UtshovSarga 25
25.1
स सुग्रीवम् च ताराम् च स अंगदाम् सह लक्ष्मणः ।
समान शोकः काकुत्स्थः सांत्वयन् इदम् अब्रवीत् ॥४-२५-१॥
Sa sugrivam cha taram cha sa angadam saha lakshmanah
Samana shokah kakutsthah santvayan idam abravit
25.2
न शोक परितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः ।
यद् अत्र अनंतरम् कार्यम् तत् समाधातुम् अर्हथ ॥४-२५-२॥
Na shoka paritapena shreyasa yujyate mritah
Yad atra anantaram karyam tat samadhatum arhatha
25.3
लोक वृत्तम् अनुष्ठेयम् कृतम् वो बाष्प मोक्षणम् ।
न कालाद् उत्तरम् किंचित् कर्म शक्यम् उपासितुम् ॥४-२५-३॥
Loka vrittam anushtheyam kritam vo bashpa mokshanam
Na kalad uttaram kinchit karma shakyam upasitum
25.4
नियतिः कारणम् लोके नियतिः कर्म साधनम् ।
नियतिः सर्व भूतानाम् नियोगेषु इह कारणम् ॥४-२५-४॥
Niyatih karanam loke niyatih karma sadhanam
Niyatih sarva bhutanam niyogeshu iha karanam
25.5
न कर्ता कस्यचित् कश्चित् नियोगे च अपि न ईश्वरः ।
स्वभावे वर्तते लोकः तस्य कालः परायणम् ॥४-२५-५॥
Na karta kasyachit kashchit niyoge cha api na ishvarah
Svabhave vartate lokah tasya kalah parayanam
25.6
न कालः कालम् अत्येति न कालः परिहीयते ।
स्वभावम् च समासाद्य न कश्चित् अतिवर्तते ॥४-२५-६॥
Na kalah kalam atyeti na kalah parihiyate
Svabhavam cha samasadya na kashchit ativartate
25.7
न कालस्य अस्ति बंधुत्वम् न हेतुर् न पराक्रमः ।
न मित्र ज्ञाति संबन्धः कारणम् न आत्मनो वशः ॥४-२५-७॥
Na kalasya asti bandhutvam na hetur na parakramah
Na mitra gyati sambandhah karanam na atmano vashah
25.8
किम् तु काल परीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता ।
धर्मः च अर्थः च कामः च कालक्रम समाहिताः ॥४-२५-८॥
Kim tu kala parinamo drashtavyah sadhu pashyata
Dharmah cha arthah cha kamah cha kalakrama samahitah
25.9
इतः स्वाम् प्रकृतिम् वाली गतः प्राप्तः क्रिया फलम् ।
साम दान अर्थ संयोगैः पवित्रम् प्लवग ईश्वर ॥४-२५-९॥
Itah svam prakritim vali gatah praptah kriya phalam
Sama dana artha sanyogaih pavitram plavaga ishvara
25.10
स्व धर्मस्य च संयोगात् जितः तेन महात्मना ।
स्वर्गः परिगृहीतः च प्राणान् अपरिरक्षता ॥४-२५-१०॥
Sva dharmasya cha sanyogat jitah tena mahatmana
Svargah parigrihitah cha pranan aparirakshata
25.11
एषा वै नियतिः श्रेष्ठा याम् गतो हरि यूथपः ।
तत् अलम् परितापेन प्राप्त कालम् उपास्यताम् ॥४-२५-११॥
Esha vai niyatih shreshtha yam gato hari yuthapah
Tat alam paritapena prapta kalam upasyatam
25.12
वचन अन्ते तु रामस्य लक्ष्मणः पर वीर हा ।
अवदत् प्रश्रितम् वाक्यम् सुग्रीवम् गत चेतसम् ॥४-२५-१२॥
Vachana ante tu ramasya lakshmanah para vira ha
Avadat prashritam vakyam sugrivam gata chetasam
25.13
कुरु त्वम् अस्य सुग्रीव प्रेत कार्यम् अनंतरम् ।
तारा अंगदाभ्याम् सहितो वालिनो दहनम् प्रति ॥४-२५-१३॥
Kuru tvam asya sugriva preta karyam anantaram
Tara angadabhyam sahito valino dahanam prati
25.14
समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च ।
चन्दनानि च दिव्यानि वालि संस्कार कारणात् ॥४-२५-१४॥
Samagyapaya kashthani shushkani cha bahuni cha
