UtshovSarga 17
17.1
ततः शरेण अभिहतो रामेण रण कर्कशः ।
पपात सहसा वाली निकृत्तैव पादपः ॥४-१७-१॥
Tatah sharena abhihato ramena rana karkashah
Papata sahasa vali nikrittaiva padapah
17.2
स भूमौ न्यस्त सर्वांगः तप्त कांचन भूषणः ।
अपतत् देव राजस्य मुक्त रश्मिर् इव ध्वजः ॥४-१७-२॥
Sa bhumau nyasta sarvangah tapta kanchana bhushanah
Apatat deva rajasya mukta rashmir iva dhvajah
17.3
अस्मिन् निपतिते भूमौ हरि ऋषाणाम् गणेश्वरे ।
नष्ट चन्द्रम् इव व्योम न व्यराजत मेदिनी ॥४-१७-३॥
Asmin nipatite bhumau hari rishanam ganeshvare
Nashta chandram iva vyoma na vyarajata medini
17.4
भूमौ निपतितस्य अपि तस्य देहम् महात्मनः ।
न श्रीर् जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥४-१७-४॥
Bhumau nipatitasya api tasya deham mahatmanah
Na shrir jahati na prana na tejo na parakramah
17.5
शक्र दत्ता वरा माला कान्चनी रत्न भूषिता ।
दधार हरि मुख्यस्य प्राणान् तेजः श्रियम् च सा ॥४-१७-५॥
Shakra datta vara mala kanchani ratna bhushita
Dadhara hari mukhyasya pranan tejah shriyam cha sa
17.6
स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः ।
संध्यानुगत पर्यन्तः पयोधर इव अभवत् ॥४-१७-६॥
Sa taya malaya viro haimaya hariyuthapah
Sandhyanugata paryantah payodhara iva abhavat
17.7
तस्य माला च देहः च मर्मघाती च यः शरः ।
त्रिधा इव रचिता लक्ष्मीः पतितस्य अपि शोभते ॥४-१७-७॥
Tasya mala cha dehah cha marmaghati cha yah sharah
Tridha iva rachita lakshmih patitasya api shobhate
17.8
तत् अस्त्रम् तस्य वीरस्य स्वर्ग मार्ग प्रभावनम् ।
राम बाणासन क्षिप्तम् आवहत् परमाम् गतिम् ॥४-१७-८॥
Tat astram tasya virasya svarga marga prabhavanam
Rama banasana kshiptam avahat paramam gatim
17.9
तम् तथा पतितम् संख्ये गत अर्चिषम् इव अनलम् ।
ययातिम् इव पुण्यान्ते देव लोकात् परिच्युतम् ॥४-१७-९॥
Tam tatha patitam sankhye gata archisham iva analam
Yayatim iva punyante deva lokat parichyutam
17.10
आदित्यम् इव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ।
महेन्द्रम् इव दुर्धर्षम् उपेन्द्रम् इव दुस्सहम् ॥४-१७-१०॥
Adityam iva kalena yugante bhuvi patitam
Mahendram iva durdharsham upendram iva dussaham
17.11
महेन्द्र पुत्रम् पतितम् वालिनम् हेम मालिनम् ।
व्यूढ उरस्कम् महाबाहुम् दीप्तास्यम् हरि लोचनम् ॥४-१७-११॥
Mahendra putram patitam valinam hema malinam
Vyudha uraskam mahabahum diptasyam hari lochanam
17.12
लक्ष्मण अनुचरो रामो ददर्श उपससर्प च ।
तम् तथा पतितम् वीरम् गत अर्चिष्मतम् इव अनलम् ॥४-१७-१२॥
Lakshmana anucharo ramo dadarsha upasasarpa cha
Tam tatha patitam viram gata archishmatam iva analam
17.13
बहुमान्य च तम् वीरम् वीक्षमाणम् शनैरिव ।
उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥४-१७-१३॥
Bahumanya cha tam viram vikshamanam shanairiva
Upayatau mahaviryau bhratarau rama lakshmanau
17.14
तम् दृष्ट्वा राघवम् वाली लक्ष्मणम् च महाबलम् ।
अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् प्रश्रितम् धर्म संहितम् ॥४-१७-१४॥
Tam drishtva raghavam vali lakshmanam cha mahabalam
