UtshovSarga 23
23.1
ततः समुपजिघ्रंती कपि राजस्य तत् मुखम् ।
पतिम् लोकश्रुता तारा मृतम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-२३-१॥
Tatah samupajighranti kapi rajasya tat mukham
Patim lokashruta tara mritam vachanam abravit
23.2
शेषे त्वम् विषमे दुःखम् अकृत्वा वचनम् मम ।
उपल उपचिते वीर सुदुःखे वसुधा तले ॥४-२३-२॥
Sheshe tvam vishame duhkham akritva vachanam mama
Upala upachite vira suduhkhe vasudha tale
23.3
मत्तः प्रियतरा नूनम् वानरेन्द्र मही तव ।
शेषे हि ताम् परिष्वज्य माम् च न प्रतिभाषसे ॥४-२३-३॥
Mattah priyatara nunam vanarendra mahi tava
Sheshe hi tam parishvajya mam cha na pratibhashase
23.4
सुग्रीवस्य वशम् प्राप्तो विधिः एष भवत्य अहो ।
सुग्रीव एव विक्रांतो वीर साहसिक प्रिय ॥४-२३-४॥
Sugrivasya vasham prapto vidhih esha bhavatya aho
Sugriva eva vikranto vira sahasika priya
23.5
ऋक्ष वानर मुख्याः त्वाम् बलिनम् पर्युपासते ।
तेषाम् विलपितम् कृच्छ्रम् अंगदस्य च शोचतः ॥४-२३-५॥
Riksha vanara mukhyah tvam balinam paryupasate
Tesham vilapitam krichchhram angadasya cha shochatah
23.6
मम च इमा गिरः श्रुत्वा किम् त्वम् न प्रतिबुध्यसे ।
इदम् तत् वीर शयनम् तत्र शेषे हतो युधि ॥४-२३-६॥
Mama cha ima girah shrutva kim tvam na pratibudhyase
Idam tat vira shayanam tatra sheshe hato yudhi
23.7
शायिता निहता यत्र त्वया एव रिपवः पुरा ।
विशुद्ध सत्त्व अभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय ॥४-२३-७॥
Shayita nihata yatra tvaya eva ripavah pura
Vishuddha sattva abhijana priyayuddha mama priya
23.8
माम् अनाथाम् विहाय एकाम् गतः त्वम् असि मानद ।
शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता ॥४-२३-८॥
Mam anatham vihaya ekam gatah tvam asi manada
Shuraya na pradatavya kanya khalu vipashchita
23.9
शूर भार्याम् हताम् पश्य सद्यो माम् विधवाम् कृताम् ।
अवभग्नः च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः ॥४-२३-९॥
Shura bharyam hatam pashya sadyo mam vidhavam kritam
Avabhagnah cha me mano bhagna me shashvati gatih
23.10
अगाधे च निमग्ना अस्मि विपुले शोक सागरे ।
अश्म सारमयम् नूनम् इदम् मे हृदयम् दृढम् ॥४-२३-१०॥
Agadhe cha nimagna asmi vipule shoka sagare
Ashma saramayam nunam idam me hridayam dridham
23.11
भर्तारम् निहतम् दृष्ट्वा यत् न अद्य शतधा गतम् ।
सुहृत् चैव हि भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः ॥४-२३-११॥
Bhartaram nihatam drishtva yat na adya shatadha gatam
Suhrit chaiva hi bharta cha prakritya cha mama priyah
23.12
प्रहारे च पराक्रान्तः शूरः पंचत्वम् आगतः ।
पति हीना तु या नारी कामम् भवतु पुत्रिणी ॥४-२३-१२॥
Prahare cha parakrantah shurah panchatvam agatah
Pati hina tu ya nari kamam bhavatu putrini
23.13
धन धान्य समृद्धा अपि विधवा इति उच्यते जनैः ।
स्व गात्र प्रभवे वीर शेषे रुधिर मण्डले ॥४-२३-१३॥
Dhana dhanya samriddha api vidhava iti uchyate janaih
Sva gatra prabhave vira sheshe rudhira mandale
23.14
कृमि राग परिस्तोमे स्वकीये शयने यथा ।
रेणु शोणित संवीतम् गात्रम् तव समंततः ॥४-२३-१४॥
Krimi raga paristome svakiye shayane yatha
Renu shonita sanvitam gatram tava samantatah
23.15
परिरब्धुम् न शक्नोमि भुजाभ्याम् प्लवगर्षभ ।
कृत कृत्यो अद्य सुग्रीवो वैरे अस्मिन् अतिदारुणे ॥४-२३-१५॥
Parirabdhum na shaknomi bhujabhyam plavagarshabha
Krita krityo adya sugrivo vaire asmin atidarune
23.16
यस्य राम विमुक्तेन हृतम् एक इषुणा भयम् ।
शरेण हृदि लग्नेन गात्र संस्पर्शने तव ॥४-२३-१६॥
