UtshovSarga 43
43.1
ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरम् पश्चिमाम् दिशम् ।
वीरम् शतबलिम् नाम वानरम् वानररेश्वर ॥४-४३-१॥
Tatah sandishya sugrivah shvashuram pashchimam disham
Viram shatabalim nama vanaram vanarareshvara
43.2
उवाच राजा सर्वज्ञः सर्व वानर सत्तम ।
वाक्यम् आत्म हितम् चैव रामस्य च हितम् तदा ॥४-४३-२॥
Uvacha raja sarvagyah sarva vanara sattama
Vakyam atma hitam chaiva ramasya cha hitam tada
43.3
वृतः शत सहस्रेण त्वत् विधानाम् वन ओकसाम् ।
वैवस्वत सुतैः सार्धम् प्रविष्ठ सर्व मंत्रिभिः ॥४-४३-३॥
Vritah shata sahasrena tvat vidhanam vana okasam
Vaivasvata sutaih sardham pravishtha sarva mantribhih
43.4
दिशम् हि उदीचीम् विक्रान्त हिम शैल अवतंसिकाम् ।
सर्वतः परिमार्गध्वम् राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥४-४३-४॥
Disham hi udichim vikranta hima shaila avatansikam
Sarvatah parimargadhvam rama patnim yashasvinim
43.5
अस्मिन् कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।
ऋणान् मुक्ता भविष्यामः कृत अर्था अर्थविदाम् वराः ॥४-४३-५॥
Asmin karye vinivritte krite dasharatheh priye
Rinan mukta bhavishyamah krita artha arthavidam varah
43.6
कृतम् हि प्रियम् अस्माकम् राघवेण महात्मना ।
तस्य चेत् प्रतिकारो अस्ति सफलम् जीवितम् भवेत् ॥४-४३-६॥
Kritam hi priyam asmakam raghavena mahatmana
Tasya chet pratikaro asti saphalam jivitam bhavet
43.7
अर्थिनः कार्य निर्वृत्तिम् अकर्तुम् अपि यः चरेत् ।
तस्य स्यात् सफलम् जन्म किम् पुनः पूर्व कारिणः ॥४-४३-७॥
Arthinah karya nirvrittim akartum api yah charet
Tasya syat saphalam janma kim punah purva karinah
43.8
एताम् बुद्धिम् समास्थाय दृश्यते जानकी यथा ।
तथा भवद्भिः कर्तव्यम् अस्मत् प्रिय हित एषिभिः ॥४-४३-८॥
Etam buddhim samasthaya drishyate janaki yatha
Tatha bhavadbhih kartavyam asmat priya hita eshibhih
43.9
अयम् हि सर्व भूतानाम् मान्यः तु नर सत्तमः ।
अस्मासु च गतः प्रीतिम् रामः पर पुरम् जयः ॥४-४३-९॥
Ayam hi sarva bhutanam manyah tu nara sattamah
Asmasu cha gatah pritim ramah para puram jayah
43.10
इमानि बहु दुर्गाणि नद्यः शैल अंतराणि च ।
भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धि विक्रम संपदा ॥४-४३-१०॥
Imani bahu durgani nadyah shaila antarani cha
Bhavantah parimargantu buddhi vikrama sampada
43.11
तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दान् च शूरसेनान् तथैव च ।
प्रस्थालान् भरतान् चैव कुरूम् च सह मद्रकैः ॥४-४३-११॥
Tatra mlechchhan pulindan cha shurasenan tathaiva cha
Prasthalan bharatan chaiva kurum cha saha madrakaih
43.12
कांबोज यवनान् चैव शकान् पत्तनानि च ।
अन्वीक्ष्य दरदान् चैव हिमवन्तम् विचिन्वथ ॥४-४३-१२॥
Kamboja yavanan chaiva shakan pattanani cha
Anvikshya daradan chaiva himavantam vichinvatha
43.13
लोध्र पद्मक खण्डेषु देवदारु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्या ततः ततः ॥४-४३-१३॥
