UtshovSarga 18
18.1
इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥४-१८-१॥
Ityuktah prashritam vakyam dharmarthasahitam hitam
Parusham valina ramo nihatena vichetasa
18.2
तं निष्प्रभम् इव आदित्यं मुक्त तोयम् इवाम्बुदम् ।
उक्त वाक्यं हरि श्रेष्ठम् उपशांतम् इवानलम् ॥४-१८-२॥
Tam nishprabham iva adityam mukta toyam ivambudam
Ukta vakyam hari shreshtham upashantam ivanalam
18.3
धर्मार्थगुण सम्पन्नम् हरीश्वरमनुत्तमम् ।
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चात् वालिनम् अब्रवीत् ॥४-१८-३॥
Dharmarthaguna sampannam harishvaramanuttamam
Adhikshiptastada ramah pashchat valinam abravit
18.4
धर्मम् अर्थञ्च कामञ्च समयञ्च अपि लौकिकम् ।
अविज्ञाय कथम् बाल्यात् माम् इह अद्य विगर्हसे ॥४-१८-४॥
Dharmam arthancha kamancha samayancha api laukikam
Avigyaya katham balyat mam iha adya vigarhase
18.5
अपृष्ट्वा बुद्धि संपन्नान् वृद्धान् आचार्य संमतान् ।
सौम्य वानर चापल्यात् त्वम् माम् वक्तुम् इह इच्छसि ॥४-१८-५॥
Aprishtva buddhi sampannan vriddhan acharya sammatan
Saumya vanara chapalyat tvam mam vaktum iha ichchhasi
18.6
इक्ष्वाकूणाम् इयम् भूमिः स शैल वन कानना ।
मृग पक्षि मनुष्याणाम् निग्रह अनुग्रहेषु अपि ॥४-१८-६॥
Ikshvakunam iyam bhumih sa shaila vana kanana
Mriga pakshi manushyanam nigraha anugraheshu api
18.7
ताम् पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवान् ऋजुः ।
धर्म काम अर्थ तत्त्वज्ञो निग्रह अनुग्रहे रतः ॥४-१८-७॥
Tam palayati dharmatma bharatah satyavan rijuh
Dharma kama artha tattvagyo nigraha anugrahe ratah
18.8
नयः च विनयः च उभौ यस्मिन् सत्यम् च सुस्थितम् ।
विक्रमः च यथा दृष्टः स राजा देश कालवित् ॥४-१८-८॥
Nayah cha vinayah cha ubhau yasmin satyam cha susthitam
Vikramah cha yatha drishtah sa raja desha kalavit
18.9
तस्य धर्म कृत आदेशा वयम् अन्ये च पार्थिवः ।
चरामो वसुधाम् कृत्स्नाम् धर्म संतानम् इच्छवः ॥४-१८-९॥
Tasya dharma krita adesha vayam anye cha parthivah
Charamo vasudham kritsnam dharma santanam ichchhavah
18.10
तस्मिन् नृपति शार्दूल भरते धर्म वत्सले ।
पालयति अखिलाम् पृथ्वीम् कः चरेत् धर्म विप्रियम् ॥४-१८-१०॥
Tasmin nripati shardula bharate dharma vatsale
Palayati akhilam prithvim kah charet dharma vipriyam
18.11
ते वयम् मार्ग विभ्रष्टम् स्वधर्मे परमे स्थिताः ।
भरत आज्ञाम् पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथा विधि ॥४-१८-११॥
Te vayam marga vibhrashtam svadharme parame sthitah
Bharata agyam puraskritya nigrihnimo yatha vidhi
18.12
त्वम् तु संक्लिष्ट धर्मः च कर्मणा च विगर्हितः ।
काम तंत्र प्रधानः च न स्थितो राज वर्त्मनि ॥४-१८-१२॥
Tvam tu sanklishta dharmah cha karmana cha vigarhitah
Kama tantra pradhanah cha na sthito raja vartmani
18.13
ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यः च विद्याम् प्रयच्छति ।
त्रयः ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः ॥४-१८-१३॥
Jyeshtho bhrata pita chaiva yah cha vidyam prayachchhati
Trayah te pitaro gyeya dharme cha pathi vartinah
18.14
यवीयान् आत्मनः पुत्रः शिष्यः च अपि गुणोदितः ।
पुत्रवत् ते त्रयः चिंत्या धर्मः चैव अत्र कारणम् ॥४-१८-१४॥
Yaviyan atmanah putrah shishyah cha api gunoditah