Yasya rama vimuktena hritam eka ishuna bhayam
Sharena hridi lagnena gatra sansparshane tava
23.17
वार्यामि त्वाम् निरीक्षन्ती त्वयि पंचत्वम् आगते ।
उद्बबर्ह शरम् नीलः तस्य गात्र गतम् तदा ॥४-२३-१७॥
Varyami tvam nirikshanti tvayi panchatvam agate
Udbabarha sharam nilah tasya gatra gatam tada
23.18
गिरि गह्वर संलीनम् दीप्तम् आशी विषम् यथा ।
तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्य च बभौ द्युतिः ॥४-२३-१८॥
Giri gahvara sanlinam diptam ashi visham yatha
Tasya nishkrishyamanasya banasya cha babhau dyutih
23.19
अस्त मस्तक संरुद्धो रश्मिः दिनकरात् इव ।
पेतुः क्षतज धाराः तु व्रणेभ्यः तस्य सर्वशः ॥४-२३-१९॥
Asta mastaka sanruddho rashmih dinakarat iva
Petuh kshataja dharah tu vranebhyah tasya sarvashah
23.20
ताम्र गैरिक संपृक्ता धारा इव धरा धरात् ।
अवकीर्णम् विमार्जन्ती भर्तारम् रण रेणुना ॥४-२३-२०॥
Tamra gairika samprikta dhara iva dhara dharat
Avakirnam vimarjanti bhartaram rana renuna
23.21
अस्रैः नयनजैः शूरम् सिषेच अस्त्र समाहतम् ।
रुधिरोक्षित सर्वान्गम् दृष्ट्वा विनिहतम् पतिम् ॥४-२३-२१॥
Asraih nayanajaih shuram sishecha astra samahatam
Rudhirokshita sarvangam drishtva vinihatam patim
23.22
उवाच तारा पिंगाक्षम् पुत्रम् अंगदम् अंगना ।
अवस्थाम् पश्चिमाम् पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् ॥४-२३-२२॥
Uvacha tara pingaksham putram angadam angana
Avastham pashchimam pashya pituh putra sudarunam
23.23
संप्रसक्तस्य वैरस्य गतो अन्तः पाप कर्मणा ।
बाल सूर्योज्ज्वल तनुम् प्रयातम् यम सादनम् ॥४-२३-२३॥
Samprasaktasya vairasya gato antah papa karmana
Bala suryojjvala tanum prayatam yama sadanam
23.24
अभिवादय राजानम् पितरम् पुत्र मानदम् ।
एवम् उक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः ॥४-२३-२४॥
Abhivadaya rajanam pitaram putra manadam
Evam uktah samutthaya jagraha charanau pituh
23.25
भुजाभ्याम् पीन वृताभ्याम् अंगदो अहम् इति ब्रुवन् ।
अभिवादयमानम् त्वाम् अंगदम् त्वम् यथा पुरा ॥४-२३-२५॥
Bhujabhyam pina vritabhyam angado aham iti bruvan
Abhivadayamanam tvam angadam tvam yatha pura
23.26
दीर्घ आयुर् भव पुत्र इति किम् अर्थम् न अभिभाषसे ।
अहम् पुत्र सहाया त्वाम् उपासे गत चेतनम् ।सिंहेन पातितम् सद्यो गौः स वत्सा इव गो वृषम् ॥४-२३-२६॥
Dirgha ayur bhava putra iti kim artham na abhibhashase
Aham putra sahaya tvam upase gata chetanam, sinhena patitam sadyo gauh sa vatsa iva go vrisham
23.27
इष्ट्वा संग्राम यज्ञेन राम प्रहरण अंभसा ।
अस्मिन् अवभृथे स्नातः कथम् पत्न्या मया विना ॥४-२३-२७॥
Ishtva sangrama yagyena rama praharana ambhasa
Asmin avabhrithe snatah katham patnya maya vina
23.28
या दत्ता देव राजेन तव तुष्टेन संयुगे ।
शात कौम्भीम् प्रियाम् मालाम् ताम् ते पश्यामि न इह किम् ॥४-२३-२८॥
Ya datta deva rajena tava tushtena sanyuge
Shata kaumbhim priyam malam tam te pashyami na iha kim
23.29
राज्यश्रीः न जहाति त्वाम् गत असुम् अपि मानद ।
सूर्यस्य आवर्तमानस्य शैल राजम् इव प्रभा ॥४-२३-२९॥
Rajyashrih na jahati tvam gata asum api manada
Suryasya avartamanasya shaila rajam iva prabha
23.30
न मे वचः पथ्यम् इदम् त्वया कृतम्न च अस्मि शक्ता हि निवारणे तव ।
हता सपुत्रा अस्मि हतेन संयुगेसह त्वया श्रीः विजहाति माम् अपि ॥४-२३-३०॥
Na me vachah pathyam idam tvaya kritamna cha asmi shakta hi nivarane tava
Hata saputra asmi hatena sanyugesaha tvaya shrih vijahati mam api