Chandanani cha divyani vali sanskara karanat
25.15
समाश्वासय दीनम् त्वम् अंगदम् दीन चेतसम् ।
मा भूः बालिश बुद्धिः त्वम् त्वत् अधीनम् इदम् पुरम् ॥४-२५-१५॥
Samashvasaya dinam tvam angadam dina chetasam
Ma bhuh balisha buddhih tvam tvat adhinam idam puram
25.16
अंगदः तु आनयेत् माल्यम् वस्त्राणि विविधानि च ।
घृतम् तैलम् अथो गन्धान् यत् च अत्र समनंतरम् ॥४-२५-१६॥
Angadah tu anayet malyam vastrani vividhani cha
Ghritam tailam atho gandhan yat cha atra samanantaram
25.17
त्वम् तार शिबिकाम् शीघ्रम् आदाय आगच्छ संभ्रमात् ।
त्वरा गुणवती युक्ता हि अस्मिन् काले विशेषतः ॥४-२५-१७॥
Tvam tara shibikam shighram adaya agachchha sambhramat
Tvara gunavati yukta hi asmin kale visheshatah
25.18
सज्जी भवन्तु प्लवगाः शिबिक वाहन उचिताः ।
समर्था बलिनः चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥४-२५-१८॥
Sajji bhavantu plavagah shibika vahana uchitah
Samartha balinah chaiva nirharishyanti valinam
25.19
एवम् उक्त्वा तु सुग्रीवम् सुमित्र आनन्द वर्धनः ।
तस्थौ भ्रातृ समीपस्थो लक्ष्मणः पर वीरहा ॥४-२५-१९॥
Evam uktva tu sugrivam sumitra ananda vardhanah
Tasthau bhratri samipastho lakshmanah para viraha
25.20
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः संभ्रान्त मानसः ।
प्रविवेश गुहाम् शीघ्रम् शिबिका आसक्त मानसः ॥४-२५-२०॥
Lakshmanasya vachah shrutva tarah sambhranta manasah
Pravivesha guham shighram shibika asakta manasah
25.21
आदाय शिबिकाम् तारः स तु पर्यापयत् पुनः ।
वानरैः उह्यमानाम् ताम् शूरैः उद्वहन उचितैः ॥४-२५-२१॥
Adaya shibikam tarah sa tu paryapayat punah
Vanaraih uhyamanam tam shuraih udvahana uchitaih
25.22
दिव्याम् भद्र आसन युताम् शिबिकाम् स्यंदन उपमम् ।
पक्षि कर्मभिः आचित्राम् द्रुम कर्म विभूषिताम् ॥४-२५-२२॥
Divyam bhadra asana yutam shibikam syandana upamam
Pakshi karmabhih achitram druma karma vibhushitam
25.23
अचिताम् चित्र पत्तीभिः सुनिविष्टाम् समंततः ।
विमानम् इव सिद्धानाम् जाल वात आयान आयुताम् ॥४-२५-२३॥
Achitam chitra pattibhih sunivishtam samantatah
Vimanam iva siddhanam jala vata ayana ayutam
25.24
सुनियुक्तानाम् विशालाम् च सुकृताम् शिल्पिभिः कृतात् ।
दारु पर्वतकोपेताम् चारु कर्म परिष्कृताम् ॥४-२५-२४॥
Suniyuktanam vishalam cha sukritam shilpibhih kritat
Daru parvatakopetam charu karma parishkritam
25.25
वर आभरण हारैः च चित्र माल्य उपशोभिताम् ।
गुहागहन संच्छन्नाम् रक्त चन्दन भूषिताम् ॥४-२५-२५॥
Vara abharana haraih cha chitra malya upashobhitam
Guhagahana sanchchhannam rakta chandana bhushitam
25.26
पुष्प ओघैः समभिच्छन्नाम् पद्म मालाभिः एव च ।
तरुण आदित्य वर्णाभिः भ्राजमानभिः आवृताम् ॥४-२५-२६॥
Pushpa oghaih samabhichchhannam padma malabhih eva cha
Taruna aditya varnabhih bhrajamanabhih avritam
25.27
ईदृशी शिबिकाम् दृष्ट्वा रमो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।
क्षिप्रम् विनीयताम् वली प्रेत कार्यम् विधीयताम् ॥४-२५-२७॥
Idrishi shibikam drishtva ramo lakshmanam abravit
Kshipram viniyatam vali preta karyam vidhiyatam
25.28
