UtshovSarga 31
31.1
स कामिनम् दीनम् अदीन सत्त्वःशोक अभिपन्नम् समुदीर्ण कोपम् ।
नरेन्द्र सूनुर् नरदेव पुत्रम्रामानुजः पूर्वजम् इति उवाच ॥४-३१-१॥
Sa kaminam dinam adina sattvahshoka abhipannam samudirna kopam
Narendra sunur naradeva putramramanujah purvajam iti uvacha
31.2
न वानरः स्थास्यति साधु वृत्तेन मन्यते कर्म फल अनुषंगान् ।
न भोक्ष्यते वानर राज्य लक्ष्मीम्तथा हि न अभिक्रमते अस्य बुद्धिः ॥४-३१-२॥
Na vanarah sthasyati sadhu vrittena manyate karma phala anushangan
Na bhokshyate vanara rajya lakshmimtatha hi na abhikramate asya buddhih
31.3
मति क्षयात् ग्राम्य सुखेषु सक्तःतव प्रसाद अप्रतिकार बुद्धिः ।
हतो अग्रजम् पश्यतु वालिनम्न राज्यम् एवम् विगुणस्य देयम् ॥४-३१-३॥
Mati kshayat gramya sukheshu saktahtava prasada apratikara buddhih
Hato agrajam pashyatu valinamna rajyam evam vigunasya deyam
31.4
न धारये कोपम् उदीर्ण वेगम्निहन्मि सुग्रीवम् असत्यम् अद्य ।
हरि प्रवीरैः सह वालि पुत्रोनरेन्द्र पुत्र्या विचयम् करोतु ॥४-३१-४॥
Na dharaye kopam udirna vegamnihanmi sugrivam asatyam adya
Hari praviraih saha vali putronarendra putrya vichayam karotu
31.5
तम् आत्त बाण आसनम् उत्पतंतम्निवेदित अर्थम् रण चण्ड कोपम् ।
उवच रामः पर वीर हन्तास्व वेक्षितम् स अनुनयम् च वाक्यम् ॥४-३१-५॥
Tam atta bana asanam utpatantamnivedita artham rana chanda kopam
Uvacha ramah para vira hantasva vekshitam sa anunayam cha vakyam
31.6
न हि वै त्वत् विधो लोके पापम् एवम् समाचरेत् ।
कोपम् आर्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥४-३१-६॥
Na hi vai tvat vidho loke papam evam samacharet
Kopam aryena yo hanti sa virah purushottamah
31.7
न इदम् अत्र त्वया ग्राह्यम् साधु वृत्तेन लक्ष्मण ।
ताम् प्रीतिम् अनुवर्तस्व पूर्व वृत्तम् च संगतम् ॥४-३१-७॥
Na idam atra tvaya grahyam sadhu vrittena lakshmana
Tam pritim anuvartasva purva vrittam cha sangatam
31.8
साम उपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् ।
वक्तुम् अर्हसि सुग्रीवम् व्यतीतम् काल पर्यये ॥४-३१-८॥
Sama upahitaya vacha rukshani parivarjayan
Vaktum arhasi sugrivam vyatitam kala paryaye
31.9
सो अग्रजेन अनुशिष्ट अर्थो यथावत् पुरुषर्षभः ।
प्रविवेश पुरीम् वीरो लक्ष्मणः पर वीर हा ॥४-३१-९॥
So agrajena anushishta artho yathavat purusharshabhah
Pravivesha purim viro lakshmanah para vira ha
31.10
ततः शुभ मतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहितेरतः ।
लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनम् कपेः ॥४-३१-१०॥
Tatah shubha matih pragyo bhratuh priyahiteratah
Lakshmanah pratisanrabdho jagama bhavanam kapeh
31.11
शक्र बाणासन प्रख्यम् धनुः कालांतक उपमः ।
प्रगृह्य गिरि शृंगाभम् मन्दरः सानुमान् इव ॥४-३१-११॥
Shakra banasana prakhyam dhanuh kalantaka upamah
Pragrihya giri shringabham mandarah sanuman iva
31.12
यथा उक्त कारी वचनम् उत्तरम् चैव स उत्तरम् ।
बृहस्पति समो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजः तदा ॥४-३१-१२॥
Yatha ukta kari vachanam uttaram chaiva sa uttaram
Brihaspati samo buddhya mattva ramanujah tada
