UtshovSarga 30
30.1
गुहाम् प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्ष रात्रे स्थितो रामः काम शोक अभिपीडितः ॥४-३०-१॥
Guham pravishte sugrive vimukte gagane ghanaih
Varsha ratre sthito ramah kama shoka abhipiditah
30.2
पाण्डुरम् गगनम् दृष्ट्वा विमलम् चन्द्र मण्डलम् ।
शारदीम् रजनीम् चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्न अनुलेपनाम् ॥४-३०-२॥
Panduram gaganam drishtva vimalam chandra mandalam
Sharadim rajanim chaiva drishtva jyotsna anulepanam
30.3
काम वृत्तम् च सुग्रीवम् नष्टाम् च जनक आत्मजाम् ।
दृष्ट्वा कालम् अतीतम् च मुमोह परम आतुरः ॥४-३०-३॥
Kama vrittam cha sugrivam nashtam cha janaka atmajam
Drishtva kalam atitam cha mumoha parama aturah
30.4
स तु संज्ञाम् उपागम्य मुहूर्तात् मतिमान् नृपः ।
मनः स्थाम् अपि वैदेहीम् चिंतयामास राघवः ॥४-३०-४॥
Sa tu sangyam upagamya muhurtat matiman nripah
Manah stham api vaidehim chintayamasa raghavah
30.5
दृष्ट्वा च विमलम् व्योम गत विद्युत् बलाहकम् ।
सारस आरव संघुष्टम् विललाप आर्तया गिरा ॥४-३०-५॥
Drishtva cha vimalam vyoma gata vidyut balahakam
Sarasa arava sanghushtam vilalapa artaya gira
30.6
आसीनः पर्वतस्य अग्रे हेम धातु विभूषिते ।
शारदम् गगनम् दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥४-३०-६॥
Asinah parvatasya agre hema dhatu vibhushite
Sharadam gaganam drishtva jagama manasa priyam
30.7
सारस आरव संनादैः सारस आरव नादिनी ।
या आश्रमे रमते बाला सा अद्य मे रमते कथम् ॥४-३०-७॥
Sarasa arava sannadaih sarasa arava nadini
Ya ashrame ramate bala sa adya me ramate katham
30.8
पुष्पिताम् च आसनान् दृष्ट्वा कांचनान् इव निर्मलान् ।
कथम् सा रमते बाला पश्यंती माम् अपश्यती ॥४-३०-८॥
Pushpitam cha asanan drishtva kanchanan iva nirmalan
Katham sa ramate bala pashyanti mam apashyati
30.9
या पुरा कलहंसानाम् स्वरेण कल भाषिणी ।
बुध्यते चारु सर्वांगी सा अद्य मे रमते कथम् ॥४-३०-९॥
Ya pura kalahansanam svarena kala bhashini
Budhyate charu sarvangi sa adya me ramate katham
30.10
निःस्वनम् चक्रवाकानाम् निशम्य सहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथम् एषा भविष्यति ॥४-३०-१०॥
Nihsvanam chakravakanam nishamya sahacharinam
Pundarikavishalakshi katham esha bhavishyati
30.11
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
ताम् विना मृगशावाक्षीम् चरन् न अद्य सुखम् लभे ॥४-३०-११॥
Saransi sarito vapih kananani vanani cha
Tam vina mrigashavakshim charan na adya sukham labhe
30.12
अपि ताम् मत् वियोगात् च सौकुमार्यात् च भामिनीम् ।
सुदूरम् पीडयेत् कामः शरत् गुण निरंतरः ॥४-३०-१२॥
Api tam mat viyogat cha saukumaryat cha bhaminim
Suduram pidayet kamah sharat guna nirantarah
30.13
एवम् आदि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहंग इव सारंगः सलिलम् त्रिदशेश्वरात् ॥४-३०-१३॥
Evam adi narashreshtho vilalapa nripatmajah
Vihanga iva sarangah salilam tridasheshvarat
30.14
ततः चंचूर्य रम्येषु फलार्थी गिरि सानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणो अग्रजम् ॥४-३०-१४॥
Tatah chanchurya ramyeshu phalarthi giri sanushu