Abravit parusham vakyam prashritam dharma sanhitam
17.15
स भूमौ अल्पतेजोसुः निहतो नष्ट चेतनः ।
अर्थ सहितया वाचा गर्वितम् रण गर्वितम् ॥४-१७-१५॥
Sa bhumau alpatejosuh nihato nashta chetanah
Artha sahitaya vacha garvitam rana garvitam
17.16
त्वम् नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रिय दर्शनः ।
पराङ्मुख वधम् कृत्वा को अत्र प्राप्तः त्वया गुणः ।यदहम् युद्ध सम्रब्धः त्वत् कृते निधनम् गतः ॥४-१७-१६॥
Tvam naradhipateh putrah prathitah priya darshanah
Paranmukha vadham kritva ko atra praptah tvaya gunah, yadaham yuddha samrabdhah tvat krite nidhanam gatah
17.17
कुलीनः सत्त्व संपन्नः तेजस्वी चरितव्रतः ।
रामः करुणवेदी च प्रजानाम् च हितेरतः ॥४-१७-१७॥
Kulinah sattva sampannah tejasvi charitavratah
Ramah karunavedi cha prajanam cha hiteratah
17.18
सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः ।
इति एतत् सर्व भूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥४-१७-१८॥
Sanukrosho mahotsahah samayagyo dridhavratah
Iti etat sarva bhutani kathayanti yasho bhuvi
17.19
दमः शमः क्षमा धर्मो धृति सत्यम् पराक्रमः ।
पर्थिवानाम् गुणा राजन् दण्डः च अपकारिषु ॥४-१७-१९॥
Damah shamah kshama dharmo dhriti satyam parakramah
Parthivanam guna rajan dandah cha apakarishu
17.20
तान् गुणान् संप्रधार्य अहम् अग्र्यम् च अभिजनम् तव ।
तारया प्रतिषिद्धो अपि सुग्रीवेण समागतः ॥४-१७-२०॥
Tan gunan sampradharya aham agryam cha abhijanam tava
Taraya pratishiddho api sugrivena samagatah
17.21
न माम् अन्येन संरब्धम् प्रमत्तम् वेद्धुम् अर्हसि ।
इति मे बुद्धिर् उत्पन्ना बभूव अदर्शने तव ॥४-१७-२१॥
Na mam anyena sanrabdham pramattam veddhum arhasi
Iti me buddhir utpanna babhuva adarshane tava
17.22
न त्वाम् विनिहत आत्मानम् धर्म ध्वजम् अधार्मिकम् ।
जाने पाप समाचारम् तृणैः कूपम् इव आवृतम् ॥४-१७-२२॥
Na tvam vinihata atmanam dharma dhvajam adharmikam
Jane papa samacharam trinaih kupam iva avritam
17.23
सताम् वेष धरम् पापम् प्रच्छन्नम् इव पावकम् ।
न अहम् त्वाम् अभिजानामि धर्म छद्माभि संवृतम् ॥४-१७-२३॥
Satam vesha dharam papam prachchhannam iva pavakam
Na aham tvam abhijanami dharma chhadmabhi sanvritam
17.24
विषये वा पुरे वा ते यदा पापम् करोमि अहम् ।
न च त्वाम् अवजाने अहं कस्मात् त्वम् हंसि अकिल्बिषम् ॥४-१७-२४॥
Vishaye va pure va te yada papam karomi aham
Na cha tvam avajane aham kasmat tvam hansi akilbisham
17.25
फल मूल अशनम् नित्यम् वानरम् वन गोचरम् ।
माम् इह अप्रतियुध्यन्तम् अन्येन च समागतम् ॥४-१७-२५॥
Phala mula ashanam nityam vanaram vana gocharam
Mam iha apratiyudhyantam anyena cha samagatam
17.26
त्वम् नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः ।
लिन्गम् अपि अस्ति ते राजन् दृश्यते धर्म सम्हितम् ॥४-१७-२६॥
Tvam naradhipateh putrah pratitah priyadarshanah
Lingam api asti te rajan drishyate dharma samhitam
17.27
कः क्षत्रिय कुलेजातः श्रुतवान् नष्टसंशयः ।
धर्म लिंग प्रतिच्छन्नः क्रूरम् कर्म समाचरेत् ॥४-१७-२७॥
Kah kshatriya kulejatah shrutavan nashtasanshayah
Dharma linga pratichchhannah kruram karma samacharet