31.13
काम क्रोध समुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः ।
प्रभंजन इव अप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणः तदा ॥४-३१-१३॥
Kama krodha samutthena bhratuh kopagnina vritah
Prabhanjana iva apritah prayayau lakshmanah tada
31.14
साल ताल अश्व कर्णाम् च तरसा पातयन् बलात् ।
पर्यस्यन् गिरि कूटानि द्रुमान् अन्याम् च वेगितः ॥४-३१-१४॥
Sala tala ashva karnam cha tarasa patayan balat
Paryasyan giri kutani druman anyam cha vegitah
31.15
शिलाः च शकली कुर्वन् पद्भ्याम् गज इव आशु गः ।
दूरम् एक पदम् त्यक्त्वा ययौ कार्यवशात् द्रुतम् ॥४-३१-१५॥
Shilah cha shakali kurvan padbhyam gaja iva ashu gah
Duram eka padam tyaktva yayau karyavashat drutam
31.16
ताम् अपश्यत् बल आकीर्णाम् हरिराज महापुरीम् ।
दुर्गाम् इक्ष्वाकु शार्दूलः किष्किंधाम् गिरि संकटे ॥४-३१-१६॥
Tam apashyat bala akirnam hariraja mahapurim
Durgam ikshvaku shardulah kishkindham giri sankate
31.17
रोषात् प्रस्फुरमाण ओष्ठः सुग्रीवम् प्रति लक्ष्मणः ।
ददर्श वानरान् भीमान् किष्किंधाया बहिः चरान् ॥४-३१-१७॥
Roshat prasphuramana oshthah sugrivam prati lakshmanah
Dadarsha vanaran bhiman kishkindhaya bahih charan
31.18
तम् दृष्ट्वा वानराः सर्वे लक्ष्मणम् पुरुषर्षभम्शैल शृंगाणि शतशः प्रवृद्धाम् च महीरुहान् ।
जगृहुः कुंजर प्रख्या वानराः पर्वत अंतरे ॥४-३१-१८॥
Tam drishtva vanarah sarve lakshmanam purusharshabhamshaila shringani shatashah pravriddham cha mahiruhan
Jagrihuh kunjara prakhya vanarah parvata antare
31.19
तान् गृहीत प्रहरणान् सर्वान् दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः ।
बभूव द्विगुणम् क्रुद्धो बहु इंधन इव अनलः ॥४-३१-१९॥
Tan grihita praharanan sarvan drishtva tu lakshmanah
Babhuva dvigunam kruddho bahu indhana iva analah
31.20
तम् ते भयपरीत अंगाः ख्सुब्धम् दृष्ट्वा प्लवंगमाः ।
काल मृत्यु युगांताअभम् शतशो विद्रुता दिशः ॥४-३१-२०॥
Tam te bhayaparita angah khsubdham drishtva plavangamah
Kala mrityu yugantaabham shatasho vidruta dishah
31.21
ततः सुग्रीव भवनम् प्रविश्य हरिपुंगवाः ।
क्रोधम् आगमनम् चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥४-३१-२१॥
Tatah sugriva bhavanam pravishya haripungavah
Krodham agamanam chaiva lakshmanasya nyavedayan
31.22
तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषः तदा ।
न तेषाम् कपि वीराणाम् शुश्राव वचनम् तदा ॥४-३१-२२॥
Taraya sahitah kami saktah kapivrishah tada
Na tesham kapi viranam shushrava vachanam tada
31.23
ततः सचिव संदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः ।
गिरि कुंजर मेघ आभा नगर्या निर्ययुः तदा ॥४-३१-२३॥
Tatah sachiva sandishta harayo romaharshanah
Giri kunjara megha abha nagarya niryayuh tada
31.24
नख दंष्ट्र आयुधा सर्वे वीराः विकृत दर्शनाः ।
सर्वे शार्दूल दर्पाः च सर्वे च विकृत आननाः ॥४-३१-२४॥
Nakha danshtra ayudha sarve virah vikrita darshanah
Sarve shardula darpah cha sarve cha vikrita ananah
31.25
दश नाग बलाः केचित् केचित् दश गुणोत्तराः ।
केचित् नाग सहस्रस्य बभूवुः तुल्य वर्चसः ॥४-३१-२५॥
