UtshovSarga 52
52.1
अथ तान् अब्रवीत् सर्वान् विश्रांतान् हरि यूथपान् ।
इदम् वचनम् एकाग्रा तापसी धर्म चारिणी ॥४-५२-१॥
Atha tan abravit sarvan vishrantan hari yuthapan
Idam vachanam ekagra tapasi dharma charini
52.2
वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फल भक्षणात् ।
यदि च एतत् मया श्राव्यम् श्रोतुम् इच्छामि कथताम् ॥४-५२-२॥
Vanara yadi vah khedah pranashtah phala bhakshanat
Yadi cha etat maya shravyam shrotum ichchhami kathatam
52.3
तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा हनुमान् मारुत आत्मजः ।
आर्जवेन यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥४-५२-३॥
Tasyah tat vachanam shrutva hanuman maruta atmajah
Arjavena yatha tattvam akhyatum upachakrame
52.4
राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्र वरुण उपमः ।
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डका वनम् ॥४-५२-४॥
Raja sarvasya lokasya mahendra varuna upamah
Ramo dasharathih shriman pravishto dandaka vanam
52.5
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या च अपि भार्यया ।
तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन हृता बलात् ॥४-५२-५॥
Lakshmanena saha bhratra vaidehya cha api bharyaya
Tasya bharya janasthanat ravanena hrita balat
52.6
वीरः तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः ।
राजा वानर मुख्यानाम् येन प्रस्थापिता वयम् ॥४-५२-६॥
Virah tasya sakha ragyah sugrivo nama vanarah
Raja vanara mukhyanam yena prasthapita vayam
52.7
अगस्त्य चरिताम् आशाम् दक्षिणाम् यम रक्षिताम् ।
सहैभिर्वानरैमुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम् - यद्वा -सह एभिः वानरैः मुख्यैः अंगद प्रमुखैः वयम् ॥४-५२-७॥
Agastya charitam asham dakshinam yama rakshitam
Sahaibhirvanaraimukhyairangadapramukhairvayam - yadva -saha ebhih vanaraih mukhyaih angada pramukhaih vayam
52.8
रावणम् सहिताः सर्वे राक्षसम् काम रूपिणम् ।
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वम् इति चोदिताः ॥४-५२-८॥
Ravanam sahitah sarve rakshasam kama rupinam
Sitaya saha vaidehya margadhvam iti choditah
52.9
विचित्य तु वयम् सर्वे समग्रम् - समुद्रम् - दक्षिणाम् दिशम् ।
वयम् बुभुक्षिताः सर्वे वृक्ष मूलम् उपाश्रिताः ॥४-५२-९॥
Vichitya tu vayam sarve samagram - samudram - dakshinam disham
Vayam bubhukshitah sarve vriksha mulam upashritah
52.10
विवर्ण वदनाः सर्वे सर्वे ध्यान परायणाः ।
न अधिगच्छामहे पारम् मग्नाः चिन्ता महाअर्णवे ॥४-५२-१०॥
Vivarna vadanah sarve sarve dhyana parayanah
Na adhigachchhamahe param magnah chinta mahaarnave
52.11
चारयन्तः ततः चक्षुः दृष्टवन्तो महद् बिलम् ।
लता पादप संछन्नम् तिमिरेण समावृतम् ॥४-५२-११॥
Charayantah tatah chakshuh drishtavanto mahad bilam
Lata padapa sanchhannam timirena samavritam
52.12
अस्मात् हंसा जल क्लिन्नाः पक्षैः सलिल रेणुभिः ।
कुरराः सारसाः चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः ॥४-५२-१२॥
Asmat hansa jala klinnah pakshaih salila renubhih
Kurarah sarasah chaiva nishpatanti patatrinah
52.13
साधु अत्र प्रविशाम इति मया तु उक्ताः प्लवंगमाः ।
तेषाम् अपि हि सर्वेषाम् अनुमानम् उपागतम् ॥४-५२-१३॥
Sadhu atra pravishama iti maya tu uktah plavangamah
Tesham api hi sarvesham anumanam upagatam
52.14
अस्मिन् निपतिताः सर्वे अपि अथ कार्य त्वरान्विताः ।
ततो गाढम् निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम् ॥४-५२-१४॥
Asmin nipatitah sarve api atha karya tvaranvitah
Tato gadham nipatita grihya hastau parasparam
52.15
इदम् प्रविष्टाः सहसा बिलम् तिमिर संवृतम् ।
एतत् नः कार्यम् एतेन कृत्येन वयम् आगताः ॥४-५२-१५॥
Idam pravishtah sahasa bilam timira sanvritam
Etat nah karyam etena krityena vayam agatah
52.16
त्वाम् च एव उपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ।
आतिथ्य धर्म दत्तानि मूलानि च फलानि च ॥४-५२-१६॥