Dadarsha paryupavritto lakshmivan lakshmano agrajam
30.15
स चिन्तया दुस्सहया परीतम्विसंज्ञम् एकम् विजने मनस्वी ।
भ्रातुर् विषादात् त्वरितो अति दीनःसमीक्ष्य सौमित्रिः उवाच रामम् ॥४-३०-१५॥
Sa chintaya dussahaya paritamvisangyam ekam vijane manasvi
Bhratur vishadat tvarito ati dinahsamikshya saumitrih uvacha ramam
30.16
किम् आर्य कामस्य वशम् गतेनकिम् आत्म पौरुष्य पराभवेन ।
अयम् ह्रिया संह्रियते समाधिःकिम् अत्र योगेन निवर्तितेन ॥४-३०-१६॥
Kim arya kamasya vasham gatenakim atma paurushya parabhavena
Ayam hriya sanhriyate samadhihkim atra yogena nivartitena
30.17
क्रियाभियोगम् मनसः प्रसादम्समाधि योग अनुगतम् च कालम् ।
न जानकी मानव वंश नाथत्वया सनाथा सुलभा परेण ।न च अग्नि चूडाम् ज्वलिताम् उपेत्यन दह्यते वीर वरार्ह कश्चित् ॥४-३०-१७॥
Kriyabhiyogam manasah prasadamsamadhi yoga anugatam cha kalam
Na janaki manava vansha nathatvaya sanatha sulabha parena, na cha agni chudam jvalitam upetyana dahyate vira vararha kashchit
30.18
सलक्षणम् लक्ष्मणम् अप्रधृष्यम्स्वभावजम् वाक्यम् उवाच रामः ।
हितम् च पथ्यम् च नय प्रसक्तम्ससाम धर्मार्थ समाहितम् च ॥४-३०-१८॥
Salakshanam lakshmanam apradhrishyamsvabhavajam vakyam uvacha ramah
Hitam cha pathyam cha naya prasaktamsasama dharmartha samahitam cha
30.19
निस्संशयम् कार्यम् अवेक्षितव्यम्क्रिया विशेषो अपि अनुवर्तितव्यः ।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्यकुमार वीर्यस्य फलम् च चिन्त्यम् ॥४-३०-१९॥
Nissanshayam karyam avekshitavyamkriya vishesho api anuvartitavyah
Na tu pravriddhasya durasadasyakumara viryasya phalam cha chintyam
30.20
अथ पद्म पलाश अक्षीम् मैथिलीम् अनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणम् रामो मुखेन परिशुष्यता ॥४-३०-२०॥
Atha padma palasha akshim maithilim anuchintayan
Uvacha lakshmanam ramo mukhena parishushyata
30.21
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृत कर्मा व्यवस्थितः ॥४-३०-२१॥
Tarpayitva sahasrakshah salilena vasundharam
Nirvartayitva sasyani krita karma vyavasthitah
30.22
दीर्घ गंभीर निर्घोषाः शैल द्रुम पुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलम् मेघाः परिश्रांता नृप आत्मज ॥४-३०-२२॥
Dirgha gambhira nirghoshah shaila druma purogamah
Visrijya salilam meghah parishranta nripa atmaja
30.23
नील उत्पल दल श्यामः श्यामी कृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातंगाः शान्त वेगाः पयो धराः ॥४-३०-२३॥
Nila utpala dala shyamah shyami kritva disho dasha
Vimada iva matangah shanta vegah payo dharah
30.24
जल गर्भा महा वेगाः कुटज अर्जुन गंधिनः ।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टि वाताः समुद्यताः ॥४-३०-२४॥
Jala garbha maha vegah kutaja arjuna gandhinah
Charitva viratah saumya vrishti vatah samudyatah
30.25
घनानाम् वारणानाम् च मयूराणाम् च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानाम् च प्रशान्तः सहसा अनघ ॥४-३०-२५॥
Ghananam varananam cha mayuranam cha lakshmana
Nadah prasravananam cha prashantah sahasa anagha
30.26
अभिवृष्टा महा मेघैः निर्मलाः चित्र सानवः ।
