UtshovSarga 8
8.1
परितुष्टः तु सुग्रीवः तेन वाक्येन हर्षितः ।
लक्ष्मणस्य अग्रजम् शूरम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-८-१॥
Paritushtah tu sugrivah tena vakyena harshitah
Lakshmanasya agrajam shuram idam vachanam abravit
8.2
सर्वथा अहम् अनुग्राह्यो देवतानाम् न संशयः ।
उपपन्नः गुण उपेतः सखा यस्य भवान् मम ॥४-८-२॥
Sarvatha aham anugrahyo devatanam na sanshayah
Upapannah guna upetah sakha yasya bhavan mama
8.3
शक्यम् खलु भवेत् राम सहायेन त्वया अनघ ।
सुर राज्यम् अपि प्राप्तुम् स्व राज्यम् किमुत प्रभो ॥४-८-३॥
Shakyam khalu bhavet rama sahayena tvaya anagha
Sura rajyam api praptum sva rajyam kimuta prabho
8.4
सोऽहम् सभाज्यो बन्धूनाम् सुहृदाम् चैव राघव ।
यस्य अग्नि साक्षिकम् मित्रम् लब्धम् राघव वंशजम् ॥४-८-४॥
Soham sabhajyo bandhunam suhridam chaiva raghava
Yasya agni sakshikam mitram labdham raghava vanshajam
8.5
अहम् अपि अनुरूपः ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः ।
न तु वक्तुम् समर्थोऽहम् त्वयि आत्मगतान् गुणान् ॥४-८-५॥
Aham api anurupah te vayasyo gyasyase shanaih
Na tu vaktum samarthoham tvayi atmagatan gunan
8.6
महात्मनाम् तु भूयिष्ठम् त्वत् विधानाम् कृत आत्मनाम् ।
निश्चला भवति प्रीतिः धैर्यम् आत्मवताम् वर ॥४-८-६॥
Mahatmanam tu bhuyishtham tvat vidhanam krita atmanam
Nishchala bhavati pritih dhairyam atmavatam vara
8.7
रजतम् वा सुवर्णम् वा शुभानि आभरणानि च ।
अविभक्तानि साधूनाम् अवगच्छन्ति साधवः ॥४-८-७॥
Rajatam va suvarnam va shubhani abharanani cha
Avibhaktani sadhunam avagachchhanti sadhavah
8.8
आढ्यो वा अपि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा ।
निर्दोषः च सदोषः च वयस्यः परमा गतिः ॥४-८-८॥
Adhyo va api daridro va duhkhitah sukhitopi va
Nirdoshah cha sadoshah cha vayasyah parama gatih
8.9
धन त्यागः सुख त्यागो देश त्यागोऽपि वा अनघः ।
वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहम् दृष्ट्वा तथा विधम् ॥४-८-९॥
Dhana tyagah sukha tyago desha tyagopi va anaghah
Vayasyarthe pravartante sneham drishtva tatha vidham
8.10
तत् तथा इति अब्रवीत् रामः सुग्रीवम् प्रिय दर्शनम् ।
लक्ष्मणस्य अग्रतः लक्ष्म्या वासवस्य इव धीमतः ॥४-८-१०॥
Tat tatha iti abravit ramah sugrivam priya darshanam
Lakshmanasya agratah lakshmya vasavasya iva dhimatah
8.11
ततो रामम् स्थितम् दृष्ट्वा लक्ष्मणम् च महाबलम् ।
सुग्रीवः सर्वतः चक्षुः वने लोलम् अपातयत् ॥४-८-११॥
Tato ramam sthitam drishtva lakshmanam cha mahabalam
Sugrivah sarvatah chakshuh vane lolam apatayat
8.12
स ददर्श ततः सालम् अविदूरे हरीश्वरः ।
सुपुष्पम् ईषत् पत्र आढ्यम् भ्रमरैः उपशोभितम् ॥४-८-१२॥
Sa dadarsha tatah salam avidure harishvarah
Supushpam ishat patra adhyam bhramaraih upashobhitam
8.13
तस्य एकाम् पर्ण बहुलाम् शाखाम् भंक्त्वा सुशोभिताम् ।
रामस्य आस्तीर्य सुग्रीवो निषसाद स राघवः ॥४-८-१३॥
Tasya ekam parna bahulam shakham bhanktva sushobhitam
Ramasya astirya sugrivo nishasada sa raghavah
8.14
तौ आसीनौ ततः दृष्ट्वा हनूमान् अपि लक्ष्मणम् ।
साल शाखाम् समुत्पाट्य विनीतम् उपवेशयत् ॥४-८-१४॥
Tau asinau tatah drishtva hanuman api lakshmanam
Sala shakham samutpatya vinitam upaveshayat
8.15
सुख उपविष्टम् रामम् तु प्रसन्नम् उदधिम् यथा ।
साल पुष्पाव संकीर्णे तस्मिन् गिरिवर उत्तमे ॥४-८-१५॥
Sukha upavishtam ramam tu prasannam udadhim yatha
Sala pushpava sankirne tasmin girivara uttame
8.16
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा ।
उवाच प्रणयाद् रामम् हर्ष व्याकुलित अक्षरम् ॥४-८-१६॥
