UtshovSarga 29
29.1
समीक्ष्य विमलम् व्योम गत विद्युत् बलाहकम् ।
सारसा आकुल संघुष्टम् रम्य ज्योत्स्ना अनुलेपनम् ॥४-२९-१॥
Samikshya vimalam vyoma gata vidyut balahakam
Sarasa akula sanghushtam ramya jyotsna anulepanam
29.2
समृद्ध अर्थम् च सुग्रीवम् मन्द धर्मार्थ संग्रहम् ।
अत्यर्थम् च असताम् मार्गम् एकांत गत मानसम् ॥४-२९-२॥
Samriddha artham cha sugrivam manda dharmartha sangraham
Atyartham cha asatam margam ekanta gata manasam
29.3
निवृत्त कार्यम् सिद्धार्थम् प्रमद अभिरतम् सदा ।
प्राप्तवन्तम् अभिप्रेतान् सर्वान् एव मनोरथान् ॥४-२९-३॥
Nivritta karyam siddhartham pramada abhiratam sada
Praptavantam abhipretan sarvan eva manorathan
29.4
स्वाम् च पात्नीम् अभिप्रेताम् ताराम् च अपि समीप्सिताम् ।
विहरंतम् अहो रात्रम् कृतार्थम् विगत ज्वरम् ॥४-२९-४॥
Svam cha patnim abhipretam taram cha api samipsitam
Viharantam aho ratram kritartham vigata jvaram
29.5
क्रीडन्तम् इव देवेशम् गन्धर्व अप्सरसाम् गणैः ।
मंत्रिषु न्यस्त कार्यम् च मंत्रिणाम् अनवेक्षकम् ॥४-२९-५॥
Kridantam iva devesham gandharva apsarasam ganaih
Mantrishu nyasta karyam cha mantrinam anavekshakam
29.6
उच्छिन्न राज्य संदेहम् काम वृत्तम् इव स्थितम् ।
निश्चित अर्थो अर्थ तत्त्वज्ञः काल धर्म विशेष वित् ॥४-२९-६॥
Uchchhinna rajya sandeham kama vrittam iva sthitam
Nishchita artho artha tattvagyah kala dharma vishesha vit
29.7
प्रसाद्य वाक्यैः मधुरैः हेतुमद्भिः मनो रमैः ।
वाक्यवित् वाक्य तत्त्वज्ञम् हरीशम् मारुतात्मजः ॥४-२९-७॥
Prasadya vakyaih madhuraih hetumadbhih mano ramaih
Vakyavit vakya tattvagyam harisham marutatmajah
29.8
हितम् तथ्यम् च पथ्यम् च साम धर्म अर्थ नीतिमत् ।
प्रणय प्रीति संयुक्तम् विश्वास कृत निश्चयम् ॥४-२९-८॥
Hitam tathyam cha pathyam cha sama dharma artha nitimat
Pranaya priti sanyuktam vishvasa krita nishchayam
29.9
हरीश्वरम् उपागम्य हनुमान् वाक्यम् अब्रवीत् ।
राज्यम् प्राप्तम् यशः चैव कौली श्रीः अभिवर्थिता ॥४-२९-९॥
Harishvaram upagamya hanuman vakyam abravit
Rajyam praptam yashah chaiva kauli shrih abhivarthita
29.10
मित्राणाम् संग्रहः शेषः तत् भवान् कर्तुम् अर्हति ।
यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततम् साधु वर्तते ॥४-२९-१०॥
Mitranam sangrahah sheshah tat bhavan kartum arhati
Yo hi mitreshu kalagyah satatam sadhu vartate
29.11
तस्य राज्यम् च कीर्तिः च प्रतापः च अपि वर्धते ।
यस्य कोशः च दण्डः च मित्राणि आत्मा च भूमिप ।समानि एतानि सर्वाणि स राज्यम् महत् अश्नुते ॥४-२९-११॥
Tasya rajyam cha kirtih cha pratapah cha api vardhate
Yasya koshah cha dandah cha mitrani atma cha bhumipa, samani etani sarvani sa rajyam mahat ashnute