अनुलिप्ता इव आभान्ति गिरयः चन्द्र रश्मिभिः ॥४-३०-२६॥
Abhivrishta maha meghaih nirmalah chitra sanavah
Anulipta iva abhanti girayah chandra rashmibhih
30.27
शाखासु सप्त च्छद पादपानाम्प्रभासु तार अर्क निशा कराणाम् ।
लीलासु चैव उत्तम वारणानाम्श्रियम् विभज्य अद्य शरत् प्रवृत्ता ॥४-३०-२७॥
Shakhasu sapta chchhada padapanamprabhasu tara arka nisha karanam
Lilasu chaiva uttama varananamshriyam vibhajya adya sharat pravritta
30.28
संप्रति अनेक आश्रय चित्र शोभालक्ष्मीः शरत् काल गुण उपपन्ना ।
सूर्य अग्र हस्त प्रतिबोधितेषुपद्माकरेषु अभ्यधिकम् विभाति ॥४-३०-२८॥
Samprati aneka ashraya chitra shobhalakshmih sharat kala guna upapanna
Surya agra hasta pratibodhiteshupadmakareshu abhyadhikam vibhati
30.29
सप्त च्छदानाम् कुसुमोप गंधीषट् पाद वृन्दैः अनुगीयमानः ।
मत्त द्विपानाम् पवन अनुसारीदर्पम् विनेष्यन् अधिकम् विभाति ॥४-३०-२९॥
Sapta chchhadanam kusumopa gandhishat pada vrindaih anugiyamanah
Matta dvipanam pavana anusaridarpam vineshyan adhikam vibhati
30.30
अभ्यागतैः चारु विशाल पक्षैःसरः प्रियैः पद्म रजो अवकीर्णैः ।
महा नदीनाम् पुलिन उपयातैःक्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥४-३०-३०॥
Abhyagataih charu vishala pakshaihsarah priyaih padma rajo avakirnaih
Maha nadinam pulina upayataihkridanti hansah saha chakravakaih
30.31
मद प्रगल्भेषु च वारिणेषुगवाम् समूहेषु च दर्पितेषु ।
प्रसन्न तोयासु च निम्न गासुविभाति लक्ष्मीः बहुधा विभक्ता ॥४-३०-३१॥
Mada pragalbheshu cha varineshugavam samuheshu cha darpiteshu
Prasanna toyasu cha nimna gasuvibhati lakshmih bahudha vibhakta
30.32
नभः समीक्ष्या अंबु धरैः विमुक्तम्विमुक्त बर्ह आभरणा वनेषु ।
प्रियासु अरक्ता विनिवृत्त शोभागत उत्सवा ध्यान परा मयूराः ॥४-३०-३२॥
Nabhah samikshya ambu dharaih vimuktamvimukta barha abharana vaneshu
Priyasu arakta vinivritta shobhagata utsava dhyana para mayurah
30.33
मनोज्ञ गन्धैः प्रियकैः अनल्पैःपुष्प अति भार अवनत अग्र शाखैः ।
सुवर्ण गौरैः नयन अभिरामैःउद्योतितान् इव वन अन्तराणि ॥४-३०-३३॥
Manogya gandhaih priyakaih analpaihpushpa ati bhara avanata agra shakhaih
Suvarna gauraih nayana abhiramaihudyotitan iva vana antarani
30.34
प्रिय अन्वितानाम् नलिनी प्रियाणाम्वन प्रियाणाम् कुसुम उद्धतानाम् ।
मद उत्कटानाम् मद लालसानाम्गज उत्तमानम् गतयो अद्य मन्दाः ॥४-३०-३४॥
Priya anvitanam nalini priyanamvana priyanam kusuma uddhatanam
Mada utkatanam mada lalasanamgaja uttamanam gatayo adya mandah
30.35
व्यक्तम् नभः शस्त्र विधौत वर्णम्कृश प्रवाहानि नदी जलानि ।
कह्लार शिताः पवनाः प्रवान्तितमो विमुक्ताः च दिशः प्रकाशाः ॥४-३०-३५॥
Vyaktam nabhah shastra vidhauta varnamkrisha pravahani nadi jalani
Kahlara shitah pavanah pravantitamo vimuktah cha dishah prakashah
30.36
सूर्य आतप क्रामण नष्ट पंकाभूमिः चिर उद्घाटित सांद्र रेणुः ।
अन्योन्य वैरेण समायुतानाम्उद्योग कालो अद्य नर अधिपानाम् ॥४-३०-३६॥
Surya atapa kramana nashta pankabhumih chira udghatita sandra renuh
Anyonya vairena samayutanamudyoga kalo adya nara adhipanam
30.37
शरत् गुण आप्यायित रूप शोभाःप्रहर्षित पांशु समुक्षित अंगाः ।