Tvam cha eva upagatah sarve paridyuna bubhukshitah
Atithya dharma dattani mulani cha phalani cha
52.17
अस्माभिः उपभुक्तानि बुभुक्षा परिपीडितैः ।
यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया ॥४-५२-१७॥
Asmabhih upabhuktani bubhuksha paripiditaih
Yat tvaya rakshitah sarve mriyamana bubhukshaya
52.18
ब्रूहि प्रत्युपकार अर्थम् किम् ते कुर्वन्तु वानराः ।
एवम् उक्ता तु सर्वज्ञा वानरैः तैः स्वयंप्रभा ॥४-५२-१८॥
Bruhi pratyupakara artham kim te kurvantu vanarah
Evam ukta tu sarvagya vanaraih taih svayamprabha
52.19
प्रत्युवाच ततः सर्वान् इदम् वानर यूथपान् ।
सर्वेषाम् परितुष्टा अस्मि वानराणाम् तरस्विनाम् ॥४-५२-१९॥
Pratyuvacha tatah sarvan idam vanara yuthapan
Sarvesham paritushta asmi vanaranam tarasvinam
52.20
चरंत्या मम धर्मेण न कार्यम् इह केनचित् ।
एवम् उक्तः शुभम् वाक्यम् तापस्या धर्म संहितम् ॥४-५२-२०॥
Charantya mama dharmena na karyam iha kenachit
Evam uktah shubham vakyam tapasya dharma sanhitam
52.21
उवाच हनुमान् वाक्यम् ताम् अनिन्दित लोचनाम् ।
शरणम् त्वाम् प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणिम् ॥४-५२-२१॥
Uvacha hanuman vakyam tam anindita lochanam
Sharanam tvam prapannah smah sarve vai dharmacharinim
52.22
यः कृतः समयो अस्माकम् सुग्रीवेण महात्मना ।
स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥४-५२-२२॥
Yah kritah samayo asmakam sugrivena mahatmana
Sa tu kalo vyatikranto bile cha parivartatam
52.23
सा त्वम् अस्मात् बिलात् अस्मान् उत्तारयितुम् अर्हसि ।
तस्मात् सुग्रीव वचनात् अतिक्रान्तान् गत आयुषः ॥४-५२-२३॥
Sa tvam asmat bilat asman uttarayitum arhasi
Tasmat sugriva vachanat atikrantan gata ayushah
52.24
त्रातुम् अर्हसि नः सर्वान् सुग्रीव भय शन्कितान् ।
महत् च कार्यम् अस्माभिः कर्तव्यम् धर्मचारिणि ॥४-५२-२४॥
Tratum arhasi nah sarvan sugriva bhaya shankitan
Mahat cha karyam asmabhih kartavyam dharmacharini
52.25
तत् च अपि न कृतम् कार्यम् अस्माभिः इह वासिभिः ।
एवम् उक्ता हनुमता तापसी वाक्यम् अब्रवीत् ॥४-५२-२५॥
Tat cha api na kritam karyam asmabhih iha vasibhih
Evam ukta hanumata tapasi vakyam abravit
52.26
जीवता दुष्करम् मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ।
तपसः सुप्रभावेन नियम उपार्जितेन च ॥४-५२-२६॥
Jivata dushkaram manye pravishtena nivartitum
Tapasah suprabhavena niyama uparjitena cha
52.27
सर्वान् एव बिलात् अस्मात् तारयिष्यामि वानरान् ।
निमीलयत चक्षून्षि सर्वे वानर पुंगवाः ॥४-५२-२७॥
Sarvan eva bilat asmat tarayishyami vanaran
Nimilayata chakshunshi sarve vanara pungavah
52.28
न हि निष्क्रमितुम् शक्यम् अनिमीलित लोचनैः ।
ततो निमीलिताः सर्वे सुकुमार अंगुलैः करैः ॥४-५२-२८॥
Na hi nishkramitum shakyam animilita lochanaih
Tato nimilitah sarve sukumara angulaih karaih
52.29
सहसा पिदधुः दृष्टिम् हृष्टा गमन कान्क्षिणः ।
वानराः तु महात्मानो हस्त रुद्ध मुखाः तदा ॥४-५२-२९॥
Sahasa pidadhuh drishtim hrishta gamana kankshinah
Vanarah tu mahatmano hasta ruddha mukhah tada
52.30
निमेष अन्तर मात्रेण बिलात् उत्तारिताः तथा ।
उवाच सर्वान् तान् तत्र तापसी धर्म चारिणी ॥४-५२-३०॥
Nimesha antara matrena bilat uttaritah tatha
Uvacha sarvan tan tatra tapasi dharma charini
52.31
निःसृतान् विषमात् तस्मात् समाश्वास्य इदम् अब्रवीत् ।
एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान् नाना द्रुम लता आयुतः ॥४-५२-३१॥
Nihsritan vishamat tasmat samashvasya idam abravit
Esha vindhyo girih shriman nana druma lata ayutah
52.32
एष प्रसवणः शैलः सागरो अयम् महा उदधिः ।
स्वस्ति वो अस्तु गमिष्यामि भवनम् वानरर्षभाः ।इति उक्त्वा तत् बिलम् श्रीमत् प्रविवेश स्वयम्प्रभा ॥४-५२-३२॥
Esha prasavanah shailah sagaro ayam maha udadhih
Svasti vo astu gamishyami bhavanam vanararshabhah, iti uktva tat bilam shrimat pravivesha svayamprabha