UtshovSarga 33
33.1
अथ प्रतिसंआदिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रविवेश गुहाम् रम्याम् किष्किंधाम् राम शासनात् ॥४-३३-१॥
Atha pratisanadishto lakshmanah paraviraha
Pravivesha guham ramyam kishkindham rama shasanat
33.2
द्वारस्था हरयः तत्र महाकाया महाबलाः ।
बभूवुः लक्ष्मणम् दृष्ट्वा सर्वे प्रांजलयः स्थिताः ॥४-३३-२॥
Dvarastha harayah tatra mahakaya mahabalah
Babhuvuh lakshmanam drishtva sarve pranjalayah sthitah
33.3
निःश्वसन्तम् तु तम् दृष्ट्वा क्रुद्धम् दशरथ आत्मजम् ।
बभूवुः हरयः त्रस्ता न च एनम् पर्यवारयन् ॥४-३३-३॥
Nihshvasantam tu tam drishtva kruddham dasharatha atmajam
Babhuvuh harayah trasta na cha enam paryavarayan
33.4
स तम् रत्नमयीम् दिव्याम् श्रीमान् पुष्पित काननाम् ।
रम्याम् रत्न समाकीर्णाम् ददर्श महतीम् गुहाम् ॥४-३३-४॥
Sa tam ratnamayim divyam shriman pushpita kananam
Ramyam ratna samakirnam dadarsha mahatim guham
33.5
हर्म्य प्रासाद संबाधाम् नाना रत्नोपशोभिताम् ।
सर्व काम फलैः वृक्षैः पुष्पितैः उपशोभिताम् ॥४-३३-५॥
Harmya prasada sambadham nana ratnopashobhitam
Sarva kama phalaih vrikshaih pushpitaih upashobhitam
33.6
देव गंधर्व पुत्रैः च वानरैः काम रूपिभिः ।
दिव्य माल्य अम्बर धारैः शोभिताम् प्रिय दर्शनैः ॥४-३३-६॥
Deva gandharva putraih cha vanaraih kama rupibhih
Divya malya ambara dharaih shobhitam priya darshanaih
33.7
चन्दन अगरु पद्मानाम् गन्धैः सुरभि गन्धिताम् ।
मैरेयाणाम् मधूनाम् च सम्मोदित महा पथाम् ॥४-३३-७॥
Chandana agaru padmanam gandhaih surabhi gandhitam
Maireyanam madhunam cha sammodita maha patham
33.8
विंध्य मेरु गिरि प्रख्यैः प्रासादैः न एक भूमिभिः ।
ददर्श गिरि नद्यः च विमलाः तत्र राघवः ॥४-३३-८॥
Vindhya meru giri prakhyaih prasadaih na eka bhumibhih
Dadarsha giri nadyah cha vimalah tatra raghavah
33.9
अंगदस्य गृहम् रम्यम् मैन्दस्य द्विविदस्य च ।
गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥४-३३-९॥
Angadasya griham ramyam maindasya dvividasya cha
Gavayasya gavakshasya gajasya sharabhasya cha
33.10
विद्युन्मालेः च संपातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः ।
वीरबाहोः सुबाहोः च नलस्य च महात्मनः ॥४-३३-१०॥
Vidyunmaleh cha sampateh suryakshasya hanumatah
Virabahoh subahoh cha nalasya cha mahatmanah
33.11
कुमुदस्य सुषेणस्य तार जाम्बवतोः तथा ।
दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटल सुनेत्रयोः ॥४-३३-११॥
Kumudasya sushenasya tara jambavatoh tatha
Dadhivaktrasya nilasya supatala sunetrayoh
33.12
एतेषाम् कपि मुख्यानाम् राज मार्गे महात्मनाम् ।
ददर्श गृह मुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥४-३३-१२॥