मद उत्कटाः संप्रति युद्ध लुब्धावृषा गवाम् मध्य गता नदन्ति ॥४-३०-३७॥
Sharat guna apyayita rupa shobhahpraharshita panshu samukshita angah
Mada utkatah samprati yuddha lubdhavrisha gavam madhya gata nadanti
30.38
स मन्मध तीव्रतर अनुरागाकुलान्विता मन्द गतिः करेणुः ।
मदान्वितम् संपरिवार्य यान्तम्वनेषु भर्तारम् अनुप्रयाति ॥४-३०-३८॥
Sa manmadha tivratara anuragakulanvita manda gatih karenuh
Madanvitam samparivarya yantamvaneshu bhartaram anuprayati
30.39
त्यक्त्वा वराणि आत्म विभूषणानिबर्हाणि तीर उपगता नदीनाम् ।
निर्भर्त्स्यमाना इव सार ओघैःप्रयान्ति दीना विमना मयूराः ॥४-३०-३९॥
Tyaktva varani atma vibhushananibarhani tira upagata nadinam
Nirbhartsyamana iva sara oghaihprayanti dina vimana mayurah
30.40
वित्रास्य कारण्डव चक्रवाकान् ।
महा रवैः भिन्न कटा गजेन्द्राः ।सरस्सु बद्ध अंबुज भूषणेषुविक्षोभ्य विक्षोभ्य जलम् पिबन्ति ॥४-३०-४०॥
Vitrasya karandava chakravakan
Maha ravaih bhinna kata gajendrah, sarassu baddha ambuja bhushaneshuvikshobhya vikshobhya jalam pibanti
30.41
व्यपेत पंकजासु स वालुकासुप्रसन्न तोयासु स गो कुलासु ।
स सारसा राव विनादितासुनदिषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥४-३०-४१॥
Vyapeta pankajasu sa valukasuprasanna toyasu sa go kulasu
Sa sarasa rava vinaditasunadishu hansa nipatanti hrishtah
30.42
नदी घन प्रस्रवण उदकानाम्अति प्रवृद्ध अनिल बर्हिणानाम् ।
प्लवंगमानाम् च गत उत्सवानाम्ध्रुवम् रवाः संप्रति संप्रणष्टाः ॥४-३०-४२॥
Nadi ghana prasravana udakanamati pravriddha anila barhinanam
Plavangamanam cha gata utsavanamdhruvam ravah samprati sampranashtah
30.43
अनेक वर्णाः सुविनष्ट कायाःनव उदितेषु अंबुधरेषु नष्टाः ।
क्षुध अर्दिता घोर विषा बिलेभ्यःचिर उषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥४-३०-४३॥
Aneka varnah suvinashta kayahnava uditeshu ambudhareshu nashtah
Kshudha ardita ghora visha bilebhyahchira ushita viprasaranti sarpah
30.44
चंचत् चन्द्र कर स्पर्श हर्ष उन्मीलित तारका ।
अहो रागवती संध्या जहाति स्वयम् अंबरम् ॥४-३०-४४॥
Chanchat chandra kara sparsha harsha unmilita taraka
Aho ragavati sandhya jahati svayam ambaram
30.45
रात्रिः शशांक उदित सौम्य वक्त्रातारा गण उन्मीलित चारु नेत्रा ।
ज्योत्स्ना अंशुक प्रावरणा विभातिनारी इव शुक्ल अंशुक संवृत अंगी ॥४-३०-४५॥
Ratrih shashanka udita saumya vaktratara gana unmilita charu netra
Jyotsna anshuka pravarana vibhatinari iva shukla anshuka sanvrita angi
30.46
विपक्व शालि प्रसवानि भुक्त्वाप्रहर्षिता सारस चारु पंक्ति ।
नभः समाक्रामति शीघ्र वेगावात अवधूता ग्रथित इव माला ॥४-३०-४६॥
Vipakva shali prasavani bhuktvapraharshita sarasa charu pankti
Nabhah samakramati shighra vegavata avadhuta grathita iva mala
30.47
सुप्त एक हंसम् कुमुदैः उपेतम्महा ह्रदस्थम् सलिलम् विभाति ।
घनैः विमुक्तम् निशि पूर्ण चन्द्रम्तारा गण कीर्णम् इव अंतरिक्षम् ॥४-३०-४७॥
Supta eka hansam kumudaih upetammaha hradastham salilam vibhati
Ghanaih vimuktam nishi purna chandramtara gana kirnam iva antariksham
30.48
