UtshovSarga 42
42.1
ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवः तान् हरीन् दक्षिणाम् दिशम् ।
अब्रवित् मेघ संकाशम् सुशेषणम् नाम वानरम् ॥४-४२-१॥
Tatah prasthapya sugrivah tan harin dakshinam disham
Abravit megha sankasham susheshanam nama vanaram
42.2
तारायाः पितरम् राजा श्वशुरम् भीम विक्रमम् ।
अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् अभिगम्य प्रणम्य च ॥४-४२-२॥
Tarayah pitaram raja shvashuram bhima vikramam
Abravit pranjalih vakyam abhigamya pranamya cha
42.3
महर्षि पुत्रम् मारीचम् अर्चिष्मन्तम् महाकपिम् ।
वृ^इतम् कपिवरैः शूरैः महेन्द्र सदृ^इश द्युतिम् ॥४-४२-३॥
Maharshi putram maricham archishmantam mahakapim
Vri^itam kapivaraih shuraih mahendra sadri^isha dyutim
42.4
बुद्धि विक्रम सम्पन्नान् वैनतेय सम द्युतिम् ।
मरीचि पुत्रान् मारीचान् अर्चिर्माल्यान् महबलान् ॥४-४२-४॥
Buddhi vikrama sampannan vainateya sama dyutim
Marichi putran marichan archirmalyan mahabalan
42.5
ऋषि पुत्रान् च तान् सर्वान् प्रतीचीम् आदिशत् दिशम् ।
द्वाभ्याम् शत सहस्राभ्याम् कपीनाम् कपि सत्तमाः ॥४-४२-५॥
Rishi putran cha tan sarvan pratichim adishat disham
Dvabhyam shata sahasrabhyam kapinam kapi sattamah
42.6
सुशेषण प्रमुखा यूयम् वैदेहीम् परिमार्गथ ।
सौराष्ट्रान् सह बाह्लीकान् चंद्रचित्रान् तथैव च ॥४-४२-६॥
Susheshana pramukha yuyam vaidehim parimargatha
Saurashtran saha bahlikan chandrachitran tathaiva cha
42.7
स्फीतान् जन पदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च ।
पुंनाग गहनम् कुक्षिम् वकुल उद्दालक आकुलम् ॥४-४२-७॥
Sphitan jana padan ramyan vipulani purani cha
Punnaga gahanam kukshim vakula uddalaka akulam
42.8
तथा केतक खंडान् च मार्गध्वम् हरि पुंगवाः ।
प्रत्यक् स्रोतो वहाः चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः ॥४-४२-८॥
Tatha ketaka khandan cha margadhvam hari pungavah
Pratyak sroto vahah chaiva nadyah shitajalah shivah
42.9
तापसानाम् अरण्यानि कांतारा गिरयः च ये ।
तत्र स्थलीः मरुप्राया अति उच्च शिखराः शिलाः ॥४-४२-९॥
Tapasanam aranyani kantara girayah cha ye
Tatra sthalih marupraya ati uchcha shikharah shilah
42.10
गिरि जाल आवृताम् दुर्गाम् मार्गित्वा पश्चिमाम् दिशम् ।
ततः पश्चिमम् आगम्य समुद्रम् द्रष्टुम् अर्हथ ॥४-४२-१०॥
Giri jala avritam durgam margitva pashchimam disham
Tatah pashchimam agamya samudram drashtum arhatha
42.11
तिमि नक्र आकुल जलम् गत्वा द्रक्ष्यथ वानराः ।
ततः केतक खंडेषु तमाल गहनेषु च ॥४-४२-११॥
Timi nakra akula jalam gatva drakshyatha vanarah
Tatah ketaka khandeshu tamala gahaneshu cha
42.12
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेल वनेषु च ।
तत्र सीताम् च मार्गध्वम् निलयम् रावणस्य च ॥४-४२-१२॥
Kapayo viharishyanti narikela vaneshu cha
Tatra sitam cha margadhvam nilayam ravanasya cha
42.13
वेलातल निवेष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च ।
मुरची पत्तनम् चैव रम्यम् चैव जटा पुरम् ॥४-४२-१३॥
Velatala niveshteshu parvateshu vaneshu cha
Murachi pattanam chaiva ramyam chaiva jata puram
42.14
अवंतीम् अंगलेपाम् च तथा च अलक्षितम् वनम् ।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततः ततः ॥४-४२-१४॥
Avantim angalepam cha tatha cha alakshitam vanam
Rashtrani cha vishalani pattanani tatah tatah
42.15
सिंधु सागरयोः चैव संगमे तत्र पर्वतः ।