Dasha naga balah kechit kechit dasha gunottarah
Kechit naga sahasrasya babhuvuh tulya varchasah
31.26
ततः तैः कपिभिर् व्याप्ताम् द्रुम हस्तैर् महाबलैः ।
अपश्यत् लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किंधाम् ताम् दुरासदम् ॥४-३१-२६॥
Tatah taih kapibhir vyaptam druma hastair mahabalaih
Apashyat lakshmanah kruddhah kishkindham tam durasadam
31.27
ततः ते हरयः सर्वे प्राकार परिख अंतरात् ।
निष्क्रम्य उदग्र सत्त्वाः तु तस्थुर् आविष्कृतम् तदा ॥४-३१-२७॥
Tatah te harayah sarve prakara parikha antarat
Nishkramya udagra sattvah tu tasthur avishkritam tada
31.28
सुग्रीवस्य प्रमादम् च पूर्वजस्य अर्थम् आत्मवान् ।
दृष्ट्वा कोप वशम् वीरः पुनर् एव जगाम सः ॥४-३१-२८॥
Sugrivasya pramadam cha purvajasya artham atmavan
Drishtva kopa vasham virah punar eva jagama sah
31.29
स दीर्घ उष्ण महा उच्छ्वासः कोप संरक्त लोचनः ।
बभूव नर शार्दूल स धूम इव पावकः ॥४-३१-२९॥
Sa dirgha ushna maha uchchhvasah kopa sanrakta lochanah
Babhuva nara shardula sa dhuma iva pavakah
31.30
बाण शल्य स्फुरत् जिह्वः सायक आसन भोगवान् ।
स्व तेजो विष संघातः पंच आस्य इव पन्नगः ॥४-३१-३०॥
Bana shalya sphurat jihvah sayaka asana bhogavan
Sva tejo visha sanghatah pancha asya iva pannagah
31.31
तम् दीप्तम् इव कालाग्निम् नागेन्द्रम् इव कोपितम् ।
समासाद्य अंगदः त्रासात् विषादम् अगमत् परम् ॥४-३१-३१॥
Tam diptam iva kalagnim nagendram iva kopitam
Samasadya angadah trasat vishadam agamat param
31.32
सो अंगदम् रोष ताम्राक्षः संदिदेश महायशाः ।
सुग्रीवः कथ्यताम् वत्स मम आगमनम् इति उत ॥४-३१-३२॥
So angadam rosha tamrakshah sandidesha mahayashah
Sugrivah kathyatam vatsa mama agamanam iti uta
31.33
एष रामानुजः प्राप्तः त्वत् सकाशम् अरिन्दमः ।
भ्रातुर् व्यसन संतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ॥४-३१-३३॥
Esha ramanujah praptah tvat sakasham arindamah
Bhratur vyasana santapto dvari tishthati lakshmanah
31.34
तस्य वाक्यम् यदि रुचिः क्रियताम् साधु वानरः ।
इति उक्त्वा शीघ्रम् आगच्छ वत्स वाक्यम् अरिन्दम ॥४-३१-३४॥
Tasya vakyam yadi ruchih kriyatam sadhu vanarah
Iti uktva shighram agachchha vatsa vakyam arindama
31.35
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टो अंगदो अब्रवीत् ।
पितुः समीपम् आगम्य सौमित्रिः अयम् आगतः ॥४-३१-३५॥
Lakshmanasya vachah shrutva shokavishto angado abravit
Pituh samipam agamya saumitrih ayam agatah
31.36
अथ अंगदः तस्य सुतीव्र वाचासंभ्रांत भावः परिदीन वक्त्रः ।
निर्गत्य पूर्वम् नृपतेः तरस्वीततो रुमायाः चरणौ ववन्दे ॥४-३१-३६॥
Atha angadah tasya sutivra vachasambhranta bhavah paridina vaktrah
Nirgatya purvam nripateh tarasvitato rumayah charanau vavande
31.37
संगृह्य पादौ पितुः उग्रतेजाजग्राह मातुः पुनर् एव पादौ ।
पादौ रुमायाः च निपीडयित्वानिवेदयामास ततः तत् अर्थम् ॥४-३१-३७॥
Sangrihya padau pituh ugratejajagraha matuh punar eva padau
Padau rumayah cha nipidayitvanivedayamasa tatah tat artham
31.38
स निद्रा मद संवीतो वानरो न विबुद्धवान् ।
बभूव मद मत्तः च मदनेन च मोहितः ॥४-३१-३८॥
Sa nidra mada sanvito vanaro na vibuddhavan