Lodhra padmaka khandeshu devadaru vaneshu cha
Ravanah saha vaidehya margitavya tatah tatah
43.14
ततः सोम आश्रमम् गत्वा देव गन्धर्व सेवितम् ।
कालम् नाम महासानुम् पर्वतम् तम् गमिष्यथ ॥४-४३-१४॥
Tatah soma ashramam gatva deva gandharva sevitam
Kalam nama mahasanum parvatam tam gamishyatha
43.15
महत्सु तस्य शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
विचिन्वत महाभागाम् राम पत्नीम् अनिन्दिताम् ॥४-४३-१५॥
Mahatsu tasya shaileshu parvateshu guhasu cha
Vichinvata mahabhagam rama patnim aninditam
43.16
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् हेम गर्भम् महागिरिम् ।
ततः सुदर्शनम् नाम पर्वतम् गन्तुम् अर्हथ ॥४-४३-१६॥
Tam atikramya shailendram hema garbham mahagirim
Tatah sudarshanam nama parvatam gantum arhatha
43.17
ततो देवसखो नाम पर्वतः पतग आलय ।
नाना पक्षि समाकीर्णो विविध द्रुम भूषितः ॥४-४३-१७॥
Tato devasakho nama parvatah pataga alaya
Nana pakshi samakirno vividha druma bhushitah
43.18
तस्य कानन खण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४३-१८॥
Tasya kanana khandeshu nirjhareshu guhasu cha
Ravanah saha vaidehya margitavyah tatah tatah
43.19
तम् अतिक्रम्य च आकाशम् सर्वतः शत योजनम् ।
अपर्वत नदी वृक्षम् सर्व सत्त्व विवर्जितम् ॥४-४३-१९॥
Tam atikramya cha akasham sarvatah shata yojanam
Aparvata nadi vriksham sarva sattva vivarjitam
43.20
तत् तु शीघ्रम् अतिक्रम्य कांतारम् रोम हर्षणम् ।
कैलासम् पाण्डुरम् प्राप्य हृष्टा यूयम् भविष्यथ ॥४-४३-२०॥
Tat tu shighram atikramya kantaram roma harshanam
Kailasam panduram prapya hrishta yuyam bhavishyatha
43.21
तत्र पाण्डुर मेघाभम् जाम्बूनद परिष्कृतम् ।
कुबेर भवनम् रम्यम् निर्मितम् विश्वकर्मणा ॥४-४३-२१॥
Tatra pandura meghabham jambunada parishkritam
Kubera bhavanam ramyam nirmitam vishvakarmana
43.22
विशाला नलिनी यत्र प्रभूत कमलोत्पला ।
हंस कारण्डव आकीर्णा अप्सरो गण सेविता ॥४-४३-२२॥
Vishala nalini yatra prabhuta kamalotpala
Hansa karandava akirna apsaro gana sevita
43.23
तत्र वैश्रवणो राजा सर्व भूत नमस्कृतः ।
धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्ष राट् ॥४-४३-२३॥
Tatra vaishravano raja sarva bhuta namaskritah
Dhanado ramate shriman guhyakaih saha yaksha rat
43.24
तस्य चन्द्र निकशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४३-२४॥
Tasya chandra nikasheshu parvateshu guhasu cha
Ravanah saha vaidehya margitavyah tatah tatah
43.25
क्रौन्चम् तु गिरिम् आसाद्य बिलम् तस्य सुदुर्गमम् ।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यम् दुष्प्रवेशम् हि तत् स्मृतम् ॥४-४३-२५॥
Krauncham tu girim asadya bilam tasya sudurgamam
Apramattaih praveshtavyam dushpravesham hi tat smritam
43.26
वसन्ति हि महात्मानः तत्र सूर्य सम प्रभाः ।
देवैः अभ्यर्थिताः सम्यक् देव रूपा महर्षयः ॥४-४३-२६॥