Putravat te trayah chintya dharmah chaiva atra karanam
18.15
सूक्ष्मः परम दुर्ज्ञेयः सताम् धर्मः प्लवंगम ।
हृदिस्थः सर्व भूतानाम् आत्मा वेद शुभाशुभम् ॥४-१८-१५॥
Sukshmah parama durgyeyah satam dharmah plavangama
Hridisthah sarva bhutanam atma veda shubhashubham
18.16
चपलः चपलैः सार्धम् वानरैः अकृत आत्मभिः ।
जात्यंध इव जात्यन्धैः मंत्रयन् द्रक्ष्यसे नु किम् ॥४-१८-१६॥
Chapalah chapalaih sardham vanaraih akrita atmabhih
Jatyandha iva jatyandhaih mantrayan drakshyase nu kim
18.17
अहम् तु व्यक्तताम् अस्य वचनस्य ब्रवीमि ते ।
न हि माम् केवलम् रोषात् त्वम् विगर्हितुम् अर्हसि ॥४-१८-१७॥
Aham tu vyaktatam asya vachanasya bravimi te
Na hi mam kevalam roshat tvam vigarhitum arhasi
18.18
तत् एतत् कारणम् पश्य यत् अर्थम् त्वम् मया हतः ।
भ्रातुर् वर्तसि भार्यायाम् त्यक्त्वा धर्मम् सनातनम् ॥४-१८-१८॥
Tat etat karanam pashya yat artham tvam maya hatah
Bhratur vartasi bharyayam tyaktva dharmam sanatanam
18.19
अस्य त्वम् धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
रुमायाम् वर्तसे कामात् स्नुषायाम् पाप कर्मकृत् ॥४-१८-१९॥
Asya tvam dharamanasya sugrivasya mahatmanah
Rumayam vartase kamat snushayam papa karmakrit
18.20
तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् काम वृत्तस्य वानर ।
भ्रातृ भार्या अभिमर्शे अस्मिन् दण्डो अयम् प्रतिपादितः ॥४-१८-२०॥
Tad vyatitasya te dharmat kama vrittasya vanara
Bhratri bharya abhimarshe asmin dando ayam pratipaditah
18.21
न हि लोक विरुद्धस्य लोक वृत्तात् अपेयुषः ।
दण्डात् अन्यत्र पश्यामि निग्रहम् हरि यूथप ॥४-१८-२१॥
Na hi loka viruddhasya loka vrittat apeyushah
Dandat anyatra pashyami nigraham hari yuthapa
18.22
न च ते मर्षये पापम् क्ष्त्रियो अहम् कुलोद्गतः ।
औरसीम् भगिनीम् वा अपि भार्याम् वा अपि अनुजस्य यः ॥४-१८-२२॥
Na cha te marshaye papam kshtriyo aham kulodgatah
Aurasim bhaginim va api bharyam va api anujasya yah
18.23
प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः ।
भरतः तु महीपालो वयम् तु आदेश वर्तिनः ॥४-१८-२३॥
Prachareta narah kamat tasya dando vadhah smritah
Bharatah tu mahipalo vayam tu adesha vartinah
18.24
त्वम् च धर्मात् अतिक्रान्तः कथम् शक्यम् उपेक्षितुम् ।
गुरु धर्म व्यतिक्रान्तम् प्राज्ञो धर्मेण पालयन् ॥४-१८-२४॥
Tvam cha dharmat atikrantah katham shakyam upekshitum
Guru dharma vyatikrantam pragyo dharmena palayan
18.25
भरतः काम युक्तानाम् निग्रहे पर्यवस्थितः ।
वयम् तु भरत आदेशम् विधिम् कृत्वा हरीश्वर ।त्वत् विधान् भिन्न मर्यादान् निग्रहीतुम् व्यवस्थिताः ॥४-१८-२५॥
Bharatah kama yuktanam nigrahe paryavasthitah
Vayam tu bharata adesham vidhim kritva harishvara, tvat vidhan bhinna maryadan nigrahitum vyavasthitah
18.26
सुग्रीवेण च मे सख्यम् लक्ष्मणेन यथा तथा ।
दार राज्य निमित्तम् च निःश्रेयसकरः स मे ॥४-१८-२६॥
Sugrivena cha me sakhyam lakshmanena yatha tatha
Dara rajya nimittam cha nihshreyasakarah sa me
18.27
प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानर संनिधौ ।
प्रतिज्ञा च कथम् शक्या मत् विधेन अनवेक्षितुम् ॥४-१८-२७॥
Pratigya cha maya datta tada vanara sannidhau
Pratigya cha katham shakya mat vidhena anavekshitum
18.28
तत् एभिः कारणैः सर्वैर् महद्भिः धर्म संहितैः ।