Babhuva mada mattah cha madanena cha mohitah
31.39
ततः किल किलाम् चक्रुः लक्ष्मणम् प्रेक्ष्य वानराः ।
प्रसादयन्तः तम् क्रुद्धम् भय मोहित चेतसः ॥४-३१-३९॥
Tatah kila kilam chakruh lakshmanam prekshya vanarah
Prasadayantah tam kruddham bhaya mohita chetasah
31.40
ते महा ओघ निभम् दृष्ट्वा वज्र अशनि सम स्वनम् ।
सिंह नादम् समम् चक्रुर् लक्ष्मणस्य समीपतः ॥४-३१-४०॥
Te maha ogha nibham drishtva vajra ashani sama svanam
Sinha nadam samam chakrur lakshmanasya samipatah
31.41
तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः ।
मद विह्वल ताम्राक्षो व्याकुल स्रग्वि भूषणः ॥४-३१-४१॥
Tena shabdena mahata pratyabudhyata vanarah
Mada vihvala tamraksho vyakula sragvi bhushanah
31.42
अथ अंगद वचः श्रुत्वा तेन एव च समागतौ ।
मंत्रिणो वानरेन्द्रस्य सम्मत उदार दर्शिनौ ॥४-३१-४२॥
Atha angada vachah shrutva tena eva cha samagatau
Mantrino vanarendrasya sammata udara darshinau
31.43
प्लक्षः च एव प्रभावः च मंत्रिणौ अर्थ धर्मयोः ।
वक्तुम् उच्चावचम् प्राप्तम् लक्ष्मणम् तौ शशंसतुः ॥४-३१-४३॥
Plakshah cha eva prabhavah cha mantrinau artha dharmayoh
Vaktum uchchavacham praptam lakshmanam tau shashansatuh
31.44
प्रसादयित्वा सुग्रीवम् वचनैः स अर्थ निश्चितैः ।
आसीनम् पर्युपासीनौ यथा शक्रम् मरुत्पतिम् ॥४-३१-४४॥
Prasadayitva sugrivam vachanaih sa artha nishchitaih
Asinam paryupasinau yatha shakram marutpatim
31.45
सत्य संधौ महाभागौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ।
वयस्य भावम् संप्राप्तौ राज्य अर्हौ राज्य दायिनौ ॥४-३१-४५॥
Satya sandhau mahabhagau bhratarau rama lakshmanau
Vayasya bhavam sampraptau rajya arhau rajya dayinau
31.46
तयोः एको धनुष्पाणिर् द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ।
यस्य भीताः प्रवेपन्ते नादान् मुंचन्ति वानराः ॥४-३१-४६॥
Tayoh eko dhanushpanir dvari tishthati lakshmanah
Yasya bhitah pravepante nadan munchanti vanarah
31.47
स एष राघव भ्राता लक्ष्मणो वाक्य सारथिः ।
व्यवसाय रथः प्राप्तः तस्य रामस्य शासनात् ॥४-३१-४७॥
Sa esha raghava bhrata lakshmano vakya sarathih
Vyavasaya rathah praptah tasya ramasya shasanat
31.48
अयम् च तनयो राजन् ताराया दयितो अंगदः ।
लक्ष्मणेन सकाशम् ते प्रेषितः त्वरया अनघ ॥४-३१-४८॥
Ayam cha tanayo rajan taraya dayito angadah
Lakshmanena sakasham te preshitah tvaraya anagha
31.49
सः अयम् रोष परीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान् ।
वानरान् वानरपते चक्षुसा निर्दहन इव ॥४-३१-४९॥
Sah ayam rosha paritaksho dvari tishthati viryavan
Vanaran vanarapate chakshusa nirdahana iva
31.50
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वम् स पुत्र सह बान्धवः ।
गच्छ शीघ्रम् महाराज रोषो हि अद्य उपशम्यताम् ॥४-३१-५०॥
Tasya murdhna pranamya tvam sa putra saha bandhavah
Gachchha shighram maharaja rosho hi adya upashamyatam
31.51
यथा आह रामो धर्मात्मा तत् कुरुष्व समाहितः ।
राजन् तिष्ठ स्व समये भव सत्य प्रतिश्रवः ॥४-३१-५१॥
Yatha aha ramo dharmatma tat kurushva samahitah
Rajan tishtha sva samaye bhava satya pratishravah