ततो वालिनम् उद्यम्य सुग्रीवः शिबिकाम् तदा ।
आरोपयत विक्रोशन् अंगदेन सह एव तु ॥४-२५-२८॥
Tato valinam udyamya sugrivah shibikam tada
Aropayata vikroshan angadena saha eva tu
25.29
आरोप्य शिबिकाम् चैव वालिनम् गत जीवितम् ।
अलंकारैः च विविधैः माल्यैः वस्त्रैः च भूषितम् ॥४-२५-२९॥
Aropya shibikam chaiva valinam gata jivitam
Alankaraih cha vividhaih malyaih vastraih cha bhushitam
25.30
आज्ञापयत् तदा राजा सुग्रीवः प्लवग ईश्वरः ।
और्ध्व देहिकम् आर्यस्य क्रियताम् अनुरूपतः ॥४-२५-३०॥
Agyapayat tada raja sugrivah plavaga ishvarah
Aurdhva dehikam aryasya kriyatam anurupatah
25.31
विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च ।
अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तद् अनंतरम् ॥४-२५-३१॥
Vishranayanto ratnani vividhani bahuni cha
Agratah plavaga yantu shibika tad anantaram
25.32
राज्ञाम् ऋद्धि विशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः ।
तादृशैः इह कुर्वन्तु वानरा भ्रतृउ सत् क्रियाम् ॥४-२५-३२॥
Ragyam riddhi vishesha hi drishyante bhuvi yadrishah
Tadrishaih iha kurvantu vanara bhratriu sat kriyam
25.33
तादृशम् वालिनः क्षिप्रम् प्राकुर्वन् और्ध्वदैहिकम् ।
अंगदम् परिरभ्य आशु तार प्रभृतयः तथा ॥४-२५-३३॥
Tadrisham valinah kshipram prakurvan aurdhvadaihikam
Angadam parirabhya ashu tara prabhritayah tatha
25.34
क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हत बान्धवाः ।
ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्यो अस्य वशानुगाः ॥४-२५-३४॥
Kroshantah prayayuh sarve vanara hata bandhavah
Tatah pranihitah sarva vanaryo asya vashanugah
25.35
चुक्रुशुः वीर वीर इति भूयः क्रोशन्ती ताः प्रियम् ।
तारा प्रभृतयः सर्वा वानर्यो हत बान्धव ॥४-२५-३५॥
Chukrushuh vira vira iti bhuyah kroshanti tah priyam
Tara prabhritayah sarva vanaryo hata bandhava
25.36
अनुजग्मुः च भर्तारम् क्रोशंत्यः करुण स्वनाः ।
तासाम् रुदित शब्देन वानरीणाम् वन अंतरे ॥४-२५-३६॥
Anujagmuh cha bhartaram kroshantyah karuna svanah
Tasam rudita shabdena vanarinam vana antare
25.37
वनानि गिरयः चैव विक्रोशंति इव सर्वतः ।
पुलिने गिरि नद्याः तु विविक्ते जल संवृते ॥४-२५-३७॥
Vanani girayah chaiva vikroshanti iva sarvatah
Puline giri nadyah tu vivikte jala sanvrite
25.38
चिताम् चक्रुः सुबहवो वानरा वन चारिणः ।
अवरोप्य ततः स्कंधात् शिबिकाम् वानरोत्तमाः ॥४-२५-३८॥
Chitam chakruh subahavo vanara vana charinah
Avaropya tatah skandhat shibikam vanarottamah
25.39
तस्थुः एकांतम् आश्रित्य सर्वे शोक परायणाः ।
ततः तारा पतिम् दृष्ट्वा शिबिका तल शायिनम् ॥४-२५-३९॥
Tasthuh ekantam ashritya sarve shoka parayanah
Tatah tara patim drishtva shibika tala shayinam
25.40
आरोप्य अंके शिरः तस्य विललाप सुदुःखिता ।
हा वानर महाराज हा नाथ माम् वत्सल ॥४-२५-४०॥
Aropya anke shirah tasya vilalapa suduhkhita
Ha vanara maharaja ha natha mam vatsala
25.41
हा महार्हः महाबाहो हा मम प्रिय पश्य माम् ।
जनम् न पश्यसि इमम् त्वम् कस्मात् शोक अभिपीडितम् ॥४-२५-४१॥
Ha maharhah mahabaho ha mama priya pashya mam