शासनम् तव यत् युक्तम् तत् भवान् अनुमन्यताम् ॥४-१८-२८॥
Tat ebhih karanaih sarvair mahadbhih dharma sanhitaih
Shasanam tava yat yuktam tat bhavan anumanyatam
18.29
सर्वथा धर्म इति एव द्रष्टव्यः तव निग्रहः ।
वयस्यस्य उपकर्तव्यम् धर्मम् एव अनुपश्यता ॥४-१८-२९॥
Sarvatha dharma iti eva drashtavyah tava nigrahah
Vayasyasya upakartavyam dharmam eva anupashyata
18.30
शक्यम् त्वया अपि तत् कार्यम् धर्मम् एव अनुवर्तता ।
श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्र वत्सलौ।गृहीतौ धर्म कुशलैः तथा तत् चरितम् मयाअ ॥४-१८-३०॥
Shakyam tvaya api tat karyam dharmam eva anuvartata
Shruyate manuna gitau shlokau charitra vatsalau, grihitau dharma kushalaih tatha tat charitam mayaa
18.31
राजभिः धृत दण्डाः च कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गम् आयान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥४-१८-३१॥
Rajabhih dhrita dandah cha kritva papani manavah
Nirmalah svargam ayanti santah sukritino yatha
18.32
शसनात् वा अपि मोक्षात् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते ।
राजा तु अशासन् पापस्य तद् आप्नोति किल्बिषम् ॥४-१८-३२॥
Shasanat va api mokshat va stenah papat pramuchyate
Raja tu ashasan papasya tad apnoti kilbisham
18.33
आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनम् घोरम् ईप्सितम् ।
श्रमणेन कृते पापे यथा पापम् कृतम् त्वया ॥४-१८-३३॥
Aryena mama mandhatra vyasanam ghoram ipsitam
Shramanena krite pape yatha papam kritam tvaya
18.34
अन्यैः अपि कृतम् पापम् प्रमत्तैः वसुधा अधिपैः ।
प्रायश्चित्तम् च कुर्वन्ति तेन तत् शाम्यते रजः ॥४-१८-३४॥
Anyaih api kritam papam pramattaih vasudha adhipaih
Prayashchittam cha kurvanti tena tat shamyate rajah
18.35
तत् अलम् परितापेन धर्मतः परिकल्पितः ।
वधो वानरशार्दूल न वयम् स्व वशे स्थिताः ॥४-१८-३५॥
Tat alam paritapena dharmatah parikalpitah
Vadho vanarashardula na vayam sva vashe sthitah
18.36
श्रुणु च अपि अपरम् भूयः कारणम् हरिपुंगव ।
तत् श्रुत्वा हि महत् वीर न मन्युम् कर्तुम् अर्हसि ॥४-१८-३६॥
Shrunu cha api aparam bhuyah karanam haripungava
Tat shrutva hi mahat vira na manyum kartum arhasi
18.37
न मे तत्र मनस्तापो न मन्युः हरिपुंगव ।
वागुराभिः च पाशैः च कूटैः च विविधैः नराः ॥४-१८-३७॥
Na me tatra manastapo na manyuh haripungava
Vagurabhih cha pashaih cha kutaih cha vividhaih narah
18.38
प्रतिच्छन्नाः च दृश्याः च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान् ।
प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धान् अतिविष्ठितान् ॥४-१८-३८॥
Pratichchhannah cha drishyah cha grihnanti subahun mrigan
Pradhavitan va vitrastan visrabdhan ativishthitan
18.39
प्रमत्तान् अप्रमत्तान् वा नरा माम्स अशिनो भृशम् ।
विध्यन्ति विमुखाम् च अपि न च दोषो अत्र विद्यते ॥४-१८-३९॥
Pramattan apramattan va nara mamsa ashino bhrisham
Vidhyanti vimukham cha api na cha dosho atra vidyate
18.40
यान्ति राजर्षयः च अत्र मृगयाम् धर्म कोविदाः ।
तस्मात् त्वम् निहतो युद्धे मया बाणेन वानर ।अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्मात् शाखा मृगो हि असि ॥४-१८-४०॥
Yanti rajarshayah cha atra mrigayam dharma kovidah
