UtshovSarga 24
24.1
तम् आशु वेगेन दुरासदेन तु अभिप्लुताम् शोक महार्णवेन ।
पश्यन् तदा वालि अनुजः तरस्वी भ्रात्रुः वधेन अप्रतिमेन तेपे ॥४-२४-१॥
Tam ashu vegena durasadena tu abhiplutam shoka maharnavena
Pashyan tada vali anujah tarasvi bhratruh vadhena apratimena tepe
24.2
स बाष्प पूर्णेन मुखेन् पश्यन् क्षणेन निर्विण्ण मना मनस्वी ।
जगाम रामस्य शनैः समीपम् भृत्यैः वृत्तः संपरिदूयमानः ॥४-२४-२॥
Sa bashpa purnena mukhen pashyan kshanena nirvinna mana manasvi
Jagama ramasya shanaih samipam bhrityaih vrittah sampariduyamanah
24.3
स तम् समासाद्य गृहीत चापम् उदात्तम् आशी विष तुल्य बाणम् ।
यशश्विनम् लक्षण लक्षित अंगम् अवस्थितम् राघवम् इति उवाच ॥४-२४-३॥
Sa tam samasadya grihita chapam udattam ashi visha tulya banam
Yashashvinam lakshana lakshita angam avasthitam raghavam iti uvacha
24.4
यथा प्रतिज्ञातम् इदम् नरेन्द्र कृतम् त्वया दृउष्ट फलम् च कर्म ।
मम अद्य भोगेषु नरेन्द्र सूनो मनो निवृत्तम् हत जिवितेन ॥४-२४-४॥
Yatha pratigyatam idam narendra kritam tvaya driushta phalam cha karma
Mama adya bhogeshu narendra suno mano nivrittam hata jivitena
24.5
अस्याम् महिष्याम् तु भृशम् रुदत्याम् पुरे अति विक्रोशति दुःख तप्ते ।
हते नृपे संशयिते अंगदे च न राम राज्ये रमते मनो मे ॥४-२४-५॥
Asyam mahishyam tu bhrisham rudatyam pure ati vikroshati duhkha tapte
Hate nripe sanshayite angade cha na rama rajye ramate mano me
24.6
क्रोधाद् अमर्षाद् अतिविप्रधर्षाद् भ्रातुर् वधो मे अनुमतः पुरस्तात् ।
हते तु इदानीम् हरि यूधपे अस्मिन् सुतीक्ष्णम् इक्ष्वाकु वर प्रतप्स्ये ॥४-२४-६॥
Krodhad amarshad ativipradharshad bhratur vadho me anumatah purastat
Hate tu idanim hari yudhape asmin sutikshnam ikshvaku vara pratapsye
24.7
श्रेयो अद्य मन्ये मम शैल मुख्ये तस्मिन् हि वासः चिरम् ऋष्यमूके ।
यथा तथा वर्तयतः स्व वृत्या न इमम् निहत्य त्रिदिवसय लाभः ॥४-२४-७॥
Shreyo adya manye mama shaila mukhye tasmin hi vasah chiram rishyamuke
Yatha tatha vartayatah sva vritya na imam nihatya tridivasaya labhah
24.8
न त्वा जिघांसामि चर इति यत् माम् अयम् महात्मा मतिमान् उवाच ।
तस्य एवे तत् राम वचो अनुरूपम् इदम् वचः कर्म च मे अनुरूपम् ॥४-२४-८॥
Na tva jighansami chara iti yat mam ayam mahatma matiman uvacha
Tasya eve tat rama vacho anurupam idam vachah karma cha me anurupam
24.9
भ्राता कथम् नाम महा गुणस्य भ्रातुर् वधम् राम विरोचयेत ।
राजस्य दुःखस्य च वीर सारम् विचिन्तयन् काम पुरस्कृतो अपि ॥४-२४-९॥
Bhrata katham nama maha gunasya bhratur vadham rama virochayeta
