UtshovSarga 22
22.1
वीक्षमाणः तु मंदासुः सर्वतो मंदम् उच्छ्वसन् ।
आदौ एव तु सुग्रीवम् ददर्श अनुजम् अग्रतः ॥४-२२-१॥
Vikshamanah tu mandasuh sarvato mandam uchchhvasan
Adau eva tu sugrivam dadarsha anujam agratah
22.2
तम् प्राप्त विजयम् वाली सुग्रीवम् प्लवग ईश्वरम् ।
आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहम् इदम् अब्रवीत् ॥४-२२-२॥
Tam prapta vijayam vali sugrivam plavaga ishvaram
Abhashya vyaktaya vacha sasneham idam abravit
22.3
सुग्रीव दोषेण न माम् गन्तुम् अर्हसि किल्बिषात् ।
कृष्यमाणम् भविष्येण बुद्धि मोहेन माम् बलात् ॥४-२२-३॥
Sugriva doshena na mam gantum arhasi kilbishat
Krishyamanam bhavishyena buddhi mohena mam balat
22.4
युगपद् विहितम् तात न मन्ये सुखम् अवयोः ।
सौहार्दम् भ्रातृ युक्तम् हि तद् इदम् जातम् अन्यथा ॥४-२२-४॥
Yugapad vihitam tata na manye sukham avayoh
Sauhardam bhratri yuktam hi tad idam jatam anyatha
22.5
प्रतिपद्य त्वम् अद्य एव राज्यम् एषाम् वन ओकसाम् ।
माम् अपि अद्य एव गच्छंतम् विद्धि वैवस्वत क्षयम् ॥४-२२-५॥
Pratipadya tvam adya eva rajyam esham vana okasam
Mam api adya eva gachchhantam viddhi vaivasvata kshayam
22.6
जीवितम् च हि राज्यम् च श्रियम् च विपुलाम् इमाम् ।
प्रजहामि एष वै तूर्णम् अहम् च अगर्हितम् यशः ॥४-२२-६॥
Jivitam cha hi rajyam cha shriyam cha vipulam imam
Prajahami esha vai turnam aham cha agarhitam yashah
22.7
अस्याम् त्वम् अहम् अवस्थायाम् वीर वक्ष्यामि यद् वचः ।
यदि अपि असुकरम् राजन् कर्तुम् एव तद् अर्हसि ॥४-२२-७॥
Asyam tvam aham avasthayam vira vakshyami yad vachah
Yadi api asukaram rajan kartum eva tad arhasi
22.8
सुखार्हम् सुख संवृद्धम् बालम् एनम् अबालिशम् ।
बाष्प पूर्ण मुखम् पश्य भूमौ पतितम् अंगदम् ॥४-२२-८॥
Sukharham sukha sanvriddham balam enam abalisham
Bashpa purna mukham pashya bhumau patitam angadam
22.9
मम प्राणैः प्रियतरम् पुत्रम् पुत्रम् इव औरसम् ।
मया हीनम् अहीनार्थम् सर्वतः परिपालय ॥४-२२-९॥
Mama pranaih priyataram putram putram iva aurasam
Maya hinam ahinartham sarvatah paripalaya
22.10
त्वम् अपि अस्य पिता दाता च परित्राता च सर्वतः ।
भयेषु अभयदः चैव यथा अहम् प्लवगेश्वर ॥४-२२-१०॥
Tvam api asya pita data cha paritrata cha sarvatah
Bhayeshu abhayadah chaiva yatha aham plavageshvara
22.11
एष तारात्मजः श्रीमान् त्वया तुल्य पराक्रमः ।
रक्षसाम् च वधे तेषाम् अग्रतः ते भविष्यति ॥४-२२-११॥
Esha taratmajah shriman tvaya tulya parakramah
Rakshasam cha vadhe tesham agratah te bhavishyati
22.12
अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान् रणे ।
करिष्यति एष तारेयः तरस्वी तरुणो अंगदः ॥४-२२-१२॥
Anurupani karmani vikramya balavan rane
Karishyati esha tareyah tarasvi taruno angadah
22.13
सुषेण दुहिता च इयम् अर्थ सूक्ष्म विनिश्चये ।
औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥४-२२-१३॥
Sushena duhita cha iyam artha sukshma vinishchaye
Autpatike cha vividhe sarvatah parinishthita
22.14
यद् एष साधु इति ब्रूयात् कार्यम् तन् मुक्त संशयम् ।
न हि तारा मतम् किंचित् अन्यथा परिवर्तते ॥४-२२-१४॥
Yad esha sadhu iti bruyat karyam tan mukta sanshayam
Na hi tara matam kinchit anyatha parivartate
22.15
राघवस्य च ते कार्यम् कर्तव्यम् अविशंकया ।
स्यात् अधर्मो हि अकरणे त्वाम् च हिंस्यात् अमानितः ॥४-२२-१५॥
Raghavasya cha te karyam kartavyam avishankaya
Syat adharmo hi akarane tvam cha hinsyat amanitah
22.16
इमाम् च मालाम् आधत्स्व दिव्याम् सुग्रीव कांचनीम् ।
उदारा श्रीः स्थिता हि अस्याम् संप्रजह्यात् मृते मयि ॥४-२२-१६॥
Imam cha malam adhatsva divyam sugriva kanchanim
Udara shrih sthita hi asyam samprajahyat mrite mayi
22.17
इति एवम् उक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृ सौहृदात् ।
हर्षम् त्यक्त्वा पुनर् दीनो ग्रह ग्रस्त इव उडु राट् ॥४-२२-१७॥