प्रकीर्ण हंसा अकुल मेखलानाम्प्रबुद्ध पद्म उत्पल मालिनीनाम् ।
वापीः उत्तमानाम् अधिक अद्य लक्ष्मीःवर अंगनाम् इव भूषितानाम् ॥४-३०-४८॥
Prakirna hansa akula mekhalanamprabuddha padma utpala malininam
Vapih uttamanam adhika adya lakshmihvara anganam iva bhushitanam
30.49
वेणु स्वर व्यंजित तूर्य मिश्रःप्रत्यूष काले अनिल संप्रवृत्तः ।
संमूर्च्छितो गह्वर गो वृषाणाम्अन्योन्यम् आपूरयति इव शब्दः ॥४-३०-४९॥
Venu svara vyanjita turya mishrahpratyusha kale anila sampravrittah
Sammurchchhito gahvara go vrishanamanyonyam apurayati iva shabdah
30.50
नवैः नदीनाम् कुसुम प्रहासैःव्या धूयमानैः मृदु मारुतेन ।
धौत अमल क्षौम पट प्रकाशैःकूलानि काशैः उपशोभितानि ॥४-३०-५०॥
Navaih nadinam kusuma prahasaihvya dhuyamanaih mridu marutena
Dhauta amala kshauma pata prakashaihkulani kashaih upashobhitani
30.51
वन प्रचण्डा मधु पान शौण्डाःप्रिय अन्विताः षट् चरणाः प्रहृष्टाः ।
वनेसु मत्ताः पवन अनु यात्राम्कुर्वन्ति पद्म आसन रेणु गौराः ॥४-३०-५१॥
Vana prachanda madhu pana shaundahpriya anvitah shat charanah prahrishtah
Vanesu mattah pavana anu yatramkurvanti padma asana renu gaurah
30.52
जलम् प्रसन्नम् कुसुम प्रहासम्क्रौन्च स्वनम् शालि वनम् विपक्वम् ।
मृदुः च वायुः विमलः च चन्द्रःशंसन्ति वर्ष व्यपनीत कालम् ॥४-३०-५२॥
Jalam prasannam kusuma prahasamkrauncha svanam shali vanam vipakvam
Mriduh cha vayuh vimalah cha chandrahshansanti varsha vyapanita kalam
30.53
मीन उप संदर्शित मेखलानाम्नदी वधूनाम् गतयो अद्य मंदाः ।
कान्त उपभुक्त अलस गामिनीनाम्प्रभात कालेषु इव कामिनीनाम् ॥४-३०-५३॥
Mina upa sandarshita mekhalanamnadi vadhunam gatayo adya mandah
Kanta upabhukta alasa gamininamprabhata kaleshu iva kamininam
30.54
स चक्रवाकानि स शैवलानिकाशैः दुकूलैः इव संवृतानि ।
स पत्र रेखाणि स रोचनानिवधू मुखानि इव नदी मुखानि ॥४-३०-५४॥
Sa chakravakani sa shaivalanikashaih dukulaih iva sanvritani
Sa patra rekhani sa rochananivadhu mukhani iva nadi mukhani
30.55
प्रफुल्ल बाण आसन चित्रितेषुप्रहृष्ट षट्पदानि कूजितेषु ।
गृहीत चापः उद्यत दण्ड चण्डःप्रचण्ड चारो अद्य वनेषु कामः ॥४-३०-५५॥
Praphulla bana asana chitriteshuprahrishta shatpadani kujiteshu
Grihita chapah udyata danda chandahprachanda charo adya vaneshu kamah
30.56
लोकम् सुवृष्ट्या परितोषयित्वनदीः तटाकानि च पूरयित्वा ।
निष्पन्न सस्याम् वसुधाम् च कृत्वात्यक्त्वा नभः तोय धराः प्रणष्टाः ॥४-३०-५६॥
Lokam suvrishtya paritoshayitvanadih tatakani cha purayitva
Nishpanna sasyam vasudham cha kritvatyaktva nabhah toya dharah pranashtah
30.57
दर्शयन्ति शरन् नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नव संगम सव्रीडा जघनानि इव योषितः ॥४-३०-५७॥
Darshayanti sharan nadyah pulinani shanaih shanaih
Nava sangama savrida jaghanani iva yoshitah
30.58
प्रसन्न सलिलाः सौम्य कुरराभिः विनादिताः ।
चक्रवाक गण आकीर्णा विभांति सलिल आशयाः ॥४-३०-५८॥
Prasanna salilah saumya kurarabhih vinaditah
Chakravaka gana akirna vibhanti salila ashayah
30.59
अन्योन्य बद्ध वैराणाम् जिगीषूणाम् नृपात्मज ।
उद्योग समयः सौम्य पार्थिवानाम् उपस्थितः ॥४-३०-५९॥