Tatah prahrishtah sugrivah shlakshnaya shubhaya gira
Uvacha pranayad ramam harsha vyakulita aksharam
8.17
अहम् विनिकृतो भ्रात्रा चरामि एष भयार्दितः ।
ऋष्यमूकम् गिरि वरम् हृत भार्यः सुदुःखितः ॥४-८-१७॥
Aham vinikrito bhratra charami esha bhayarditah
Rishyamukam giri varam hrita bharyah suduhkhitah
8.18
सोऽहम् त्रस्तः भये मग्नः वने संब्रान्त चेतनः ।
वालिना निकृतः भ्रात्रा कृत वैरः च राघव ॥४-८-१८॥
Soham trastah bhaye magnah vane sambranta chetanah
Valina nikritah bhratra krita vairah cha raghava
8.19
वालिनः मे भय आर्तस्य सर्वलोक अभयंकर ।
मम अपि त्वम् अनाथस्य प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि ॥४-८-१९॥
Valinah me bhaya artasya sarvaloka abhayankara
Mama api tvam anathasya prasadam kartum arhasi
8.20
एवम् उक्तः तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्म वत्सलः ।
प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवम् प्रहसन् इव ॥४-८-२०॥
Evam uktah tu tejasvi dharmagyo dharma vatsalah
Pratyuvacha sa kakutsthah sugrivam prahasan iva
8.21
उपकार फलम् मित्रम् अपकारो अरि लक्षणम् ।
अद्य एव तम् वधिष्यामि तव भार्या अपहारिणम् ॥४-८-२१॥
Upakara phalam mitram apakaro ari lakshanam
Adya eva tam vadhishyami tava bharya apaharinam
8.22
इमे हि मे महाभाग पत्रिणः तिग्म तेजसः ।
कार्तिकेय वन उद्भूताः शरा हेम विभूषिताः ॥४-८-२२॥
Ime hi me mahabhaga patrinah tigma tejasah
Kartikeya vana udbhutah shara hema vibhushitah
8.23
कन्क पत्र परिच्छन्ना महेन्द्र अशनि सन्निभाः ।
सुपर्वाणः सुतीक्ष्ण अग्रा सरोषा भुजगा इव ॥४-८-२३॥
Kanka patra parichchhanna mahendra ashani sannibhah
Suparvanah sutikshna agra sarosha bhujaga iva
8.24
वालि सज्ञम् अमित्रम् ते भ्रातरम् कृत किल्बिषम् ।
शरैः विनिहतम् पश्य विकीर्णम् इव पर्वतम् ॥४-८-२४॥
Vali sagyam amitram te bhrataram krita kilbisham
Sharaih vinihatam pashya vikirnam iva parvatam
8.25
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनी पतिः ।
प्रहर्षम् अतुलम् लेभे साधु साध्विति च अब्रवीत् ॥४-८-२५॥
Raghavasya vachah shrutva sugrivo vahini patih
Praharsham atulam lebhe sadhu sadhviti cha abravit
8.26
राम शोक अभिभूतो अहम् शोक आर्तानाम् भवान् गतिः ।
वयस्य इति कृत्वा हि त्वयि अहम् परिदेवये ॥४-८-२६॥
Rama shoka abhibhuto aham shoka artanam bhavan gatih
Vayasya iti kritva hi tvayi aham paridevaye
8.27
त्वम् हि पाणि प्रदानेन वयस्यो मे अग्नि साक्षिकम् ।
कृतः प्राणैः बहुमतः सत्येन च शपामि अहम् ॥४-८-२७॥
Tvam hi pani pradanena vayasyo me agni sakshikam
Kritah pranaih bahumatah satyena cha shapami aham
8.28
वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदामि अहम् ।
दुःखम् अन्तर्गतम् तन् मे मनो हरति नित्यशः ॥४-८-२८॥
Vayasya iti kritva cha visrabdhah pravadami aham
Duhkham antargatam tan me mano harati nityashah
8.29
एतावत् उक्त्वा वचनम् बाष्प दूषित लोचनः ।
बाष्प दूषितया वाचा न उच्चैः श्क्नोति भाषितुम् ॥४-८-२९॥
Etavat uktva vachanam bashpa dushita lochanah
Bashpa dushitaya vacha na uchchaih shknoti bhashitum
8.30
बाष्प वेगम् तु सहसा नदी वेगम् इव आगतम् ।
धारयामास धैर्येण सुग्रीवः राम संनिधौ ॥४-८-३०॥
Bashpa vegam tu sahasa nadi vegam iva agatam
Dharayamasa dhairyena sugrivah rama sannidhau
8.31
स निगृह्य तु तम् बाष्पम् प्रमृज्य नयने शुभे ।
विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवम् पुनरूचिवान् ॥४-८-३१॥
Sa nigrihya tu tam bashpam pramrijya nayane shubhe
Vinihshvasya cha tejasvi raghavam punaruchivan
8.32
पुरा अहम् वलिना राम राज्यात् स्वात् अवरोपितः ।
परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतो अस्मि बलीयसा ॥४-८-३२॥
Pura aham valina rama rajyat svat avaropitah
Parushani cha sanshravya nirdhuto asmi baliyasa
8.33
हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्यो अपि गरीयसी ।
सुहृदः च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥४-८-३३॥
Hrita bharya cha me tena pranebhyo api gariyasi
Suhridah cha madiya ye sanyata bandhaneshu te
8.34
यत्नवान् च स दुष्टात्मा मद् विनाशाय राघव ।
बहुशः तत् प्रयुक्ताः च वानरा निहता मया ॥४-८-३४॥
Yatnavan cha sa dushtatma mad vinashaya raghava
Bahushah tat prayuktah cha vanara nihata maya
8.35
शंकया एतया अहम् च दृष्ट्वा त्वाम् अपि राघव ।
न उपसर्पामि अहम् भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥४-८-३५॥
Shankaya etaya aham cha drishtva tvam api raghava
Na upasarpami aham bhito bhaye sarve hi bibhyati
8.36
केवलम् हि सहाया मे हनुमत् प्रमुखास्त्विमे ।
अतः अहम् धारयामि अद्य प्राणान् कृच्छ्र गतः अपि सन् ॥४-८-३६॥
Kevalam hi sahaya me hanumat pramukhastvime
Atah aham dharayami adya pranan krichchhra gatah api san
8.37
एते हि कपयः स्निग्धा माम् रक्षन्ति समन्ततः ।
सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यम् तिष्ठन्ति च स्थिते ॥४-८-३७॥
Ete hi kapayah snigdha mam rakshanti samantatah
Saha gachchhanti gantavye nityam tishthanti cha sthite
8.38
संक्षेपः ते एष मे राम किम् उक्त्वा विस्तरम् हि ते ।
स मे ज्येष्ठो रिपुः भ्राता वाली विश्रुत पौरुषः ॥४-८-३८॥
Sankshepah te esha me rama kim uktva vistaram hi te
Sa me jyeshtho ripuh bhrata vali vishruta paurushah
8.39
तद् विनाशे अपि मे दुःखम् प्रमृष्टम् स्यात् अनन्तरम् ।
सुखम् मे जीवितम् चैव तद् विनाश निबन्धनम् ॥४-८-३९॥
Tad vinashe api me duhkham pramrishtam syat anantaram
Sukham me jivitam chaiva tad vinasha nibandhanam
8.40
एष मे राम शोकान्तः शोक आर्तेन निवेदितः ।
दुःखितः सुखितः वा अपि सख्युः नित्यम् सखा गतिः ॥४-८-४०॥
Esha me rama shokantah shoka artena niveditah
Duhkhitah sukhitah va api sakhyuh nityam sakha gatih
8.41
श्रुत्वा एतत् च वचः रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् ।
किम् निमित्तम् अभूत् वैरम् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥४-८-४१॥
Shrutva etat cha vachah ramah sugrivam idam abravit
Kim nimittam abhut vairam shrotum ichchhami tattvatah
8.42
सुखम् हि कारणम् श्रुत्वा वैरस्य तव वानर ।
आनन्तर्यद् विधास्यामि संप्रधार्य बलाबलम् ॥४-८-४२॥
Sukham hi karanam shrutva vairasya tava vanara
Anantaryad vidhasyami sampradharya balabalam
8.43
बलवान् हि मम अमर्षः श्रुत्वा त्वाम् अवमानितम् ।
वर्धते हृदय उत्कम्पी प्रावृड् वेग इव अंभसः ॥४-८-४३॥
Balavan hi mama amarshah shrutva tvam avamanitam
Vardhate hridaya utkampi pravrid vega iva ambhasah
8.44
हृष्टः कथय विस्रब्धो यावत् आरोप्यते धनुः ।
सृष्टः च हि मया बाणो निरस्तः च रिपुः तव ॥४-८-४४॥
Hrishtah kathaya visrabdho yavat aropyate dhanuh
Srishtah cha hi maya bano nirastah cha ripuh tava
8.45
एवम् उक्तः तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना ।
प्रहर्षम् अतुलम् लेभे चतुर्भिः सह वानरैः ॥४-८-४५॥
Evam uktah tu sugrivah kakutsthena mahatmana
Praharsham atulam lebhe chaturbhih saha vanaraih
8.46
ततः प्रहृ^इष्ट वदनः सुग्रीवः लक्ष्मणाग्रजे ।
वैरस्य कारणम् तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥४-८-४६॥
Tatah prahri^ishta vadanah sugrivah lakshmanagraje
Vairasya karanam tattvam akhyatum upachakrame