महान् हेम गिरिः नाम शत शृंगो महाद्रुमः ॥४-४२-१५॥
Sindhu sagarayoh chaiva sangame tatra parvatah
Mahan hema girih nama shata shringo mahadrumah
42.16
तत्र प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्ष गमाः स्थिताः ।
तिमि मत्स्य गजाम्ब् चैव नीडानि आरोपयन्ति ते ॥४-४२-१६॥
Tatra prastheshu ramyeshu sinhah paksha gamah sthitah
Timi matsya gajamb chaiva nidani aropayanti te
42.17
तानि नीडानि सिंहानाम् गिरि शृंग गताः च ये ।
दृप्ताः तृप्ताः च मातंगाः तोयद स्वन निःस्वनाः ॥४-४२-१७॥
Tani nidani sinhanam giri shringa gatah cha ye
Driptah triptah cha matangah toyada svana nihsvanah
42.18
विचरन्ति विशाले अस्मिन् तोय पूर्णे समन्ततः ।
तस्य शृंगम् दिव स्पर्शम् कांचनम् चित्र पादपम् ॥४-४२-१८॥
Vicharanti vishale asmin toya purne samantatah
Tasya shringam diva sparsham kanchanam chitra padapam
42.19
सर्वम् आशु विचेतव्यम् कपिभिः काम रूपिभिः ।
कोटिम् तत्र समुद्रे तु कांचनीम् शत योजनम् ॥४-४२-१९॥
Sarvam ashu vichetavyam kapibhih kama rupibhih
Kotim tatra samudre tu kanchanim shata yojanam
42.20
दुर्दर्शाम् पारियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः ।
कोट्यः तत्र चतुर्विम्शत् गंधर्वाणाम् तरस्विनाम् ॥४-४२-२०॥
Durdarsham pariyatrasya gata drakshyatha vanarah
Kotyah tatra chaturvimshat gandharvanam tarasvinam
42.21
वसन्ति अग्नि निकाशानाम् घोराणाम् काम रूपिणाम् ।
पावक अर्चिः प्रतीकाशाः समवेताः समन्ततः ॥४-४२-२१॥
Vasanti agni nikashanam ghoranam kama rupinam
Pavaka archih pratikashah samavetah samantatah
42.22
न अति आसादयित्वाः ते वानरैः भीम विक्रमैः ।
न अदेयम् च फलम् तस्मात् देशात् किम्चित् प्लवंगमैः ॥४-४२-२२॥
Na ati asadayitvah te vanaraih bhima vikramaih
Na adeyam cha phalam tasmat deshat kimchit plavangamaih
42.23
दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
फल मूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीम विक्रमाः ॥४-४२-२३॥
Durasada hi te virah sattvavanto mahabalah
Phala mulani te tatra rakshante bhima vikramah
42.24
तत्र यत्नः च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।
न हि तेभ्यो भयम् किंचित् कपित्वम् अनुवर्तताम् ॥४-४२-२४॥
Tatra yatnah cha kartavyo margitavya cha janaki
Na hi tebhyo bhayam kinchit kapitvam anuvartatam
42.25
तत्र वैदूर्य वर्णाभो वज्र संस्थान संस्थितः ।
नाना द्रुम लता आकीर्णो वज्रः नाम महागिरिः ॥४-४२-२५॥
Tatra vaidurya varnabho vajra sansthana sansthitah
Nana druma lata akirno vajrah nama mahagirih
42.26
श्रीमान् समुदितः तत्र योजनानाम् शतम् समम् ।
गुहाः तत्र विचेतव्याः प्रयत्नेन प्लवंगमाः ॥४-४२-२६॥
Shriman samuditah tatra yojananam shatam samam
Guhah tatra vichetavyah prayatnena plavangamah
42.27
चतुर् भागे समुद्रस्य चक्रवान् नाम पर्वतः ।
तत्र चक्रम् सहस्रारम् निर्मितम् विश्वकर्मणा ॥४-४२-२७॥
Chatur bhage samudrasya chakravan nama parvatah
Tatra chakram sahasraram nirmitam vishvakarmana
42.28
तत्र पंचजनम् हत्वा हयग्रीवम् च दानवम् ।
आजहार ततः चक्रम् शंखम् च पुरुषोत्तमः ॥४-४२-२८॥
Tatra panchajanam hatva hayagrivam cha danavam
Ajahara tatah chakram shankham cha purushottamah
42.29
तस्य सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४२-२९॥
Tasya sanushu ramyeshu vishalasu guhasu cha
Ravanah saha vaidehya margitavyah tatah tatah
42.30
योजनानि चतुः षष्टिः वराहो नाम पर्वतः ।
सुवर्ण शृंगः सुमहान् अगाधे वरुण आलये ॥४-४२-३०॥