Anyonya baddha vairanam jigishunam nripatmaja
Udyoga samayah saumya parthivanam upasthitah
30.60
इयम् सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानाम् नृपात्मज ।
न च पश्यामि सुग्रीवम् उद्योगम् वा तथा विधम् ॥४-३०-६०॥
Iyam sa prathama yatra parthivanam nripatmaja
Na cha pashyami sugrivam udyogam va tatha vidham
30.61
असनाः सप्त पर्णाः च कोविदाराः च पुष्पिताः ।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाः च श्यामाः च गिरि सानुषु ॥४-३०-६१॥
Asanah sapta parnah cha kovidarah cha pushpitah
Drishyante bandhujivah cha shyamah cha giri sanushu
30.62
हंस सारस चक्राह्वैः कुररैः च समंततः ।
पुलिनानि अवकीर्णानि नदीनाम् पश्य लक्ष्मण ॥४-३०-६२॥
Hansa sarasa chakrahvaih kuraraih cha samantatah
Pulinani avakirnani nadinam pashya lakshmana
30.63
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्ष शत उपमाः ।
मम शोक अभितप्तस्य तथा सीताम् अपश्यतः ॥४-३०-६३॥
Chatvaro varshika masa gata varsha shata upamah
Mama shoka abhitaptasya tatha sitam apashyatah
30.64
चक्रवाकी इव भर्तारम् पृष्टतो अनुगता वनम् ।
विषमम् दण्डकारण्यम् उद्यान वनम् इव च अंगना ॥४-३०-६४॥
Chakravaki iva bhartaram prishtato anugata vanam
Vishamam dandakaranyam udyana vanam iva cha angana
30.65
प्रिया विहीने दुःख आर्ते हृत राज्ये विवासिते ।
कृपाम् न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥४-३०-६५॥
Priya vihine duhkha arte hrita rajye vivasite
Kripam na kurute raja sugrivo mayi lakshmana
30.66
अनाथो हृत राज्यो अयम् रावणेन च धर्षितः।
दीनो दूर गृहः कामी माम् चैव शरणम् गतः ॥४-३०-६६॥
Anatho hrita rajyo ayam ravanena cha dharshitah
Dino dura grihah kami mam chaiva sharanam gatah
30.67
इति एतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहम् वानर राजस्य परिभूतः परंतप ॥४-३०-६७॥
Iti etaih karanaih saumya sugrivasya duratmanah
Aham vanara rajasya paribhutah parantapa
30.68
स कालम् परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थः समयम् कृत्वा दुर्मतिः न अवबुध्यते ॥४-३०-६८॥
Sa kalam parisankhyaya sitayah parimargane
Kritarthah samayam kritva durmatih na avabudhyate
30.69
स किष्किंधाम् प्रविश्य त्वम् ब्रूहि वानर पुंगवम् ।
मूर्खम् ग्राम्य सुखे सक्तम् सुग्रीवम् वचनात् मम ॥४-३०-६९॥
Sa kishkindham pravishya tvam bruhi vanara pungavam
Murkham gramya sukhe saktam sugrivam vachanat mama
30.70
अर्थिनाम् उपपन्नानाम् पूर्वम् च अपि उपकारिणाम् ।
आशाम् सम्श्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥४-३०-७०॥
Arthinam upapannanam purvam cha api upakarinam
Asham samshrutya yo hanti sa loke purushadhamah
30.71
शुभम् वा यदि वा पापम् यो हि वाक्यम् उदीरितम् ।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥४-३०-७१॥
Shubham va yadi va papam yo hi vakyam udiritam
Satyena parigrihnati sa virah purushottamah
30.72
कृतार्था हि अकृतार्थानाम् मित्राणाम् न भवन्ति ये ।
तान् मृतान् अपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् न उपभुंजते ॥४-३०-७२॥
Kritartha hi akritarthanam mitranam na bhavanti ye
Tan mritan api kravyadah kritaghnan na upabhunjate