29.12
तत् भवान् वृत्त संपन्नः स्थितः पथि निरत्यये ।
मित्रार्थम् अभिनीतार्थम् यथावत् कर्तुम् अर्हति ॥४-२९-१२॥
Tat bhavan vritta sampannah sthitah pathi niratyaye
Mitrartham abhinitartham yathavat kartum arhati
29.13
संत्यज्य सर्व कर्माणि मित्रार्थम् यो न वर्तते ।
संभ्रमात् हि कृत उत्साहः सः अनर्थेन अवरुध्यते ॥४-२९-१३॥
Santyajya sarva karmani mitrartham yo na vartate
Sambhramat hi krita utsahah sah anarthena avarudhyate
29.14
यो हि काल व्यतीतेषु मित्र कार्येषु वर्तते ।
स कृत्वा महतो अपि अर्थान् न मित्रार्थेन युज्यते ॥४-२९-१४॥
Yo hi kala vyatiteshu mitra karyeshu vartate
Sa kritva mahato api arthan na mitrarthena yujyate
29.15
तत् इदम् मित्रकार्यम् नः काल अतीतम् अरिंदम ।
क्रियताम् राघवस्य एतत् वैदेह्याः परिमार्गणम् ॥४-२९-१५॥
Tat idam mitrakaryam nah kala atitam arindama
Kriyatam raghavasya etat vaidehyah parimarganam
29.16
न च कालम् अतीतम् ते निवेदयति कालवित् ।
त्वरमाणो अपि स प्राज्ञः तव राजन् वशानुगः ॥४-२९-१६॥
Na cha kalam atitam te nivedayati kalavit
Tvaramano api sa pragyah tava rajan vashanugah
29.17
कुलस्य हेतुः स्फीतस्य दीर्घ बन्धुः च राघवः ।
अप्रमेय प्रभावः च स्वयम् च अप्रतिमो गुणैः ॥४-२९-१७॥
Kulasya hetuh sphitasya dirgha bandhuh cha raghavah
Aprameya prabhavah cha svayam cha apratimo gunaih
29.18
तस्य त्वम् कुरु वै कार्यम् पूर्वम् तेन कृतम् तव ।
हरीश्वर हरि श्रेष्ठान् आज्ञापयितुम् अर्हसि ॥४-२९-१८॥
Tasya tvam kuru vai karyam purvam tena kritam tava
Harishvara hari shreshthan agyapayitum arhasi
29.19
न हि तावत् भवेत् कालो व्यतीतः चोदनात् ऋते ।
चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत् काल व्यतिक्रमः ॥४-२९-१९॥
Na hi tavat bhavet kalo vyatitah chodanat rite
Choditasya hi karyasya bhavet kala vyatikramah
29.20
अकर्तुर् अपि कार्यस्य भवान् कर्ता हरीश्वर ।
किम् पुनः प्रतिकर्तुः ते राज्येन च वधेन च ॥४-२९-२०॥
Akartur api karyasya bhavan karta harishvara
Kim punah pratikartuh te rajyena cha vadhena cha
29.21
शक्तिमान् अतिविक्रान्तो वानर ऋष्क गण ईश्वर ।
कर्तुम् दाशरथेः प्रीतिम् आज्ञायाम् किम् नु सज्जसे ॥४-२९-२१॥
Shaktiman ativikranto vanara rishka gana ishvara
Kartum dasharatheh pritim agyayam kim nu sajjase
29.22
कामम् खलु शरैः शक्तः सुर असुर महा उरगान् ।
वशे दाशरथिः कर्तुम् त्वत् प्रतिज्ञाम् अवेक्षते ॥४-२९-२२॥
Kamam khalu sharaih shaktah sura asura maha uragan
Vashe dasharathih kartum tvat pratigyam avekshate
29.23
प्राण त्याग अविशंकेन कृतम् तेन महत् प्रियम् ।
तस्य मार्गाम वैदेहीम् पृथिव्याम् अपि च अंबरे ॥४-२९-२३॥