Janam na pashyasi imam tvam kasmat shoka abhipiditam
25.42
प्रहृष्टम् इह ते वक्त्रम् गत असोः अपि मानद ।
अस्त अर्क सम वर्णम् च दृश्यते जीवतो यथा ॥४-२५-४२॥
Prahrishtam iha te vaktram gata asoh api manada
Asta arka sama varnam cha drishyate jivato yatha
25.43
एष त्वाम् राम रूपेण कालः कर्षति वानर ।
येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एक इषुणा रणे ॥४-२५-४३॥
Esha tvam rama rupena kalah karshati vanara
Yena sma vidhavah sarvah krita eka ishuna rane
25.44
इमाः ताः तव राजेन्द्र वानर्यो अप्लवगाः तव।
पादैः विकृष्टम् अध्वानम् आगताः किम् न बुध्यसे ॥४-२५-४४॥
Imah tah tava rajendra vanaryo aplavagah tava
Padaih vikrishtam adhvanam agatah kim na budhyase
25.45
तव इष्टा ननु चैव इमा भार्याः चन्द्र निभ आननाः ।
इदानीम् न ईक्षसे कस्मात् सुग्रीवम् प्लवग ईश्वरम् ॥४-२५-४५॥
Tava ishta nanu chaiva ima bharyah chandra nibha ananah
Idanim na ikshase kasmat sugrivam plavaga ishvaram
25.46
एते हि सचिवा राजन् तार प्रभृतयः तव ।
पुर वासि जनः च अयम् परिवार्य विषीदति ॥४-२५-४६॥
Ete hi sachiva rajan tara prabhritayah tava
Pura vasi janah cha ayam parivarya vishidati
25.47
विसर्जय एनान् सचिवान् यथा उचितम् अरिन्दम ।
ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः ॥४-२५-४७॥
Visarjaya enan sachivan yatha uchitam arindama
Tatah kridamahe sarva vaneshu madanotkatah
25.48
एवम् विलपतीम् ताराम् पति शोक परीवृताम् ।
उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोक कर्शिताः ॥४-२५-४८॥
Evam vilapatim taram pati shoka parivritam
Utthapayanti sma tada vanaryah shoka karshitah
25.49
सुग्रीवेण ततः सार्धम् अंगदः पितरम् रुदन् ।
चिताम् आरोपयामास शोकेन अभिप्लुत इन्द्रियः ॥४-२५-४९॥
Sugrivena tatah sardham angadah pitaram rudan
Chitam aropayamasa shokena abhipluta indriyah
25.50
ततो अग्निम् विधिवत् दत्त्वा सो अपसव्यम् चकार ह ।
पितरम् दीर्घम् अध्वानम् प्रस्थितम् व्याकुल इन्द्रियः ॥४-२५-५०॥
Tato agnim vidhivat dattva so apasavyam chakara ha
Pitaram dirgham adhvanam prasthitam vyakula indriyah
25.51
संस्कृत्य वालिनम् तम् तु विधिवत् प्लवगर्षभाः ।
आजग्मुः उदकम् कर्तुम् नदीम् शुभ जलाम् शिवाम् ॥४-२५-५१॥
Sanskritya valinam tam tu vidhivat plavagarshabhah
Ajagmuh udakam kartum nadim shubha jalam shivam
25.52
ततः ते सहिताः तत्र हि सः अंगदम् स्थाप्य च अग्रतः ।
सुग्रीव तारा सहिताः सिषिचुः वानरा जलम् ॥४-२५-५२॥
Tatah te sahitah tatra hi sah angadam sthapya cha agratah
Sugriva tara sahitah sishichuh vanara jalam
25.53
सुग्रीवेण एव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः ।
समान शोकः काकुत्स्थः प्रेत कार्याणि अकारयत् ॥४-२५-५३॥
Sugrivena eva dinena dino bhutva mahabalah
Samana shokah kakutsthah preta karyani akarayat
25.54
ततो अथ तम् वालिनम् अग्र्य पौरुषम्प्रकाशम् इक्ष्वाकु वर इषुणा हतम् ।
प्रदीप्य दीप्त अग्नि सम ओजसम् तदास लक्ष्मणम् रामम् उपेयवान् हरिः ॥४-२५-५४॥
Tato atha tam valinam agrya paurushamprakasham ikshvaku vara ishuna hatam
Pradipya dipta agni sama ojasam tadasa lakshmanam ramam upeyavan harih