Rajasya duhkhasya cha vira saram vichintayan kama puraskrito api
24.10
वधो हि मे मतो न असीत् स्व महात्म्या अव्यतिक्रमात् ।
मम आसीत् बुद्धिः दुरात्म्यात् प्राण हारी व्यतिक्रमः ॥४-२४-१०॥
Vadho hi me mato na asit sva mahatmya avyatikramat
Mama asit buddhih duratmyat prana hari vyatikramah
24.11
द्रुम शाका अवभग्नो अहम् मुहुर्तम् परिनिष्टनन् ।
स्वान्तयित्वा अनेन उक्तः न पुनः कर्तुम् अर्हसि ॥४-२४-११॥
Druma shaka avabhagno aham muhurtam parinishtanan
Svantayitva anena uktah na punah kartum arhasi
24.12
भ्रातृत्वम् आर्य भावः च धर्मः च अनेन रक्षितः ।
मया क्रोधः च कामः च कपित्वम् च प्रदर्शितम् ॥४-२४-१२॥
Bhratritvam arya bhavah cha dharmah cha anena rakshitah
Maya krodhah cha kamah cha kapitvam cha pradarshitam
24.13
अचिंतनीयम् परिवर्जनीयम्अनीप्सनीयम् न अन्वेक्षणीयम् ।
प्राप्तो अस्मि पाप्मानम् वयस्यभ्रातुः वध त्वाष्ट्र वधात् इव इन्द्रः ॥४-२४-१३॥
Achintaniyam parivarjaniyamanipsaniyam na anvekshaniyam
Prapto asmi papmanam vayasyabhratuh vadha tvashtra vadhat iva indrah
24.14
पाप्मानम् इन्द्रस्य मही जलम् च वृक्षाः च कामम् जगृहुः स्त्रियः च ।
को नाम पाप्मानम् इमम् सहेत शाखा मृगस्य प्रतिपत्तुम् इच्छेत् ॥४-२४-१४॥
Papmanam indrasya mahi jalam cha vrikshah cha kamam jagrihuh striyah cha
Ko nama papmanam imam saheta shakha mrigasya pratipattum ichchhet
24.15
ना अर्हामि सन्मानम् इमम् प्रजानाम् न यौव राज्यम् कुत एव राज्यम् ।
अधर्म युक्तम् कुल नाश युक्तम् एवम् विधम् राघव कर्म कृत्वा ॥४-२४-१५॥
Na arhami sanmanam imam prajanam na yauva rajyam kuta eva rajyam
Adharma yuktam kula nasha yuktam evam vidham raghava karma kritva
24.16
पापस्य कर्ता अस्मि विगर्हितस्यक्षुद्रस्य लोक अपकृतस्य लोके ।
शोको महान् मम अभिवर्तते अयम्वृष्टेः यथा निम्नम् इव अम्बु वेगः ॥४-२४-१६॥
Papasya karta asmi vigarhitasyakshudrasya loka apakritasya loke
Shoko mahan mama abhivartate ayamvrishteh yatha nimnam iva ambu vegah
24.17
सोदर्य अघाता अपर गात्र वालः संताप हस्त अक्षि शिरो विषाणः ।
एनोमयो माम् अभिहन्ति हस्ती दृप्तो नदी कूलम् इव प्रवृद्धः ॥४-२४-१७॥
Sodarya aghata apara gatra valah santapa hasta akshi shiro vishanah
Enomayo mam abhihanti hasti dripto nadi kulam iva pravriddhah
24.18
अंहो बतेदम् नृ वर अविषह्य निवर्तते मे हृदि साधु वृत्तम् ।
अग्नौ विवर्णम् परितप्य मानम् किट्टम् यथा राघव जात रूपम् ॥४-२४-१८॥
Anho batedam nri vara avishahya nivartate me hridi sadhu vrittam
Agnau vivarnam paritapya manam kittam yatha raghava jata rupam
24.19
महा बलानाम् हरि यूथपानाम् इदम् कुलम् राघव मन् निमित्तम् ।