Etesham kapi mukhyanam raja marge mahatmanam
Dadarsha griha mukhyani mahasarani lakshmanah
33.13
पाण्डुर अभ्र प्रकाशानि गन्ध माल्य युतानि च ।
प्रभूत धन धान्यानि स्त्री रत्नैः शोभितानि च ॥४-३३-१३॥
Pandura abhra prakashani gandha malya yutani cha
Prabhuta dhana dhanyani stri ratnaih shobhitani cha
33.14
पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तम् दुरासदम् ।
वानरेन्द्र गृहम् रम्यम् महेन्द्र सदन उपमम् ॥४-३३-१४॥
Pandurena tu shailena parikshiptam durasadam
Vanarendra griham ramyam mahendra sadana upamam
33.15
शुल्कैः प्रासाद शिखरैः कैलास शिखर उपमैः ।
सर्व काम फलैः वृक्षैः पुष्पितैः उपशोभितम् ॥४-३३-१५॥
Shulkaih prasada shikharaih kailasa shikhara upamaih
Sarva kama phalaih vrikshaih pushpitaih upashobhitam
33.16
महेन्द्र दत्तैः श्रीमद्भिः नील जीमूत संनिभैः ।
दिव्य पुष्प फलैः वृक्षैः शीत च्छायैः मनोरमैः ॥४-३३-१६॥
Mahendra dattaih shrimadbhih nila jimuta sannibhaih
Divya pushpa phalaih vrikshaih shita chchhayaih manoramaih
33.17
हरिभिः संवृत द्वारम् बलिभिः शस्त्र पाणिभिः ।
दिव्य माल्य आवृतम् शुभ्रम् तप्त कांचन तोरणम् ॥४-३३-१७॥
Haribhih sanvrita dvaram balibhih shastra panibhih
Divya malya avritam shubhram tapta kanchana toranam
33.18
सुग्रीवस्य गृहम् रम्यम् प्रविवेश महाबलः ।
अवार्यमाणः सौमित्रिः महाअभ्रम् इव भास्करः ॥४-३३-१८॥
Sugrivasya griham ramyam pravivesha mahabalah
Avaryamanah saumitrih mahaabhram iva bhaskarah
33.19
स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यान आसन समावृताः ।
प्रविश्य सुमहत् गुप्तम् ददर्श अंतःपुरम् महत् ॥४-३३-१९॥
Sa sapta kakshya dharmatma yana asana samavritah
Pravishya sumahat guptam dadarsha antahpuram mahat
33.20
हैम राजत पर्यन्कैः बहुभिः च वर आसनैः ।
महा अर्ह आस्तरण उपेतैः तत्र तत्र समावृतम् ॥४-३३-२०॥
Haima rajata paryankaih bahubhih cha vara asanaih
Maha arha astarana upetaih tatra tatra samavritam
33.21
प्रविशन् एव सततम् शुश्राव मधुर स्वनम् ।
तंत्री गीत समाकीर्णम् सम ताल पदाक्षरम् ॥४-३३-२१॥
Pravishan eva satatam shushrava madhura svanam
Tantri gita samakirnam sama tala padaksharam
33.22
बह्वीः च विविध आकारा रूप यौवन गर्विताः ।
स्त्रियः सुग्रीव भवने ददर्श स महाबलः ॥४-३३-२२॥
Bahvih cha vividha akara rupa yauvana garvitah
Striyah sugriva bhavane dadarsha sa mahabalah
33.23
दृष्ट्वा अभिजन संपन्नाः तत्र माल्य कृत स्रजः ।
वर माल्य कृत व्यग्रा भूषण उत्तम भूषिताः ॥४-३३-२३॥
Drishtva abhijana sampannah tatra malya krita srajah
Vara malya krita vyagra bhushana uttama bhushitah
33.24
न अतृप्तान् न अति च व्यग्रान् न अनुदात्त परिच्छदान् ।