Iti evam uktah sugrivo valina bhratri sauhridat
Harsham tyaktva punar dino graha grasta iva udu rat
22.18
तत् वालि वचनात् शान्तः कुर्वन् युक्तम् अतंद्रितः ।
जग्राह सो अभ्यनुज्ञातो मालाम् ताम् चैव कांचनीम् ॥४-२२-१८॥
Tat vali vachanat shantah kurvan yuktam atandritah
Jagraha so abhyanugyato malam tam chaiva kanchanim
22.19
ताम् मालाम् कांचनीम् दत्त्वा वाली दृष्ट्वा आत्मजम् स्थितम् ।
संसिद्धः प्रेत्य भावाय स्नेहात् अंगदम् अब्रवीत् ॥४-२२-१९॥
Tam malam kanchanim dattva vali drishtva atmajam sthitam
Sansiddhah pretya bhavaya snehat angadam abravit
22.20
देश कालौ भजस्व अद्य क्षममाणः प्रिय अप्रिये ।
सुख दुःख सहः काले सुग्रीव वशगो भव ॥४-२२-२०॥
Desha kalau bhajasva adya kshamamanah priya apriye
Sukha duhkha sahah kale sugriva vashago bhava
22.21
यथा हि त्वम् महाबाहो लालितः सततम् मया ।
न तथा वर्तमानम् त्वाम् सुग्रीवो बहु मन्यते ॥४-२२-२१॥
Yatha hi tvam mahabaho lalitah satatam maya
Na tatha vartamanam tvam sugrivo bahu manyate
22.22
ना अस्य अमित्रैः गतम् गच्छेः मा शत्रुभिः अरिंदम ।
भर्तुः अर्थ परो दान्तः सुग्रीव वशगो भव ॥४-२२-२२॥
Na asya amitraih gatam gachchheh ma shatrubhih arindama
Bhartuh artha paro dantah sugriva vashago bhava
22.23
न च अतिप्रणयः कार्यः कर्तव्यो अप्रणयः च ते ।
उभयम् हि महादोषम् तस्मात् अंतर दृक् भव ॥४-२२-२३॥
Na cha atipranayah karyah kartavyo apranayah cha te
Ubhayam hi mahadosham tasmat antara drik bhava
22.24
इति उक्त्वा अथ विवृत्त अक्षः शर संपीडितो भृशम् ।
विवृतैः दशनैः भीमैः बभूव उत्क्रान्त जीवितः ॥४-२२-२४॥
Iti uktva atha vivritta akshah shara sampidito bhrisham
Vivritaih dashanaih bhimaih babhuva utkranta jivitah
22.25
ततो विचुक्रुशुर् तत्र वानरा हत यूथपाः ।
परिदेवयमानाः ते सर्वे प्लवग सत्तमाः ॥४-२२-२५॥
Tato vichukrushur tatra vanara hata yuthapah
Paridevayamanah te sarve plavaga sattamah
22.26
किष्किन्धा हि अथ शून्या च स्वर् गते वानरेश्वरे ।
उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः कानानि च ॥४-२२-२६॥
Kishkindha hi atha shunya cha svar gate vanareshvare
Udyanani cha shunyani parvatah kanani cha
22.27
हते प्लवग शार्दूले निष् प्रभा वानराः कृताः ।
यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च ॥४-२२-२७॥
Hate plavaga shardule nish prabha vanarah kritah
Yasya vegena mahata kananani vanani cha
22.28
पुष्प ओघेण अनुबद्धन्ते करिष्यति तत् अद्य कहः ।
येन दत्तम् महत् युद्धम् गन्धर्वस्य महात्मनः ॥४-२२-२८॥
Pushpa oghena anubaddhante karishyati tat adya kahah
Yena dattam mahat yuddham gandharvasya mahatmanah
22.29
गोलभस्य महाबाहुः दश वर्षाणि पंच च ।
न एव रात्रौ न दिवसे तत् युद्धम् उपशाम्यति ॥४-२२-२९॥
Golabhasya mahabahuh dasha varshani pancha cha
Na eva ratrau na divase tat yuddham upashamyati
22.30
ततः षोडशमे वर्षे गोलभो विनिपातितः ।
तम् हत्वा दुर्विनीतिम् तु वाली दंष्ट्र करालवान् ।सर्वा अभयम् करः अस्माकम् कथम् एष निपातितः ॥४-२२-३०॥
Tatah shodashame varshe golabho vinipatitah
Tam hatva durvinitim tu vali danshtra karalavan, sarva abhayam karah asmakam katham esha nipatitah
22.31
हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदाप्लवंगमाः तत्र न शर्म लेभिरे ।
वने चराः सिंह युते महावनेयथा हि गावो निहते गवाम् पतौ ॥४-२२-३१॥
Hate tu vire plavagadhipe tadaplavangamah tatra na sharma lebhire
Vane charah sinha yute mahavaneyatha hi gavo nihate gavam patau
22.32
ततः तु तारा व्यसन अर्णव प्लुतामृतस्या भर्तुर् वदनम् समीक्ष्य सा ।
जगाम भूमिम् परिरभ्य वालिनम्महा द्रुमम् छिन्नम् इव आश्रिता लता ॥४-२२-३२॥
Tatah tu tara vyasana arnava plutamritasya bhartur vadanam samikshya sa
Jagama bhumim parirabhya valinammaha drumam chhinnam iva ashrita lata