अस्य अंगदस्य अपि च शोक तापात् अर्थ स्थित प्राणम् इतीव मन्ये ॥४-२४-१९॥
Maha balanam hari yuthapanam idam kulam raghava man nimittam
Asya angadasya api cha shoka tapat artha sthita pranam itiva manye
24.20
सुतः सुलभः सुजनः सुवश्यः कुतः तु पुत्रः सदृशः अंगदेन ।
न च अपि विद्येत स वीर देशो यस्मिन् भवेत् सोदर संनिकर्षः ॥४-२४-२०॥
Sutah sulabhah sujanah suvashyah kutah tu putrah sadrishah angadena
Na cha api vidyeta sa vira desho yasmin bhavet sodara sannikarshah
24.21
अद्य अंगदो वीर वरो न जीवेत् जीवेत माता परि पालनार्थम् ।
विना तु पुत्रम् परिताप दीना सा नैव जीवेत् इत् निश्चितम् मे ॥४-२४-२१॥
Adya angado vira varo na jivet jiveta mata pari palanartham
Vina tu putram paritapa dina sa naiva jivet it nishchitam me
24.22
सो अहम् प्रवेक्ष्यामि अति दीप्तम् अग्निम्भ्रत्रा च पुत्रेण च सख्यम् इच्छन् ।
इमे विचेष्यन्ति हरि प्रवीराःसीताम् निदेशे परिवर्तमानाः ॥४-२४-२२॥
So aham pravekshyami ati diptam agnimbhratra cha putrena cha sakhyam ichchhan
Ime vicheshyanti hari pravirahsitam nideshe parivartamanah
24.23
कृत्स्नम् तु ते सेत्स्यति कार्यम् एतत् मयि अपि अतीते मनुजेन्द्र पुत्र ।
कुलस्य हन्तारम् अजीवन अर्हम् राम अनुजानीहि कृत अगसम् माम् ॥४-२४-२३॥
Kritsnam tu te setsyati karyam etat mayi api atite manujendra putra
Kulasya hantaram ajivana arham rama anujanihi krita agasam mam
24.24
इति एवम् आर्तस्य रघु प्रवीरः श्रुत्वा वचो वालि जघन्य जस्य ।
संजात बाष्प पर वीर हन्ता रामो मुहूर्तम् विमना बभूव ॥४-२४-२४॥
Iti evam artasya raghu pravirah shrutva vacho vali jaghanya jasya
Sanjata bashpa para vira hanta ramo muhurtam vimana babhuva
24.25
तस्मिन् क्षणे अभीक्ष्णम् अवेक्षमाणः क्षिति क्षमावान् भुवनस्य गोप्ता ।
रामो रुदन्तीम् व्यसने निमग्नाम् समुत्सुकः सः अथ ददर्श ताराम् ॥४-२४-२५॥
Tasmin kshane abhikshnam avekshamanah kshiti kshamavan bhuvanasya gopta
Ramo rudantim vyasane nimagnam samutsukah sah atha dadarsha taram
24.26
ताम् चारु नेत्राम् कपि सिंह नाथाम् पतिम् समाश्लिष्य तद शयानाम् ।
उत्थापयामासुः अदीन सत्त्वाम् मंत्रि प्रधानाः कपि राज पत्नीम् ॥४-२४-२६॥
Tam charu netram kapi sinha natham patim samashlishya tada shayanam
Utthapayamasuh adina sattvam mantri pradhanah kapi raja patnim
24.27
सा विस्फुरंती परिरभ्यमाणा भर्तुः समीपात् अपनीयमाना ।
ददर्श रामम् शर चाप पाणिम् स्व तेजसा सूर्यम् इव ज्वलंतम् ॥४-२४-२७॥
Sa visphuranti parirabhyamana bhartuh samipat apaniyamana
Dadarsha ramam shara chapa panim sva tejasa suryam iva jvalantam