17.28
राम राघव कुले जातो धर्मवान् इति विश्रुतः ।
अभव्यो भव्य रूपेण किम् अर्थम् परिधावसे ॥४-१७-२८॥
Rama raghava kule jato dharmavan iti vishrutah
Abhavyo bhavya rupena kim artham paridhavase
17.29
साम दानम् क्षमा धर्मः सत्यम् धृति पराक्रमौ ।
पार्थिवानाम् गुणा राजन् दण्डः च अपि अपकारिषु ॥४-१७-२९॥
Sama danam kshama dharmah satyam dhriti parakramau
Parthivanam guna rajan dandah cha api apakarishu
17.30
वयम् वनचरा राम मृगा मूल फल अशनाः ।
एषा प्रकृतिर् अस्माकम् पुरुषः त्वम् नरेश्वरः ॥४-१७-३०॥
Vayam vanachara rama mriga mula phala ashanah
Esha prakritir asmakam purushah tvam nareshvarah
17.31
भूमिर् हिरण्यम् रूपम् च निग्रहे कारणानि च ।
तत्र कः ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥४-१७-३१॥
Bhumir hiranyam rupam cha nigrahe karanani cha
Tatra kah te vane lobho madiyeshu phaleshu va
17.32
नयः च विनयः च उभौ निग्रह अनुग्रहौ अपि ।
राज वृत्तिर् असंकीर्णा न नृपाः काम वृत्तयः ॥४-१७-३२॥
Nayah cha vinayah cha ubhau nigraha anugrahau api
Raja vrittir asankirna na nripah kama vrittayah
17.33
त्वम् तु काम प्रधानः च कोपनः च अनवस्थितः ।
राज वृत्तेषु संकीर्णः शरासन परायणः ॥४-१७-३३॥
Tvam tu kama pradhanah cha kopanah cha anavasthitah
Raja vritteshu sankirnah sharasana parayanah
17.34
न ते अस्ति अपचितिः धर्मे न अर्थे बुद्धिर् अवस्थिता ।
इन्द्रियैः काम वृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर ॥४-१७-३४॥
Na te asti apachitih dharme na arthe buddhir avasthita
Indriyaih kama vrittah san krishyase manujeshvara
17.35
हत्वा बाणेन काकुत्स्थ माम् इह अनपराधिनम् ।
किम् वक्ष्यसि सताम् मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥४-१७-३५॥
Hatva banena kakutstha mam iha anaparadhinam
Kim vakshyasi satam madhye karma kritva jugupsitam
17.36
राजहा ब्रह्महा गोघ्नः चोरः प्राणिवधे रतः ।
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरय गामिनः ॥४-१७-३६॥
Rajaha brahmaha goghnah chorah pranivadhe ratah
Nastikah parivetta cha sarve niraya gaminah
17.37
सूचकः च कदर्यः च मित्र्घ्नो गुरुतल्पगः ।
लोकं पापात्मानम् एते गच्छन्ते न अत्र संशयः ॥४-१७-३७॥
Suchakah cha kadaryah cha mitrghno gurutalpagah
Lokam papatmanam ete gachchhante na atra sanshayah
17.38
अधार्यम् चर्म मे सद्भी रोमाणि अस्थि च वर्जितम् ।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वत् विधैः धर्मचारिभिः ॥४-१७-३८॥
Adharyam charma me sadbhi romani asthi cha varjitam
Abhakshyani cha mansani tvat vidhaih dharmacharibhih
17.39
पंच पंच नखा भक्ष्या ब्रह्म क्षत्रेण राघव ।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मः च पंचमः ॥४-१७-३९॥
Pancha pancha nakha bhakshya brahma kshatrena raghava
Shalyakah shvavidho godha shashah kurmah cha panchamah
17.40
चर्म च अस्थि च मे राजन् न स्पृशन्ति मनीषिणः ।
अभक्ष्याणि च मांसानि सो अहम् पंच नखो हतः ॥४-१७-४०॥
Charma cha asthi cha me rajan na sprishanti manishinah
Abhakshyani cha mansani so aham pancha nakho hatah
17.41
तारया वाक्यम् उक्तो अहम् सत्यम् सर्वज्ञया हितम् ।