Prana tyaga avishankena kritam tena mahat priyam
Tasya margama vaidehim prithivyam api cha ambare
29.24
न देवा न च गंधर्वा न असुरा न मरुत् गणाः ।
न च यक्षा भयम् तस्य कुर्युः किम् इव राक्षसाः ॥४-२९-२४॥
Na deva na cha gandharva na asura na marut ganah
Na cha yaksha bhayam tasya kuryuh kim iva rakshasah
29.25
तत् एवम् शक्ति युक्तस्य पूर्वम् प्रिय कृतः तथा ।
रामस्य अर्हसि पिंगेश कर्तुम् सर्व आत्मना प्रियम् ॥४-२९-२५॥
Tat evam shakti yuktasya purvam priya kritah tatha
Ramasya arhasi pingesha kartum sarva atmana priyam
29.26
न अधस्तात् अवनौ न अप्सु गतिः न उपरि च अम्बरे ।
कस्यचित् सज्जते अस्माकम् कपीश्वर तव आज्ञया ॥४-२९-२६॥
Na adhastat avanau na apsu gatih na upari cha ambare
Kasyachit sajjate asmakam kapishvara tava agyaya
29.27
तत् आज्ञापय कः किम् ते कुतो वा अपि व्यवस्यतु ।
हरयो हि अप्रधृष्याः ते सन्ति कोटि अग्रतो अनघ ॥४-२९-२७॥
Tat agyapaya kah kim te kuto va api vyavasyatu
Harayo hi apradhrishyah te santi koti agrato anagha
29.28
तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा काले साधु निरूपितम् ।
सुग्रीवः सत्त्व संपन्नः चकार मतिम् उत्तमाम् ॥४-२९-२८॥
Tasya tad vachanam shrutva kale sadhu nirupitam
Sugrivah sattva sampannah chakara matim uttamam
29.29
संदिदेश अति मति मान् नीलम् नित्य कृत उद्यमम् ।
दिक्षु सर्वासु सर्वेषाम् सैन्यानाम् उपसंग्रहे ॥४-२९-२९॥
Sandidesha ati mati man nilam nitya krita udyamam
Dikshu sarvasu sarvesham sainyanam upasangrahe
29.30
यथा सेना समग्रा मे यूथपालाः च सर्वशः ।
समागच्छन्ति असंगेन सेनाग्राणि तथा कुरु ॥४-२९-३०॥
Yatha sena samagra me yuthapalah cha sarvashah
Samagachchhanti asangena senagrani tatha kuru
29.31
ये तु अंतपालाः प्लवगाः शीघ्रगा व्यवसायिनः ।
समानयंतु ते शीघ्रम् त्वरिताः शासनात् मम ।स्वयम् च अनंतरम् सैन्यम् भवान् एव अनुपश्यतु ॥४-२९-३१॥
Ye tu antapalah plavagah shighraga vyavasayinah
Samanayantu te shighram tvaritah shasanat mama, svayam cha anantaram sainyam bhavan eva anupashyatu
29.32
त्रि पंच रात्रात् ऊर्ध्वम् यः प्राप्नुयात् इह वानरः ।
तस्य प्राण अन्तिको दण्डो न अत्र कार्या विचारणा ॥४-२९-३२॥
Tri pancha ratrat urdhvam yah prapnuyat iha vanarah
Tasya prana antiko dando na atra karya vicharana
29.33
हरीन् च वृद्धान् उपयातु स अंगदोभवान् मम आज्ञाम् अधिकृत्य निश्चितम् ।
इति व्यवस्थाम् हरि पुंगव ईश्वरोविधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान् ॥४-२९-३३॥
Harin cha vriddhan upayatu sa angadobhavan mama agyam adhikritya nishchitam
Iti vyavastham hari pungava ishvarovidhaya veshma pravivesha viryavan