Tasmat tvam nihato yuddhe maya banena vanara, ayudhyan pratiyudhyan va yasmat shakha mrigo hi asi
18.41
दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च ।
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न सम्शयः ॥४-१८-४१॥
Durlabhasya cha dharmasya jivitasya shubhasya cha
Rajano vanarashreshtha pradataro na samshayah
18.42
तान् न हिंस्यात् न च आक्रोशेन् न आक्षिपेन् न अप्रियम् वदेत् ।
देवा मानुष रूपेण चरन्ति एते मही तले ॥४-१८-४२॥
Tan na hinsyat na cha akroshen na akshipen na apriyam vadet
Deva manusha rupena charanti ete mahi tale
18.43
त्वम् तु धर्मम् अविज्ञाय केवलम् रोषम् आस्थितः ।
विदूषयसि माम् धर्मे पितृ पैतामहे स्थितम् ॥४-१८-४३॥
Tvam tu dharmam avigyaya kevalam rosham asthitah
Vidushayasi mam dharme pitri paitamahe sthitam
18.44
एवम् उक्तः तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् ।
न दोषम् राघवे दध्यौ धर्मे अधिगत निश्चयः ॥४-१८-४४॥
Evam uktah tu ramena vali pravyathito bhrisham
Na dosham raghave dadhyau dharme adhigata nishchayah
18.45
प्रत्युवाच ततो रामम् प्रांजलिर् वानरेश्वरः ।
यत् त्वम् आत्थ नरश्रेष्ठ तत् थथा एव न अत्र संशयः ॥४-१८-४५॥
Pratyuvacha tato ramam pranjalir vanareshvarah
Yat tvam attha narashreshtha tat thatha eva na atra sanshayah
18.46
प्रतिवक्तुम् प्रकृष्टे हि न अपकृष्टः तु शक्नुयात् ।
यत् अयुक्तम् मया पूर्वम् प्रमादात् वाक्यम् अप्रियम् ॥४-१८-४६॥
Prativaktum prakrishte hi na apakrishtah tu shaknuyat
Yat ayuktam maya purvam pramadat vakyam apriyam
18.47
तत्र अपि खलु माम् दोषम् कर्तुम् न अर्हसि राघव ।
त्वम् हि दृष्टार्थ तत्त्वज्ञः प्रजानाम् च हिते रतः ।कार्य कारण सिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिः अव्यया ॥४-१८-४७॥
Tatra api khalu mam dosham kartum na arhasi raghava
Tvam hi drishtartha tattvagyah prajanam cha hite ratah, karya karana siddhau cha prasanna buddhih avyaya
18.48
माम् अपि अवगतम् धर्मात् व्यतिक्रान्त पुरस्कृतम् ।
धर्म संहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥४-१८-४८॥
Mam api avagatam dharmat vyatikranta puraskritam
Dharma sanhitaya vacha dharmagya paripalaya
18.49
बाष्प संरुद्ध कण्ठः तु वाली स आर्त रवः शनैः ।
उवाच रामम् संप्रेक्ष्य पंकलग्न इव द्विपः ॥४-१८-४९॥
Bashpa sanruddha kanthah tu vali sa arta ravah shanaih
Uvacha ramam samprekshya pankalagna iva dvipah
18.50
न च आत्मानम् अहम् शोचे न ताराम् न अपि बान्धवान् ।
यथा पुत्रम् गुणश्रेष्ठम् अंगदम् कनकांगदम् ॥४-१८-५०॥
Na cha atmanam aham shoche na taram na api bandhavan
Yatha putram gunashreshtham angadam kanakangadam
18.51
स मम अदर्शनात् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः ।
तटाक इव पीतांबुः उपशोषम् गमिष्यति ॥४-१८-५१॥
Sa mama adarshanat dino balyat prabhriti lalitah
Tataka iva pitambuh upashosham gamishyati
18.52
बालः च अकृतबुद्धिः च एक पुत्रः च मे प्रियः ।
तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः ॥४-१८-५२॥
Balah cha akritabuddhih cha eka putrah cha me priyah
Tareyo rama bhavata rakshaniyo mahabalah
18.53
सुग्रीवे च अंगदे चैव विधत्स्व मतिम् उत्तमाम् ।
त्वम् हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्य विधौ स्थितः ॥४-१८-५३॥
Sugrive cha angade chaiva vidhatsva matim uttamam
