UtshovSarga 19
19.1
स वानर महाराजः शयानः शर पीडितः ।
प्रत्युक्तो हेतुमद् वाक्यैः न उत्तरम् प्रत्यपद्यत ॥४-१९-१॥
Sa vanara maharajah shayanah shara piditah
Pratyukto hetumad vakyaih na uttaram pratyapadyata
19.2
अश्मभिः परिभिन्न अंगः पादपैर् आहतो भृशम् ।
राम बाणेन च आक्रान्तो जीवित अंते मुमोह सः ॥४-१९-२॥
Ashmabhih paribhinna angah padapair ahato bhrisham
Rama banena cha akranto jivita ante mumoha sah
19.3
तम् भार्या बाण मोक्षेण राम दत्तेन संयुगे ।
हतम् प्लवग शार्दूलम् तारा शुश्राव वालिनम् ॥४-१९-३॥
Tam bharya bana mokshena rama dattena sanyuge
Hatam plavaga shardulam tara shushrava valinam
19.4
सा सपुत्र अप्रियम् श्रुत्वा वधम् भर्तुः सुदारुणम् ।
निष्पपात भृशम् तस्मात् उद्विग्ना गिरि कंदरात् ॥४-१९-४॥
Sa saputra apriyam shrutva vadham bhartuh sudarunam
Nishpapata bhrisham tasmat udvigna giri kandarat
19.5
ये ते अंगद परीवारा वानरा हि महाबलाः ।
ते सकार्मुकम् आलोक्य रामम् त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥४-१९-५॥
Ye te angada parivara vanara hi mahabalah
Te sakarmukam alokya ramam trastah pradudruvuh
19.6
सा ददर्श ततः त्रस्तान् हरीन् आपततो द्रुतम् ।
यूथाद् इव परिभ्रष्टान् मृगान् निहत यूथपान् ॥४-१९-६॥
Sa dadarsha tatah trastan harin apatato drutam
Yuthad iva paribhrashtan mrigan nihata yuthapan
19.7
तान् उवाच समासाद्य दुःखितान् दुःखिता सती ।
राम वित्रासितान् सर्वान् अनुबद्धान् इव इषुभिः ॥४-१९-७॥
Tan uvacha samasadya duhkhitan duhkhita sati
Rama vitrasitan sarvan anubaddhan iva ishubhih
19.8
वानरा राज सिंहस्य यस्य यूयम् पुरः सराः ।
तम् विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद् द्रवत दुर्गताः ॥४-१९-८॥
Vanara raja sinhasya yasya yuyam purah sarah
Tam vihaya suvitrastah kasmad dravata durgatah
19.9
राज्य हेतोः स चेत् भ्राता भ्रात्रा कॄरेण पातितः ।
रामेण प्रसृतैः दूरात् मार्गणैः दूर पातिभिः ॥४-१९-९॥
Rajya hetoh sa chet bhrata bhratra krirena patitah
Ramena prasritaih durat marganaih dura patibhih
19.10
कपि पत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः काम रूपिणः ।
प्राप्त कालम् अविश्लिष्टम् ऊचुर् वचनम् अंगनाम् ॥४-१९-१०॥
Kapi patnya vachah shrutva kapayah kama rupinah
Prapta kalam avishlishtam uchur vachanam anganam
19.11
जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रम् रक्षस्व च अन्दगम् ।
अंतको राम रूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥४-१९-११॥
Jivaputre nivartasva putram rakshasva cha andagam
Antako rama rupena hatva nayati valinam
19.12
क्षिप्तान् वृक्षान् समाविध्य विपुलाः च शिलाः तथा ।
वाली वज्र समैर् बाणैर् वज्रेण इव निपातितः ॥४-१९-१२॥
Kshiptan vrikshan samavidhya vipulah cha shilah tatha
Vali vajra samair banair vajrena iva nipatitah
19.13
अभिभूतम् इदम् सर्वम् विद्रुतम् वानरम् बलम् ।
अस्मिन् प्लवग शार्दूले हते शक्र सम प्रभे ॥४-१९-१३॥
Abhibhutam idam sarvam vidrutam vanaram balam
Asmin plavaga shardule hate shakra sama prabhe
19.14
रक्ष्यताम् नगरम् शूरैर् अंगदः च अभिषिच्यताम् ।
पदस्थम् वालिनः पुत्रम् भजिष्यन्ति प्लवंगमाः ॥४-१९-१४॥
Rakshyatam nagaram shurair angadah cha abhishichyatam
Padastham valinah putram bhajishyanti plavangamah
19.15
अथवा अरुचितम् स्थानम् इह ते रुचिरानने ।
आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रम् अद्य एव वानराः ॥४-१९-१५॥
Athava aruchitam sthanam iha te ruchiranane
Avishanti hi durgani kshipram adya eva vanarah
19.16
अभार्याः सह भार्याः च सन्ति अत्र वन चारिणः ।
लुब्धेभ्यो विप्रलब्धेयः तेभ्यो नः सुमहद् भयम् ॥४-१९-१६॥
Abharyah saha bharyah cha santi atra vana charinah
Lubdhebhyo vipralabdheyah tebhyo nah sumahad bhayam
19.17
अल्पांतर गतानाम् तु श्रुत्वा वचनम् अंगना ।
आत्मनः प्रतिरूपम् सा बभाषे चारु हासिनी ॥४-१९-१७॥
Alpantara gatanam tu shrutva vachanam angana
Atmanah pratirupam sa babhashe charu hasini
19.18
पुत्रेण मम किम् कार्यम् किम् राज्येन किम् आत्मना ।
कपि सिम्हे महा भागे तस्मिन् भर्तरि नश्यति ॥४-१९-१८॥
Putrena mama kim karyam kim rajyena kim atmana
Kapi simhe maha bhage tasmin bhartari nashyati
19.19
पाद मूलम् गमिष्यामि तस्य एव अहम् महात्मनः ।
यो असौ राम प्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥४-१९-१९॥
Pada mulam gamishyami tasya eva aham mahatmanah
Yo asau rama prayuktena sharena vinipatitah
19.20
एवम् उक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोक मूर्च्छिता ।
शिरः च उरः च बाहुभ्याम् दुःखेन समभिघ्नती ॥४-१९-२०॥
Evam uktva pradudrava rudati shoka murchchhita
Shirah cha urah cha bahubhyam duhkhena samabhighnati
19.21
सा व्रजन्ती ददर्श अथ पतिम् निपतितम् भुवि ।
हन्तारम् दानव इन्द्राणाम् समरेषु अनिवर्तिनाम् ॥४-१९-२१॥
Sa vrajanti dadarsha atha patim nipatitam bhuvi
Hantaram danava indranam samareshu anivartinam
19.22
क्षेप्तारम् पर्वत इन्द्राणाम् वज्राणाम् इव वासवम् ।
महावात समाविष्टम् महामेघ औघ निःस्वनम् ॥४-१९-२२॥
Ksheptaram parvata indranam vajranam iva vasavam
Mahavata samavishtam mahamegha augha nihsvanam
19.23
शक्रतुल्य पराक्रांतम् वृष्ट्वा इव उपरतम् घनम् ।
नर्दन्तम् नर्दताम् भीमम् शूरम् शूरेण पातितम् ।शार्दूलेन आमिषस्य अर्थे मृग राजम् इव आहतम् ॥४-१९-२३॥
Shakratulya parakrantam vrishtva iva uparatam ghanam
Nardantam nardatam bhimam shuram shurena patitam, shardulena amishasya arthe mriga rajam iva ahatam
19.24
अर्चितम् सर्व लोकस्य सपताकम् सवेदिकम् ।
नाग हेतोः सुपर्णेन चैत्यम् उन्मथितम् यथा ॥४-१९-२४॥
Architam sarva lokasya sapatakam savedikam
Naga hetoh suparnena chaityam unmathitam yatha
19.25
अवष्टभ्य अवतिष्ठंतम् ददर्श धनुर् ऊर्जितम् ।
रामम् रामानुजम् चैव भर्तुः चैव तथा अनुजम् ॥४-१९-२५॥
Avashtabhya avatishthantam dadarsha dhanur urjitam
Ramam ramanujam chaiva bhartuh chaiva tatha anujam
19.26
तान् अतीत्य समासाद्य भर्तारम् निहतम् रणे ।
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ संभ्रांता निपपात ह ॥४-१९-२६॥
Tan atitya samasadya bhartaram nihatam rane
Samikshya vyathita bhumau sambhranta nipapata ha
19.27
सुप्ता इव पुनर् उत्थाय आर्य पुत्र इति वादिनी ।
रुरोद सा पतिम् दृष्ट्वा सम्वीतम् मृत्यु दामभिः ॥४-१९-२७॥
Supta iva punar utthaya arya putra iti vadini
Ruroda sa patim drishtva samvitam mrityu damabhih
19.28
ताम् अवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीम् कुररीम् इव ।
विषादम् अगमत् कष्टम् दृष्ट्वा च अंगदम् आगतम् ॥४-१९-२८॥
Tam avekshya tu sugrivah kroshantim kurarim iva
Vishadam agamat kashtam drishtva cha angadam agatam