सुग्रीव अनुचरान् च अपि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥४-३३-२४॥
Na atriptan na ati cha vyagran na anudatta parichchhadan
Sugriva anucharan cha api lakshayamasa lakshmanah
33.25
कूजितम् नूपुराणाम् च कंचनीम् निःस्वनम् तथा ।
स निशम्य ततः श्रीमान् सौमित्रिः लज्जितो अभवत् ॥४-३३-२५॥
Kujitam nupuranam cha kanchanim nihsvanam tatha
Sa nishamya tatah shriman saumitrih lajjito abhavat
33.26
रोष वेग प्रकुपितः श्रुत्वा च आभरण स्वनम् ।
चकार ज्या स्वनम् वीरो दिशः शब्देन पूरयन् ॥४-३३-२६॥
Rosha vega prakupitah shrutva cha abharana svanam
Chakara jya svanam viro dishah shabdena purayan
33.27
चारित्रेण महाबाहुः अपकृष्टः स लक्ष्मनः ।
तस्थौ एकांतम् आश्रित्य राम शोक समन्वितः ॥४-३३-२७॥
Charitrena mahabahuh apakrishtah sa lakshmanah
Tasthau ekantam ashritya rama shoka samanvitah
33.28
तेन चाप स्वनेन अथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
विज्ञाय आगमनम् त्रस्तः स चचाल वर आसनात् ॥४-३३-२८॥
Tena chapa svanena atha sugrivah plavagadhipah
Vigyaya agamanam trastah sa chachala vara asanat
33.29
अंगदेन यथा मह्यम् पुरस्तात् प्रतिवेदितम् ।
सुव्यक्तम् एष संप्रप्तः सौमित्रिः भ्रातृ वत्सलः ॥४-३३-२९॥
Angadena yatha mahyam purastat prativeditam
Suvyaktam esha sampraptah saumitrih bhratri vatsalah
33.30
अंगदेन समाख्यतो ज्या स्वनेन च वानरः ।
बुबुधे लक्ष्मणम् प्राप्तम् मुखम् च अस्य व्यशुष्यत ॥४-३३-३०॥
Angadena samakhyato jya svanena cha vanarah
Bubudhe lakshmanam praptam mukham cha asya vyashushyata
33.31
ततः ताराम् हरि श्रेष्ठः सुग्रीवः प्रिय दर्शनाम् ।
उवाच हितम् अव्यग्र त्रास संभ्रांत मानसः ॥४-३३-३१॥
Tatah taram hari shreshthah sugrivah priya darshanam
Uvacha hitam avyagra trasa sambhranta manasah
33.32
किम् नु रुट् कारणम् सुभ्रु प्रकृत्या मृदु मानसः ।
स रोष इव संप्राप्तो येन अयम् राघवानुजः ॥४-३३-३२॥
Kim nu rut karanam subhru prakritya mridu manasah
Sa rosha iva samprapto yena ayam raghavanujah
33.33
किम् पश्यसि कुमारस्य रोष स्थानम् अनिन्दिते ।
न खलु अकारणे कोपम् आहरेत् नरपुंगवः ॥४-३३-३३॥
Kim pashyasi kumarasya rosha sthanam anindite
Na khalu akarane kopam aharet narapungavah
33.34
यदि अस्य कृतम् अस्माभिः बुध्यसे किंचित् अप्रियम् ।
तत् बुध्या संप्रधार्य आशु क्षिप्रम् एव अभिधीयताम् ॥४-३३-३४॥
Yadi asya kritam asmabhih budhyase kinchit apriyam
Tat budhya sampradharya ashu kshipram eva abhidhiyatam
33.35
अथवा स्वयम् एव एनम् द्रष्टुम् अर्हसि भामिनी ।
वचनैः स्वांत्व युक्तैः च प्रसादयितुम् अर्हसि ॥४-३३-३५॥
Athava svayam eva enam drashtum arhasi bhamini
Vachanaih svantva yuktaih cha prasadayitum arhasi