Tvam hi gopta cha shasta cha karyakarya vidhau sthitah
18.54
या ते नरपते वृत्तिः भरते लक्ष्मणे च या ।
सुग्रीवे च अंगदे राजन् ताम् चिंतयितुम् अर्हसि ॥४-१८-५४॥
Ya te narapate vrittih bharate lakshmane cha ya
Sugrive cha angade rajan tam chintayitum arhasi
18.55
मत् दोष कृत दोषाम् ताम् यथा ताराम् तपस्विनीम् ।
सुग्रीवो न अवमन्येत तथा अवस्थातुम् अर्हसि ॥४-१८-५५॥
Mat dosha krita dosham tam yatha taram tapasvinim
Sugrivo na avamanyeta tatha avasthatum arhasi
18.56
त्वया हि अनुगृहीतेन शक्यम् राज्यम् उपासितुम् ।
त्वत् वशे वर्तमानेन तव चित्त अनुवर्तिना ॥४-१८-५६॥
Tvaya hi anugrihitena shakyam rajyam upasitum
Tvat vashe vartamanena tava chitta anuvartina
18.57
शक्यम् दिवम् च आर्जयितुम् वसुधाम् च अपि शासितुम् ।
त्वतः अहम् वधम् आकांक्षयन् वार्यमाणो अपि तारया ॥४-१८-५७॥
Shakyam divam cha arjayitum vasudham cha api shasitum
Tvatah aham vadham akankshayan varyamano api taraya
18.58
सुग्रीवेण सह भ्राता द्वन्द्व युद्धम् उपागतम् ।
इति उक्त्वा वानरो रामम् विरराम हरीश्वरः ॥४-१८-५८॥
Sugrivena saha bhrata dvandva yuddham upagatam
Iti uktva vanaro ramam virarama harishvarah
18.59
स तम् आश्वासयत् रामो वालिनम् व्यक्त दर्शनम् ।
साधु सम्मतया वाचा धर्म तत्त्वार्त्ध युक्तया ॥४-१८-५९॥
Sa tam ashvasayat ramo valinam vyakta darshanam
Sadhu sammataya vacha dharma tattvartdha yuktaya
18.60
न संतापः त्वया कार्यम् एतत् अर्थम् प्लवंगम ।
न वयम् भवता चिंत्या न अपि आत्मा हरिसत्तम ।वयम् भवत् विशेषेण धर्मतः कृत निश्चयाः ॥४-१८-६०॥
Na santapah tvaya karyam etat artham plavangama
Na vayam bhavata chintya na api atma harisattama, vayam bhavat visheshena dharmatah krita nishchayah
18.61
दण्ड्ये यः पातयेत् दण्डम् दण्ड्यो यः च अपि दण्ड्यते ।
कार्य कारण सिद्धार्थौ उभौ तौ न अवसीदतः ॥४-१८-६१॥
Dandye yah patayet dandam dandyo yah cha api dandyate
Karya karana siddharthau ubhau tau na avasidatah
18.62
तत् भवान् दण्ड सम्योगात् अस्मात् विगत कल्मषः ।
गतः स्वाम् प्रकृतिम् धर्म्याम् धर्म दिष्टेन वर्त्मना ॥४-१८-६२॥
Tat bhavan danda samyogat asmat vigata kalmashah
Gatah svam prakritim dharmyam dharma dishtena vartmana
18.63
त्यज शोकम् च मोहम् च भयम् च हृदये स्थितम् ।
त्वया विधानम् हर्यग्र्य न शक्यम् अतिवर्तितुम् ॥४-१८-६३॥
Tyaja shokam cha moham cha bhayam cha hridaye sthitam
Tvaya vidhanam haryagrya na shakyam ativartitum
18.64
यथा त्वयि अंगदो नित्यम् वर्तते वानरेश्वरः ।
तथा वर्तते सुग्रीवो मयि च अपि न संशयः ॥४-१८-६४॥
Yatha tvayi angado nityam vartate vanareshvarah
Tatha vartate sugrivo mayi cha api na sanshayah
18.65
स तस्य वाक्यम् मधुरम् महात्मनःसमाहितम् धर्म पथानुवर्तिनः ।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनोवचः सुयुक्तम् निजगाद वानरः ॥४-१८-६५॥
Sa tasya vakyam madhuram mahatmanahsamahitam dharma pathanuvartinah
Nishamya ramasya ranavamardinovachah suyuktam nijagada vanarah
18.66
शराभितप्तेन विचेतसा मयाप्रदूषितः त्वम् यद् अजानता विभो ।
इदम् महेन्द्रोपम भीम विक्रमप्रसादितः त्वम् क्षम मे नरेश्वर ॥४-१८-६६॥
Sharabhitaptena vichetasa mayapradushitah tvam yad ajanata vibho
Idam mahendropama bhima vikramaprasaditah tvam kshama me nareshvara