Vasanti hi mahatmanah tatra surya sama prabhah
Devaih abhyarthitah samyak deva rupa maharshayah
43.27
क्रौन्चस्य तु गुहाः च अन्याः सानूनि शिखराणि च ।
निर्दराः च नितंबाः च विचेतव्याः ततः ततः ॥४-४३-२७॥
Kraunchasya tu guhah cha anyah sanuni shikharani cha
Nirdarah cha nitambah cha vichetavyah tatah tatah
43.28
अवृक्षम् काम शैलम् च मानसम् विहग आलयम् ।
न गतिः तत्र भूतानाम् देवानाम् न च रक्षसाम् ॥४-४३-२८॥
Avriksham kama shailam cha manasam vihaga alayam
Na gatih tatra bhutanam devanam na cha rakshasam
43.29
स च सर्वैः विचेतव्यः स सानु प्रस्थ भूधरः ।
क्रौन्चम् गिरिम् अतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ॥४-४३-२९॥
Sa cha sarvaih vichetavyah sa sanu prastha bhudharah
Krauncham girim atikramya mainako nama parvatah
43.30
मयस्य भवनम् तत्र दानवस्य स्वयम् कृतम् ।
मैनाकः तु विचेतव्यः स सानु प्रस्थ कंदरः ॥४-४३-३०॥
Mayasya bhavanam tatra danavasya svayam kritam
Mainakah tu vichetavyah sa sanu prastha kandarah
43.31
स्त्रीणाम् अश्व मुखीनाम् च निकेताः तत्र तत्र तु ।
तम् देशम् समतिक्रम्य आश्रमम् सिद्ध सेवितम् ॥४-४३-३१॥
Strinam ashva mukhinam cha niketah tatra tatra tu
Tam desham samatikramya ashramam siddha sevitam
43.32
सिद्धा वैखानसाः तत्र वालखिल्याः च तापसाः ।
वन्दितव्याः ततः सिद्धाः तापसा वीत कल्मषाः ॥४-४३-३२॥
Siddha vaikhanasah tatra valakhilyah cha tapasah
Vanditavyah tatah siddhah tapasa vita kalmashah
43.33
प्रष्टव्याः च अपि सीतायाः प्रवृत्तिम् विनय अन्वितैः ।
हेम पुष्कर संछन्नम् तत्र वैखानसम् सरः ॥४-४३-३३॥
Prashtavyah cha api sitayah pravrittim vinaya anvitaih
Hema pushkara sanchhannam tatra vaikhanasam sarah
43.34
तरुण आदित्य संकाशैः हंसैः विचरितम् शुभैः ।
औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः ॥४-४३-३४॥
Taruna aditya sankashaih hansaih vicharitam shubhaih
Aupavahyah kuberasya sarvabhauma iti smritah
43.35
गजः पर्येति तम् देशम् सदा सह करेणुभिः ।
तत् सारः समतिक्रम्य नष्ट चन्द्र दिवाकरम् ।अनक्षत्र गणम् व्योम निष्पयोदम् अनाअदितम् ॥४-४३-३५॥
Gajah paryeti tam desham sada saha karenubhih
Tat sarah samatikramya nashta chandra divakaram, anakshatra ganam vyoma nishpayodam anaaditam
43.36
गभस्तिभिः इव अर्कस्य स तु देशः प्रकाशते ।
विश्राम्यद्भिः तपः सिद्धैः देव कल्पैः स्वयंप्रभैः ॥४-४३-३६॥
Gabhastibhih iva arkasya sa tu deshah prakashate
Vishramyadbhih tapah siddhaih deva kalpaih svayamprabhaih
43.37
तम् तु देशम् अतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।
उभयोः तीरयोः तस्याः कीचका नाम वेणवः ॥४-४३-३७॥
Tam tu desham atikramya shailoda nama nimnaga
Ubhayoh tirayoh tasyah kichaka nama venavah
43.38
ते नयंति परम् तीरम् सिद्धान् प्रत्यानयन्ति च ।
उत्तराः कुरवः तत्र कृत पुण्य प्रतिश्रियाः ॥४-४३-३८॥
Te nayanti param tiram siddhan pratyanayanti cha
Uttarah kuravah tatra krita punya pratishriyah