Yojanani chatuh shashtih varaho nama parvatah
Suvarna shringah sumahan agadhe varuna alaye
42.31
तत्र प्राक् ज्योतिषम् नाम जातरूपमयम् पुरम् ।
यस्मिन् वसति दुष्ट आत्मा नरको नाम दानवः ॥४-४२-३१॥
Tatra prak jyotisham nama jatarupamayam puram
Yasmin vasati dushta atma narako nama danavah
42.32
तत्र सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४२-३२॥
Tatra sanushu ramyeshu vishalasu guhasu cha
Ravanah saha vaidehya margitavyah tatah tatah
42.33
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् कांचनान् अन्तर दर्शनम् ।
पर्वतः सर्व सौवर्णो धारा प्रस्रवण आयुतः ॥४-४२-३३॥
Tam atikramya shailendram kanchanan antara darshanam
Parvatah sarva sauvarno dhara prasravana ayutah
42.34
तम् गजाः च वराहाः च सिंहा व्याघ्राः च सर्वतः ।
अभिगर्जन्ति सततम् तेन शब्देन दर्पिताः ॥४-४२-३४॥
Tam gajah cha varahah cha sinha vyaghrah cha sarvatah
Abhigarjanti satatam tena shabdena darpitah
42.35
यस्मिन् हरि हयः श्रीमान् महेन्द्रः पाकशासनः ।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघो नाम स पर्वतः ॥४-४२-३५॥
Yasmin hari hayah shriman mahendrah pakashasanah
Abhishiktah surai raja megho nama sa parvatah
42.36
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् महेन्द्र परिपालितम् ।
षष्टिम् गिरि सहस्राणि कांचनानि गमिष्यथ ॥४-४२-३६॥
Tam atikramya shailendram mahendra paripalitam
Shashtim giri sahasrani kanchanani gamishyatha
42.37
तरुण आदित्य वर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।
जातरूपमयैः वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥४-४२-३७॥
Taruna aditya varnani bhrajamanani sarvatah
Jatarupamayaih vrikshaih shobhitani supushpitaih
42.38
तेषाम् मध्ये स्थितो राजा मेरुः उत्तम पर्वतः ।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्त वरः पुरा ॥४-४२-३८॥
Tesham madhye sthito raja meruh uttama parvatah
Adityena prasannena shailo datta varah pura
42.39
तेन एवम् उक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वत् आश्रयाः ।
मत् प्रसादात् भविष्यन्ति दिवा रात्रौ च कांचनाः ॥४-४२-३९॥
Tena evam uktah shailendrah sarva eva tvat ashrayah
Mat prasadat bhavishyanti diva ratrau cha kanchanah
42.40
त्वयि ये च अपि वत्स्यन्ति देव गन्धर्व दानवाः ।
ते भविष्यन्ति भक्ताः च प्रभया कांचन प्रभाः ॥४-४२-४०॥
Tvayi ye cha api vatsyanti deva gandharva danavah
Te bhavishyanti bhaktah cha prabhaya kanchana prabhah
42.41
विश्वेदेवाः च वसवो मरुतः च दिव ओकसः ।
आगत्य पश्चिमाम् संध्याम् मेरुम् उत्तम पर्वतम् ॥४-४२-४१॥
Vishvedevah cha vasavo marutah cha diva okasah
Agatya pashchimam sandhyam merum uttama parvatam
42.42
आदित्यम् उपतिष्ठन्ति तैः च सूर्यो अभिपूजितः ।
अदृश्यः सर्व भूतानाम् अस्तम् गच्छति पर्वतम् ॥४-४२-४२॥
Adityam upatishthanti taih cha suryo abhipujitah
Adrishyah sarva bhutanam astam gachchhati parvatam
42.43
योजनानाम् सहस्राणि दश तानि दिवाकरः ।
मुहूर्त अर्धेन तम् शीघ्रम् अभियाति शिल उच्चयम् ॥४-४२-४३॥
Yojananam sahasrani dasha tani divakarah
Muhurta ardhena tam shighram abhiyati shila uchchayam
42.44
शृंगे तस्य महत् दिव्यम् भवनम् सूर्य संनिभम् ।
प्रासाद गण संबाधम् विहितम् विश्वकर्मणा ॥४-४२-४४॥
Shringe tasya mahat divyam bhavanam surya sannibham
Prasada gana sambadham vihitam vishvakarmana
42.45
