुट्टिमाः ।
कान्चनैः तरुभिः चित्रैः तीरजैर् उपशोभिताः ॥५-१४-२३॥
Mukta pravala sikata sphatika antara kuttimah
Kanchanaih tarubhih chitraih tirajair upashobhitah
14.24
फुल्ल पद्म उत्पल वनाः चक्र वाक उपकूजिताः ।
नत्यूह रुत सम्घुष्टा हम्स सारस नादिताः ॥५-१४-२४॥
Phulla padma utpala vanah chakra vaka upakujitah
Natyuha ruta samghushta hamsa sarasa naditah
14.25
दीर्घाभिर् द्रुम युक्ताभिः सरिद्भिः च समन्ततः ।
अम्Rत उपम तोयाभिः शिवाभिर् उपसम्स्कृताः ॥५-१४-२५॥
Dirghabhir druma yuktabhih saridbhih cha samantatah
AmRta upama toyabhih shivabhir upasamskritah
14.26
लता शतैर् अवतताः सन्तानक समावृताः ।
नाना गुल्म आवृत वनाः कर वीर कृत अन्तराः ॥५-१४-२६॥
Lata shatair avatatah santanaka samavritah
Nana gulma avrita vanah kara vira krita antarah
14.27
ततो अम्बु धर सम्काशम् प्रव्Rद्ध शिखरम् गिरिम् ।
विचित्र कूटम् कूटैः च सर्वतः परिवारितम् ॥५-१४-२७॥
Tato ambu dhara samkasham pravRddha shikharam girim
Vichitra kutam kutaih cha sarvatah parivaritam
14.28
शिला गृहैर् अवततम् नाना वृक्षैः समावृतम् ।
ददर्श कपि शार्दूलो रम्यम् जगति पर्वतम् ॥५-१४-२८॥
Shila grihair avatatam nana vrikshaih samavritam
Dadarsha kapi shardulo ramyam jagati parvatam
14.29
ददर्श च नगात् तस्मान् नदीम् निपतिताम् कपिः ।
अन्काद् इव समुत्पत्य प्रियस्य पतिताम् प्रियाम् ॥५-१४-२९॥
Dadarsha cha nagat tasman nadim nipatitam kapih
Ankad iva samutpatya priyasya patitam priyam
14.30
जले निपतित अग्रैः च पादपैर् उपशोभिताम् ।
वार्यमाणाम् इव क्रुद्धाम् प्रमदाम् प्रिय बन्धुभिः ॥५-१४-३०॥
Jale nipatita agraih cha padapair upashobhitam
Varyamanam iva kruddham pramadam priya bandhubhih
14.31
पुनर् आव्Rत्त तोयाम् च ददर्श स महा कपिः ।
प्रसन्नाम् इव कान्तस्य कान्ताम् पुनर् उपस्थिताम् ॥५-१४-३१॥
Punar avRtta toyam cha dadarsha sa maha kapih
Prasannam iva kantasya kantam punar upasthitam
14.32
तस्य अदूरात् स पद्मिन्यो नाना द्विज गण आयुताः ।
ददर्श कपि शार्दूलो हनुमान् मारुत आत्मजः ॥५-१४-३२॥
Tasya adurat sa padminyo nana dvija gana ayutah
Dadarsha kapi shardulo hanuman maruta atmajah
14.33
कृत्रिमाम् दीर्घिकाम् च अपि पूर्णाम् शीतेन वारिणा ।
मणि प्रवर सोपानाम् मुख्ता सिकत शोभिताम् ॥५-१४-३३॥
Kritrimam dirghikam cha api purnam shitena varina
Mani pravara sopanam mukhta sikata shobhitam
14.34
विविधैर् मृग सम्घैः च विचित्राम् चित्र काननाम् ।
प्रासादैः सुमहद्भिः च निर्मितैर् विश्व कर्मणा ॥५-१४-३४॥
Vividhair mriga samghaih cha vichitram chitra kananam
Prasadaih sumahadbhih cha nirmitair vishva karmana
14.35
काननैः कॄत्रिमैः च अपि सर्वतः समलम्कृताम् ।
ये केचित् पादपाः तत्र पुष्प उपग फल उपगाः ॥५-१४-३५॥
Kananaih kritrimaih cha api sarvatah samalamkritam
Ye kechit padapah tatra pushpa upaga phala upagah
14.36
सच् चत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्ण वेदिकाः ।
लता प्रतानैः बहुभिः पर्णैः च बहुभिर् व्Rताम् ॥५-१४-३६॥
Sach chatrah savitardikah sarve sauvarna vedikah
Lata pratanaih bahubhih parnaih cha bahubhir vRtam
14.37
काञ्चनीम् शिम्शुपाम् एकाम् ददर्श स महा कपिः ।
वृताम् हेममयूभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः ॥५-१४-३७॥
Kanchanim shimshupam ekam dadarsha sa maha kapih
Vritam hemamayubhistu vedikabhih samantatah
14.38
सो अपश्यद् भूमि भागामः च गर्त प्रस्रवणानि च ।