43.39
ततः कांचन पद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः ।
नील वैदूर्य पत्राढ्या नद्यः तत्र सहस्रशः ॥४-४३-३९॥
Tatah kanchana padmabhih padminibhih kritodakah
Nila vaidurya patradhya nadyah tatra sahasrashah
43.40
रक्तोत्पल वनैः च अत्र मण्डिताः च हिरण्मयैः ।
तरुण आदित्य संकाशा भान्ति तत्र जलाशयाः ॥४-४३-४०॥
Raktotpala vanaih cha atra manditah cha hiranmayaih
Taruna aditya sankasha bhanti tatra jalashayah
43.41
महाअर्ह मणि पत्रैः च कांचन प्रभ केसरैः ।
नीलोत्पल वनैः चित्रैः स देशः सर्वतो वृतः ॥४-४३-४१॥
Mahaarha mani patraih cha kanchana prabha kesaraih
Nilotpala vanaih chitraih sa deshah sarvato vritah
43.42
निस्तुलाभिः च मुक्ताभिः मणिभिः च महाधनैः ।
उद्भूत पुलिनाः तत्र जातरूपैः च निम्नगाः ॥४-४३-४२॥
Nistulabhih cha muktabhih manibhih cha mahadhanaih
Udbhuta pulinah tatra jatarupaih cha nimnagah
43.43
सर्व रत्नमयैः चित्रैः अवगाढा नगोत्तमैः ।
जातरूपमयैः च अपि हुताशन सम प्रभैः ॥४-४३-४३॥
Sarva ratnamayaih chitraih avagadha nagottamaih
Jatarupamayaih cha api hutashana sama prabhaih
43.44
नित्य पुष्प फलाः तत्र नगाः पत्ररथ आकुलाः ।
दिव्य गन्ध रस स्पर्शाः सर्व कामान् स्रवन्ति च ॥४-४३-४४॥
Nitya pushpa phalah tatra nagah patraratha akulah
Divya gandha rasa sparshah sarva kaman sravanti cha
43.45
नाना आकाराणि वासांसि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ।
मुक्ता वैदूर्य चित्राणि भूषणानि तथैव च ।स्त्रीणाम् यानि अनुरूपाणि पुरुषाणाम् तथैव च ॥४-४३-४५॥
Nana akarani vasansi phalanti anye nagottamah
Mukta vaidurya chitrani bhushanani tathaiva cha, strinam yani anurupani purushanam tathaiva cha
43.46
सर्व ऋतु सुख सेव्यानि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ।
महा अर्हाणि मणि चित्राणि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ॥४-४३-४६॥
Sarva ritu sukha sevyani phalanti anye nagottamah
Maha arhani mani chitrani phalanti anye nagottamah
43.47
शयनानि प्रसूयन्ते चित्र आस्तारणवन्ति च ।
मनः कान्तानि माल्यानि फलन्ति अत्र अपरे द्रुमाः ॥४-४३-४७॥
Shayanani prasuyante chitra astaranavanti cha
Manah kantani malyani phalanti atra apare drumah
43.48
पानानि च महा अर्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ।
स्त्रियः च गुण संपन्ना रूप यौवन लक्षिताः ॥४-४३-४८॥
Panani cha maha arhani bhakshyani vividhani cha
Striyah cha guna sampanna rupa yauvana lakshitah
43.49
गन्धर्वाः किंनरा सिद्धा नागा विद्याधराः तथा ।
रमन्ते सहिताः तत्र नारीभिः भास्वर प्रभाः ॥४-४३-४९॥
Gandharvah kinnara siddha naga vidyadharah tatha
Ramante sahitah tatra naribhih bhasvara prabhah
43.50
सर्वे सुकृत कर्माणः सर्वे रति परायणाः ।
सर्वे काम अर्थ सहिता वसंति सह योषितः ॥४-४३-५०॥
Sarve sukrita karmanah sarve rati parayanah
Sarve kama artha sahita vasanti saha yoshitah
43.51