24.28
सु संवृत्तम् पार्थिव लक्षणैः च तम् चारु नेत्रम् मृगशाव नेत्रा ।
अदृष्ट पूर्वम् पुरुष प्रधानम् अयम् स काकुत्स्थ इति प्रजज्ञे ॥४-२४-२८॥
Su sanvrittam parthiva lakshanaih cha tam charu netram mrigashava netra
Adrishta purvam purusha pradhanam ayam sa kakutstha iti prajagye
24.29
तस्य इन्द्र कल्पस्य दुरासदस्य महानुभावस्य समीपम् आर्या ।
आर्त अति तूर्णम् व्यसनम् प्रपन्ना जगाम तारा परिविह्वलन्ती ॥४-२४-२९॥
Tasya indra kalpasya durasadasya mahanubhavasya samipam arya
Arta ati turnam vyasanam prapanna jagama tara parivihvalanti
24.30
तम् सा समासाद्य विशुद्ध सत्त्वम् शोकेन संभ्रांत शरीर भावा ।
मनस्विनी वाक्यम् उवाच तारा रामम् रण उत्कर्षण लब्ध लक्ष्यम् ॥४-२४-३०॥
Tam sa samasadya vishuddha sattvam shokena sambhranta sharira bhava
Manasvini vakyam uvacha tara ramam rana utkarshana labdha lakshyam
24.31
त्वम् अप्रमेयः च दुरासदः च जितेन्द्रियः च उत्तम धर्मकः च ।
अक्षीण कीर्तिः च विचक्षणः च क्षिति क्षमवान् क्षतजोपमा अक्षः ॥४-२४-३१॥
Tvam aprameyah cha durasadah cha jitendriyah cha uttama dharmakah cha
Akshina kirtih cha vichakshanah cha kshiti kshamavan kshatajopama akshah
24.32
त्वम् आत्त बाणासन बाण पाणिः महाबलः संहनन उपपन्नः ।
मनुष्य देहाभुदयम् विहाय दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः ॥४-२४-३२॥
Tvam atta banasana bana panih mahabalah sanhanana upapannah
Manushya dehabhudayam vihaya divyena dehabhyudayena yuktah
24.33
एन एव बाणेन हतः प्रियो मे तेन एव बाणेन हि माम् जहि हि ।
हता गमिष्यामि समीपम् अस्य न माम् विना वीर रमेत वाली ॥४-२४-३३॥
Ena eva banena hatah priyo me tena eva banena hi mam jahi hi
Hata gamishyami samipam asya na mam vina vira rameta vali
24.34
स्वर्गे अपि पद्म अमल पत्र नेत्र समेत्य संप्रेक्ष्य च माम् अपश्यन् ।
न हि एष उच्चावच ताम्र चूडा विचित्र वेषाः अप्सरो अभजिष्यत् ॥४-२४-३४॥
Svarge api padma amala patra netra sametya samprekshya cha mam apashyan
Na hi esha uchchavacha tamra chuda vichitra veshah apsaro abhajishyat
24.35
स्वर्गे अपि शोकम् विवर्णताम् च मया विना प्राप्स्यति वीर वाली ।
रम्ये नगेन्द्रस्य तटा अवकाशे विदेह कन्या अरहितो यथा त्वम् ॥४-२४-३५॥
Svarge api shokam vivarnatam cha maya vina prapsyati vira vali
Ramye nagendrasya tata avakashe videha kanya arahito yatha tvam
24.36
त्वम् वेत्थ तावत् वनिता विहीनःप्राप्नोति दुःखम् पुरुषः कुमारः ।
तत् त्वम् प्रजानन् जहि माम् न वालीदुःखम् मम अदर्शनजम् भजेत ॥४-२४-३६॥
Tvam vettha tavat vanita vihinahprapnoti duhkham purushah kumarah