शोभितम् तरुभिः चित्रैः नाना पक्षि समाकुलैः ।
निकेतम् पाश हस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥४-४२-४५॥
Shobhitam tarubhih chitraih nana pakshi samakulaih
Niketam pasha hastasya varunasya mahatmanah
42.46
अन्तरा मेरुम् अस्तम् च तालो दश शिरा महान् ।
जातरूपमयः श्रीमान् भ्राजते चित्र वेदिकः ॥४-४२-४६॥
Antara merum astam cha talo dasha shira mahan
Jatarupamayah shriman bhrajate chitra vedikah
42.47
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥४-४२-४७॥
Teshu sarveshu durgeshu sarassu cha saritsu cha
Ravanah saha vaidehya margitavyah tatah tatah
42.48
यत्र तिष्ठति धर्मज्ञः तपसा स्वेन भावितः ।
मेरु सावर्णिर् इति एष ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥४-४२-४८॥
Yatra tishthati dharmagyah tapasa svena bhavitah
Meru savarnir iti esha khyato vai brahmana samah
42.49
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिः महर्षिः सूर्य संनिभः ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिम् मैथिलीम् प्रति ॥४-४२-४९॥
Prashtavyo merusavarnih maharshih surya sannibhah
Pranamya shirasa bhumau pravrittim maithilim prati
42.50
एतावत् जीव लोकस्य भास्करो रजनी क्षये ।
कृत्वा वितिमिरम् सर्वम् अस्तम् गच्छति पर्वतम् ॥४-४२-५०॥
Etavat jiva lokasya bhaskaro rajani kshaye
Kritva vitimiram sarvam astam gachchhati parvatam
42.51
एतावत् वानरैः शक्यम् गन्तुम् वानर पुंगवाः ।
अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम् ॥४-४२-५१॥
Etavat vanaraih shakyam gantum vanara pungavah
Abhaskaram amaryadam na janimah tatah param
42.52
अवगम्य तु वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च ।
अस्तम् पर्वतम् आसाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥४-४२-५२॥
Avagamya tu vaidehim nilayam ravanasya cha
Astam parvatam asadya purne mase nivartata
42.53
ऊर्ध्वम् मासान् न वस्तव्यम् वसन् वध्यो भवेन् मम ।
सह एव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥४-४२-५३॥
Urdhvam masan na vastavyam vasan vadhyo bhaven mama
Saha eva shuro yushmabhih shvashuro me gamishyati
42.54
श्रोतव्यम् सर्वम् एतस्य भवद्भिः दिष्ट कारिभिः ।
गुरुः एष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥४-४२-५४॥
Shrotavyam sarvam etasya bhavadbhih dishta karibhih
Guruh esha mahabahuh shvashuro me mahabalah
42.55
भवन्तः च अपि विक्रान्ताः प्रमाणम् सर्वे एव हि ।
प्रमाणम् एनम् संस्थाप्य पश्यध्वम् पश्चिमाम् दिशम् ॥४-४२-५५॥
Bhavantah cha api vikrantah pramanam sarve eva hi
Pramanam enam sansthapya pashyadhvam pashchimam disham
42.56
दृष्टायाम् तु नरेन्द्रस्या पत्न्याम् अमित तेजसः ।
कृत कृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥४-४२-५६॥
Drishtayam tu narendrasya patnyam amita tejasah
Krita kritya bhavishyamah kritasya pratikarmana
42.57
अतो अन्यत् अपि यत् कार्यम् कार्यस्य अस्य प्रियम् भवेत् ।
संप्रधार्य भवद्भिः च देश काल अर्थ संहितम् ॥४-४२-५७॥
Ato anyat api yat karyam karyasya asya priyam bhavet
Sampradharya bhavadbhih cha desha kala artha sanhitam
42.58
ततः सुषेण प्रमुखाः प्लवंगमाःसुग्रीव वाक्यम् निपुणम् निशम्य ।
आमंत्र्य सर्वे प्लवगाधिपम् तेजग्मुर् दिशम् ताम् वरुण अभिगुप्ताम् ॥४-४२-५८॥
Tatah sushena pramukhah plavangamahsugriva vakyam nipunam nishamya
Amantrya sarve plavagadhipam tejagmur disham tam varuna abhiguptam