गीत वादित्र निर्घोषः स उत्कृष्ट हसित स्वनः ।
श्रूयते सततम् तत्र सर्व भूत मनोरमः ॥४-४३-५१॥
Gita vaditra nirghoshah sa utkrishta hasita svanah
Shruyate satatam tatra sarva bhuta manoramah
43.52
तत्र न अमुदितः कश्चिन् न अत्र कश्चित् असत् प्रियः ।
अहनि अहनि वर्धन्ते गुणाः तत्र मनोरमाः ॥४-४३-५२॥
Tatra na amuditah kashchin na atra kashchit asat priyah
Ahani ahani vardhante gunah tatra manoramah
43.53
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् उत्तरः पय्साम् निधिः ।
तत्र सोम गिरिर् नाम मध्ये हेममयो महान् ॥४-४३-५३॥
Tam atikramya shailendram uttarah paysam nidhih
Tatra soma girir nama madhye hemamayo mahan
43.54
इन्द्र लोक गता ये च ब्रह्म लोक गताः च ये ।
देवाः तम् समवेक्षन्ते गिरि राजम् दिवम् गताः ॥४-४३-५४॥
Indra loka gata ye cha brahma loka gatah cha ye
Devah tam samavekshante giri rajam divam gatah
43.55
स तु देशो विसूर्यो अपि तस्य भासा प्रकाशते ।
सूर्य लक्ष्म्या अभिविज्ञेयः तपता इव विवस्वता ॥४-४३-५५॥
Sa tu desho visuryo api tasya bhasa prakashate
Surya lakshmya abhivigyeyah tapata iva vivasvata
43.56
भगवान् तत्र विश्वात्मा शम्भुः एकादश आत्मकः ।
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्म ऋषि परिवारितः ॥४-४३-५६॥
Bhagavan tatra vishvatma shambhuh ekadasha atmakah
Brahma vasati devesho brahma rishi parivaritah
43.57
न कथंचन गंतव्यम् कुरूणाम् उत्तरेण वः ।
अन्येषाम् अपि भूतानाम् न अनुक्रामति वै गतिः ॥४-४३-५७॥
Na kathanchana gantavyam kurunam uttarena vah
Anyesham api bhutanam na anukramati vai gatih
43.58
सा हि सोम गिरिः नाम देवानाम् अपि दुर्गमः ।
तम् आलोक्य ततः क्षिप्रम् उपावर्तितुम् अर्हथ ॥४-४३-५८॥
Sa hi soma girih nama devanam api durgamah
Tam alokya tatah kshipram upavartitum arhatha
43.59
एतावत् वानरैः शक्यम् गंतुम् वानर पुंगवाः ।
अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम् ॥४-४३-५९॥
Etavat vanaraih shakyam gantum vanara pungavah
Abhaskaram amaryadam na janimah tatah param
43.60
सर्वम् एतत् विचेतव्यम् यन् मया परिकीर्तितम् ।
यत् अन्यत् अपि न उक्तम् च तत्र अपि क्रियताम् मतिः ॥४-४३-६०॥
Sarvam etat vichetavyam yan maya parikirtitam
Yat anyat api na uktam cha tatra api kriyatam matih
43.61
ततः कृतम् दाशरथेः महत् प्रियम्महत्तरम् च अपि ततो मम प्रियम् ।
कृतम् भविष्यति अनिलोअनलोउपमाविदेहजा दर्शनजेन कर्मणा ॥४-४३-६१॥
Tatah kritam dasharatheh mahat priyammahattaram cha api tato mama priyam
Kritam bhavishyati aniloanaloupamavidehaja darshanajena karmana
43.62
ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवामया अर्चिताः सर्व गुणैः मनो रमैः ।
चरिष्यथ उर्वीम् प्रतिशान्त शत्रवाअःसह प्रिया भूत धराः प्लवंगमाः ॥४-४३-६२॥
Tatah kritarthah sahitah sabandhavamaya architah sarva gunaih mano ramaih
Charishyatha urvim pratishanta shatravaahsaha priya bhuta dharah plavangamah