33.36
त्वत् दर्शने विशुद्ध आत्मा न स कोपम् करिष्यति ।
न हि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित् कुर्वन्ति दारुणम् ॥४-३३-३६॥
Tvat darshane vishuddha atma na sa kopam karishyati
Na hi strishu mahatmanah kvachit kurvanti darunam
33.37
त्वया स्वांत्वैः उपक्रांतम् प्रसन्न इन्द्रिय मानसम् ।
ततः कमलपत्राक्षम् द्रक्ष्याअमि अहम् अरिंदमम् ॥४-३३-३७॥
Tvaya svantvaih upakrantam prasanna indriya manasam
Tatah kamalapatraksham drakshyaami aham arindamam
33.38
सा प्रस्खलंती मद विह्वल अक्षीप्रलंब कांची गुण हेम सूत्रा ।
सलक्षणा लक्ष्मण संनिधानम्जगाम तारा नमित अंग यष्टिः ॥४-३३-३८॥
Sa praskhalanti mada vihvala akshipralamba kanchi guna hema sutra
Salakshana lakshmana sannidhanamjagama tara namita anga yashtih
33.39
स ताम् समीक्ष्य एव हरि ईश पत्नीम्तस्थौ उदासीनतया महात्मा ।
अवाङ्मुखो आभूत् मनुजेन्द्र पुत्रःस्त्री सन्निकर्षात् विनिवृत्त कोपम् ॥४-३३-३९॥
Sa tam samikshya eva hari isha patnimtasthau udasinataya mahatma
Avanmukho abhut manujendra putrahstri sannikarshat vinivritta kopam
33.40
सा पान योगात् च निवृत्त लज्जादृष्टि प्रसादात् च नरेन्द्र सूनोः ।
उवाच तारा प्रणय प्रगल्भम्वाक्यम् महार्थम् परिसांत्व रूपम् ॥४-३३-४०॥
Sa pana yogat cha nivritta lajjadrishti prasadat cha narendra sunoh
Uvacha tara pranaya pragalbhamvakyam mahartham parisantva rupam
33.41
किम् कोप मूलम् मनुजेन्द्र पुत्रकः ते न सन्तिष्ठति वाक् निदेशे ।
कः शुष्क वृक्षम् वनम् आपतन्तम्दवाग्निम् आसीदति निर्विशंकः ॥४-३३-४१॥
Kim kopa mulam manujendra putrakah te na santishthati vak nideshe
Kah shushka vriksham vanam apatantamdavagnim asidati nirvishankah
33.42
स तस्य वचनम् श्रुत्वा सांत्व पूर्वम् अशंकितः ।
भूयः प्रणय दृष्टार्थम् लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत् ॥४-३३-४२॥
Sa tasya vachanam shrutva santva purvam ashankitah
Bhuyah pranaya drishtartham lakshmano vakyam abravit
33.43
किम् अयम् काम वृत्तः ते लुप्त धर्मार्थ संग्रहः ।
भर्ता भर्तृ हिते युक्ते न च एवम् अवबुध्यसे ॥४-३३-४३॥
Kim ayam kama vrittah te lupta dharmartha sangrahah
Bharta bhartri hite yukte na cha evam avabudhyase
33.44
न चिंतयति राज्यार्थम् सः अस्मान् शोक परायणान् ।
स अमात्य परिषत् तारे कामम् एव उपसेवते ॥४-३३-४४॥
Na chintayati rajyartham sah asman shoka parayanan
Sa amatya parishat tare kamam eva upasevate
33.45
स मासान् चतुर कृत्वा प्रमाणम् प्लवगेश्वरः ।
व्यतीतान् तान् मद उदग्रो विहरन् न अवबुध्यते ॥४-३३-४५॥
Sa masan chatura kritva pramanam plavageshvarah
Vyatitan tan mada udagro viharan na avabudhyate
33.46
न हि धर्मार्थ सिद्ध्यर्थम् पानम् एवम् प्रशस्यते ।