सुवर्ण वृक्षान् अपरान् ददर्श शिखि सम्निभान् ॥५-१४-३८॥
So apashyad bhumi bhagamah cha garta prasravanani cha
Suvarna vrikshan aparan dadarsha shikhi samnibhan
14.39
तेषाम् द्रुमाणाम् प्रभया मेरोर् इव महा कपिः ।
अमन्यत तदा वीरः कान्चनो अस्मि इति वानरः ॥५-१४-३९॥
Tesham drumanam prabhaya meror iva maha kapih
Amanyata tada virah kanchano asmi iti vanarah
14.40
ताम् कान्चनैः तरु गणैर् मारुतेन च वीजिताम् ।
किन्किणी शत निर्घोषाम् दृष्ट्वा विस्मयम् आगमत् ॥५-१४-४०॥
Tam kanchanaih taru ganair marutena cha vijitam
Kinkini shata nirghosham drishtva vismayam agamat
14.41
स पुष्पित अग्राम् रुचिराम् तरुण अन्कुर पल्लवाम् ।
ताम् आरुह्य महा वेगः शिम्शपाम् पर्ण सम्व्Rताम् ॥५-१४-४१॥
Sa pushpita agram ruchiram taruna ankura pallavam
Tam aruhya maha vegah shimshapam parna samvRtam
14.42
इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीम् राम दर्शन लालसाम् ।
इतः च इतः च दुह्ख आर्ताम् सम्पतन्तीम् यद्Rच्चया ॥५-१४-४२॥
Ito drakshyami vaidehim rama darshana lalasam
Itah cha itah cha duhkha artam sampatantim yadRchchaya
14.43
अशोक वनिका च इयम् दृढम् रम्या दुरात्मनः ।
चम्पकैः चन्दनैः च अपि बकुलैः च विभूषिता ॥५-१४-४३॥
Ashoka vanika cha iyam dridham ramya duratmanah
Champakaih chandanaih cha api bakulaih cha vibhushita
14.44
इयम् च नलिनी रम्या द्विज सम्घ निषेविता ।
इमाम् सा राम महिषी नूनम् एष्यति जानकी ॥५-१४-४४॥
Iyam cha nalini ramya dvija samgha nishevita
Imam sa rama mahishi nunam eshyati janaki
14.45
सा राम राम महिषी राघवस्य प्रिया सदा ।
वन सम्चार कुशला नूनम् एष्यति जानकी ॥५-१४-४५॥
Sa rama rama mahishi raghavasya priya sada
Vana samchara kushala nunam eshyati janaki
14.46
अथवा मृग शाव अक्षी वनस्य अस्य विचक्षणा ।
वनम् एष्यति सा च इह राम चिन्ता अनुकर्शिता ॥५-१४-४६॥
Athava mriga shava akshi vanasya asya vichakshana
Vanam eshyati sa cha iha rama chinta anukarshita
14.47
राम शोक अभिसम्तप्ता सा देवी वाम लोचना ।
वन वास रता नित्यम् एष्यते वन चारिणी ॥५-१४-४७॥
Rama shoka abhisamtapta sa devi vama lochana
Vana vasa rata nityam eshyate vana charini
14.48
वने चराणाम् सततम् नूनम् स्पृहयते पुरा ।
रामस्य दयिता भार्या जनकस्य सुता सती ॥५-१४-४८॥
Vane charanam satatam nunam sprihayate pura
Ramasya dayita bharya janakasya suta sati
14.49
सम्ध्या काल मनाः श्यामा ध्रुवम् एष्यति जानकी ।
नदीम् च इमाम् शिव जलाम् सम्ध्या अर्थे वर वर्णिनी ॥५-१४-४९॥
Samdhya kala manah shyama dhruvam eshyati janaki
Nadim cha imam shiva jalam samdhya arthe vara varnini
14.50
तस्याः च अपि अनुरूपेयम् अशोक वनिका शुभा ।
शुभा या पार्थिव इन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मिता ॥५-१४-५०॥
Tasyah cha api anurupeyam ashoka vanika shubha
Shubha ya parthiva indrasya patni ramasya sammita
14.51
यदि जिवति सा देवी तारा अधिप निभ आनना ।
आगमिष्यति सा अवश्यम् इमाम् शिव जलाम् नदीम् ॥५-१४-५१॥
Yadi jivati sa devi tara adhipa nibha anana
Agamishyati sa avashyam imam shiva jalam nadim
14.52
एवम् तु मत्वा हनुमान् महात्मा ।
प्रतीक्षमाणो मनुज इन्द्र पत्नीम्।अवेक्षमाणः च ददर्श सर्वम् ।सुपुष्पिते पर्ण घने निलीनः ॥५-१४-५२॥
Evam tu matva hanuman mahatma
Pratikshamano manuja indra patnim, avekshamanah cha dadarsha sarvam, supushpite parna ghane nilinah