Tat tvam prajanan jahi mam na validuhkham mama adarshanajam bhajeta
24.37
यत् च अपि मन्येत भवान् महात्मास्त्री घात दोषः तु भवेन् न मह्यम् ।
आत्मा इयम् अस्य इति हि माम् जहि त्वम्न स्त्री वधः स्यात् मनुजेन्द्र पुत्र ॥४-२४-३७॥
Yat cha api manyeta bhavan mahatmastri ghata doshah tu bhaven na mahyam
Atma iyam asya iti hi mam jahi tvamna stri vadhah syat manujendra putra
24.38
शास्त्र प्रयोगात् विविधाः च वेदात् अनन्य रूपाः पुरुषस्य दाराः ।
दार प्रदानात् न हि दानम् अन्यत् प्रदृश्यते ज्ञानवताम् हि लोके ॥४-२४-३८॥
Shastra prayogat vividhah cha vedat ananya rupah purushasya darah
Dara pradanat na hi danam anyat pradrishyate gyanavatam hi loke
24.39
त्वम् च अपि माम् तस्य मम प्रियस्य प्रदास्यसे धर्मम् अवेक्ष्य वीर ।
अनेन दानेन न लप्स्यसे त्वम् अधर्म योगम् मम वीर घातात् ॥४-२४-३९॥
Tvam cha api mam tasya mama priyasya pradasyase dharmam avekshya vira
Anena danena na lapsyase tvam adharma yogam mama vira ghatat
24.40
आर्ताम् अनाथाम् अपनीयमानाम् एवम् गताम् न अर्हसि माम् अहन्तुम् ।
अहम् हि मातंग विलास गामिना प्लवंगमानाम् ऋषभेण धीमता ।विना वरार्होत्तम हेम मालिना चिरम् न शक्ष्यामि नरेन्द्र जीवितुम् ॥४-२४-४०॥
Artam anatham apaniyamanam evam gatam na arhasi mam ahantum
Aham hi matanga vilasa gamina plavangamanam rishabhena dhimata, vina vararhottama hema malina chiram na shakshyami narendra jivitum
24.41
इति एवम् उक्तः तु विभुः महात्मा ताराम् समाश्वास्य हितम् बभाषे ।
मा वीर भार्ये विमतिम् कुरुष्व लोको हि सर्वो विहितो विधात्रा ॥४-२४-४१॥
Iti evam uktah tu vibhuh mahatma taram samashvasya hitam babhashe
Ma vira bharye vimatim kurushva loko hi sarvo vihito vidhatra
24.42
तम् चैव सर्वम् सुख दुःख योगम् लोको अब्रवीत् तेन कृतम् विधात्रा ।
त्रयो अपि लोका विहितम् विधानम् न अति क्रमन्ते वशगा हि तस्य ॥४-२४-४२॥
Tam chaiva sarvam sukha duhkha yogam loko abravit tena kritam vidhatra
Trayo api loka vihitam vidhanam na ati kramante vashaga hi tasya
24.43
प्रीतिम् पराम् प्राप्स्यसि ताम् तथा एव पुत्रः च ते प्रप्स्यति यौव राज्यम् ।
धात्र विधानम् विहितम् तथा एव न शूर पत्न्यः परिदेवयन्ति ॥४-२४-४३॥
Pritim param prapsyasi tam tatha eva putrah cha te prapsyati yauva rajyam
Dhatra vidhanam vihitam tatha eva na shura patnyah paridevayanti
24.44
आश्वासिता तेन महत्मना तु प्रभाव युक्तेन परंतपेन ।
सा वीर पत्नी ध्वनता मुखेन सुवेष रूपा विरराम् तारा ॥४-२४-४४॥
Ashvasita tena mahatmana tu prabhava yuktena parantapena
Sa vira patni dhvanata mukhena suvesha rupa viraram tara