पानात् अर्थस्य कामः च धर्मः च परिहीयते ॥४-३३-४६॥
Na hi dharmartha siddhyartham panam evam prashasyate
Panat arthasya kamah cha dharmah cha parihiyate
33.47
धर्म लोपो महान् तावत् कृते हि अप्रति कुर्वतः ।
अर्थ लोपः च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान् ॥४-३३-४७॥
Dharma lopo mahan tavat krite hi aprati kurvatah
Artha lopah cha mitrasya nashe gunavato mahan
33.48
मित्रम् हि अर्थ गुण श्रेष्ठम् सत्य धर्म परायणम् ।
तत् द्वयम् तु परित्यक्तम् न तु धर्मे व्यवस्थितम् ॥४-३३-४८॥
Mitram hi artha guna shreshtham satya dharma parayanam
Tat dvayam tu parityaktam na tu dharme vyavasthitam
33.49
तत् एवम् प्रस्तुते कार्ये कार्यम् अस्माभिः उत्तरम् ।
यत् कार्यम् कार्य तत्त्वज्ञे त्वम् उदाहर्तुम् अर्हसि ॥४-३३-४९॥
Tat evam prastute karye karyam asmabhih uttaram
Yat karyam karya tattvagye tvam udahartum arhasi
33.50
सा तस्य धर्मार्थ समाधि युक्तम्निशम्य वाक्यम् मधुर स्वभावम् ।
तारा गतार्थे मनुजेन्द्र कार्येविश्वास युक्तम् तम् उवाच भूयः ॥४-३३-५०॥
Sa tasya dharmartha samadhi yuktamnishamya vakyam madhura svabhavam
Tara gatarthe manujendra karyevishvasa yuktam tam uvacha bhuyah
33.51
न कोप कालः क्षितिपाल पुत्रन च अपि कोपः स्व जने विधेयः ।
त्वत् अर्थ कामस्य जनस्य तस्यप्रमादम् अपि अर्हसि वीर सोढुम् ॥४-३३-५१॥
Na kopa kalah kshitipala putrana cha api kopah sva jane vidheyah
Tvat artha kamasya janasya tasyapramadam api arhasi vira sodhum
33.52
कोपम् कथम् नाम गुण प्रकृष्टःकुमार कुर्यात् अपकृष्ट सत्त्वे ।
कः त्वत् विधः कोप वशम् हि गच्छेसत्त्व अवरुद्धः तपसः प्रसूतिः ॥४-३३-५२॥
Kopam katham nama guna prakrishtahkumara kuryat apakrishta sattve
Kah tvat vidhah kopa vasham hi gachchhesattva avaruddhah tapasah prasutih
33.53
जानामि कोपम् हरि वीर बन्धोःजानामि कार्यस्य च काल संगम् ।
जानामि कार्यम् त्वयि यत् कृतम् नःतत् च अपि जानामि यत् अत्र कार्यम् ॥४-३३-५३॥
Janami kopam hari vira bandhohjanami karyasya cha kala sangam
Janami karyam tvayi yat kritam nahtat cha api janami yat atra karyam
33.54
तत् च अपि जानामि यथा अविषह्यम्बलम् नरश्रेष्ठ शरीरजस्य ।
जानामि यस्मिन् च जने अवबद्धम्कामेन सुग्रीवम् अस्तकम् अद्य ॥४-३३-५४॥
Tat cha api janami yatha avishahyambalam narashreshtha sharirajasya
Janami yasmin cha jane avabaddhamkamena sugrivam astakam adya
33.55
न काम तंत्रे तव बुद्धिः अस्तित्वम् वै यथा मन्यु वशम् प्रपन्नः ।
न देश कालौ हि न च अर्थ धर्मौअवेक्षते काम रतिः मनुष्यः ॥४-३३-५५॥
Na kama tantre tava buddhih astitvam vai yatha manyu vasham prapannah
Na desha kalau hi na cha artha dharmauavekshate kama ratih manushyah