30.73
नूनम् कांचन पृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुम् इच्छसि चापस्य रूपम् विद्युत् गण उपमम् ॥४-३०-७३॥
Nunam kanchana prishthasya vikrishtasya maya rane
Drashtum ichchhasi chapasya rupam vidyut gana upamam
30.74
घोरम् ज्या तल निर्घोषम् क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषम् इव वज्रस्य पुनः संश्रोतुम् इच्छसि ॥४-३०-७४॥
Ghoram jya tala nirghosham kruddhasya mama sanyuge
Nirghosham iva vajrasya punah sanshrotum ichchhasi
30.75
कामम् एवम् गते अपि अस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत् सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यात् नृपात्मज ॥४-३०-७५॥
Kamam evam gate api asya parigyate parakrame
Tvat sahayasya me vira na chinta syat nripatmaja
30.76
यद् अर्थम् अयम् आरंभः कृतः पर पुरम् जय ।
समयम् न अभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥४-३०-७६॥
Yad artham ayam arambhah kritah para puram jaya
Samayam na abhijanati kritarthah plavageshvarah
30.77
वर्षा समय कालम् तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतान् चतुरो मासान् विहरन् न अवबुध्यते ॥४-३०-७७॥
Varsha samaya kalam tu pratigyaya harishvarah
Vyatitan chaturo masan viharan na avabudhyate
30.78
स अमात्य परिषत् क्रीडन् पानम् एव उपसेवते ।
शोक दीनेषु न अस्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥४-३०-७८॥
Sa amatya parishat kridan panam eva upasevate
Shoka dineshu na asmasu sugrivah kurute dayam
30.79
उच्यताम् गच्छ सुग्रीवः त्वया वीरः महाबल ।
मम रोषस्य यत् रूपम् ब्रूयाः च एनम् इदम् वचः ॥४-३०-७९॥
Uchyatam gachchha sugrivah tvaya virah mahabala
Mama roshasya yat rupam bruyah cha enam idam vachah
30.80
न स संकुचितः पंथा येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालि पथम् अन्वगाः ॥४-३०-८०॥
Na sa sankuchitah pantha yena vali hato gatah
Samaye tishtha sugriva ma vali patham anvagah
30.81
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वाम् तु सत्यात् अतिक्रांतम् हनिष्यामि स बान्धवम् ॥४-३०-८१॥
Eka eva rane vali sharena nihato maya
Tvam tu satyat atikrantam hanishyami sa bandhavam
30.82
तत् एवम् विहिते कार्ये यत् हितम् पुरुषर्षभ ।
तत् तत् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर काल व्यतिक्रमः ॥४-३०-८२॥
Tat evam vihite karye yat hitam purusharshabha
Tat tat bruhi narashreshtha tvara kala vyatikramah
30.83
कुरुष्व सत्यम् मम वानरेश्वरप्रतिश्रुतम् धर्मम् अवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनम् प्रेत गतो यम क्षयम्त्वम् अद्य पश्येः मम चोदितः शरैः ॥४-३०-८३॥
Kurushva satyam mama vanareshvarapratishrutam dharmam avekshya shashvatam
Ma valinam preta gato yama kshayamtvam adya pashyeh mama choditah sharaih
30.84
स पूर्वजम् तीव्र विवृद्ध कोपम्लालप्यमानम् प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्राम् मतिम् उग्र तेजाहरीश्वरे मानव वंश वर्थनः ॥४-३०-८४॥
Sa purvajam tivra vivriddha kopamlalapyamanam prasamikshya dinam
Chakara tivram matim ugra tejaharishvare manava vansha varthanah