33.56
तम् काम वृत्तम् मम सन्निकृष्टम्काम अभियोगात् च विमुक्त लज्जम् ।
क्षमस्व तावत् पर वीर हन्तःतव भ्रातर्म वानर वंश नाथम् ॥४-३३-५६॥
Tam kama vrittam mama sannikrishtamkama abhiyogat cha vimukta lajjam
Kshamasva tavat para vira hantahtava bhratarma vanara vansha natham
33.57
महर्षयो धर्म तपोभिरामाःकामा अनुकामाः प्रति बद्ध मोहाः ।
अयम् प्रकृत्या चपलः कपिः तुकथम् न सज्जेत सुखेषु राजा ॥४-३३-५७॥
Maharshayo dharma tapobhiramahkama anukamah prati baddha mohah
Ayam prakritya chapalah kapih tukatham na sajjeta sukheshu raja
33.58
इति एवम् उक्त्वा वचनम् महार्थम्सा वानरी लक्ष्मणम् अप्रमेयम् ।
पुनः स खेदम् मद विह्वलाक्षीभर्तुर् हितम् वाक्यम् इदम् बभाषे ॥४-३३-५८॥
Iti evam uktva vachanam maharthamsa vanari lakshmanam aprameyam
Punah sa khedam mada vihvalakshibhartur hitam vakyam idam babhashe
33.59
उद्योगः तु चिर आज्ञप्तः सुग्रीवेण नरोत्तम ।
काम्स्य अपि विधेयेन तव अर्थ प्रति साधने ॥४-३३-५९॥
Udyogah tu chira agyaptah sugrivena narottama
Kamsya api vidheyena tava artha prati sadhane
33.60
आगता हि महा वीर्या हरयः काम रूपिणः ।
कोटि शत सहस्राणि नाना नग निवासिनः ॥४-३३-६०॥
Agata hi maha virya harayah kama rupinah
Koti shata sahasrani nana naga nivasinah
33.61
तत् आगच्छ महाबाहो चारित्रम् रक्षितम् त्वया ।
अच्छलम् मित्र भावेन सताम् दरा अवलोकनम् ॥४-३३-६१॥
Tat agachchha mahabaho charitram rakshitam tvaya
Achchhalam mitra bhavena satam dara avalokanam
33.62
ताराया च अभ्यनुज्ञात त्वरया चा अपि चोदितः ।
प्रविवेश महाबाहुः अभ्यंतरम् अरिन्दमः ॥४-३३-६२॥
Taraya cha abhyanugyata tvaraya cha api choditah
Pravivesha mahabahuh abhyantaram arindamah
33.63
ततः सुग्रीवम् आसीनम् कांचने परम आसने ।
महाअर्ह आस्तरणोपेते ददर्श आदित्य संनिभम् ॥४-३३-६३॥
Tatah sugrivam asinam kanchane parama asane
Mahaarha astaranopete dadarsha aditya sannibham
33.64
दिव्य आभरण चित्रांगम् दिव्य रूपम् यशस्विनम् ।
दिव्य माल्यांबर धरम् महेन्द्रम् इव दुर्जयम् ॥४-३३-६४॥
Divya abharana chitrangam divya rupam yashasvinam
Divya malyambara dharam mahendram iva durjayam
33.65
दिव्य आभरण माल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम् ।
संरब्धतर रक्ताक्षो बभूव अंतक संनिभः ॥४-३३-६५॥
Divya abharana malyabhih pramadabhih samavritam
Sanrabdhatara raktaksho babhuva antaka sannibhah
33.66
रुमाम् तु वीरः परिरभ्य गाढम्वर आसनस्थो वर हेम वर्णः ।
ददर्श सौमित्रिम् अदीन सत्त्वम्विशाल नेत्रः स विशाल नेत्रम् ॥४-३३-६६॥
Rumam tu virah parirabhya gadhamvara asanastho vara hema varnah
Dadarsha saumitrim adina sattvamvishala netrah sa vishala netram