तद् अतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशम् आगतः ॥४-१७-४१॥
Taraya vakyam ukto aham satyam sarvagyaya hitam
Tad atikramya mohena kalasya vasham agatah
17.42
त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा ।
प्रमदा शील संपूर्णा पति एव च विधर्मिणा ॥४-१७-४२॥
Tvaya nathena kakutstha na sanatha vasundhara
Pramada shila sampurna pati eva cha vidharmina
17.43
शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रित मानसः ।
कथम् दशरथेन त्वम् जातः पापो महात्मना ॥४-१७-४३॥
Shatho naikritikah kshudro mithya prashrita manasah
Katham dasharathena tvam jatah papo mahatmana
17.44
छिन्न चारित्र्य कक्ष्येण सताम् धर्म अतिवर्तिना ।
त्यक्त धर्म अंकुशेन अहम् निहतो राम हस्तिना ॥४-१७-४४॥
Chhinna charitrya kakshyena satam dharma ativartina
Tyakta dharma ankushena aham nihato rama hastina
17.45
अशुभम् च अपि अयुक्तम् च सताम् च एव विगर्हितम् ।
वक्ष्यसे च ईदृशम् कृत्वा सद्भिः सह समागतः ॥४-१७-४५॥
Ashubham cha api ayuktam cha satam cha eva vigarhitam
Vakshyase cha idrisham kritva sadbhih saha samagatah
17.46
उदासीनेषु यो अस्मासु विक्रमो अयम् प्रकाशितः ।
अपकारिषु ते राम न एवम् पश्यामि विक्रमम् ॥४-१७-४६॥
Udasineshu yo asmasu vikramo ayam prakashitah
Apakarishu te rama na evam pashyami vikramam
17.47
दृश्यमानः तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज ।
अद्य वैवस्वतम् देवम् पश्येः त्वम् निहतो मया ॥४-१७-४७॥
Drishyamanah tu yudhyetha maya yudhi nripatmaja
Adya vaivasvatam devam pashyeh tvam nihato maya
17.48
त्वया अदृश्येन तु रणे निहतो अहम् दुरासदः ।
प्रसुप्तः पन्नगेन इव नरः पाप वशम् गतः ॥४-१७-४८॥
Tvaya adrishyena tu rane nihato aham durasadah
Prasuptah pannagena iva narah papa vasham gatah
17.49
सुग्रीव प्रिय कामेन यद् अहम् निहतः त्वया ।
माम् एव यदि पूर्वम् त्वम् एतद् अर्थम् अचोदयः ।मैथिलिम् अहम् एक आह्ना तव च आनीतवान् भवेः ॥४-१७-४९॥
Sugriva priya kamena yad aham nihatah tvaya
Mam eva yadi purvam tvam etad artham achodayah, maithilim aham eka ahna tava cha anitavan bhaveh
17.50
राक्षसम् च दुरात्मानाम् तव भार्य अपहारिणम् ।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्याम् ते अनिहतम् रावणम् रणे ॥४-१७-५०॥
Rakshasam cha duratmanam tava bharya apaharinam
Kanthe baddhva pradadyam te anihatam ravanam rane
17.51
न्यस्ताम् सागर तोये वा पाताले वा अपि मैथिलीम् ।
आनयेयम् तव आदेशात् श्वेताम् अश्वतरीम् इव ॥४-१७-५१॥
Nyastam sagara toye va patale va api maithilim
Anayeyam tava adeshat shvetam ashvatarim iva
17.52
युक्तम् यत् प्रप्नुयात् राज्यम् सुग्रीवः स्वर् गते मयि ।
अयुक्तम् यद् अधर्मेण त्वया अहम् निहतो रणे ॥४-१७-५२॥
Yuktam yat prapnuyat rajyam sugrivah svar gate mayi
Ayuktam yad adharmena tvaya aham nihato rane
17.53
कामम् एवम् विधम् लोकः कालेन विनियुज्यते ।
क्षमम् चेत् भवता प्राप्तम् उत्तरम् साधु चिंत्यताम् ॥४-१७-५३॥
Kamam evam vidham lokah kalena viniyujyate
Kshamam chet bhavata praptam uttaram sadhu chintyatam
17.54
इति एवम् उक्त्वा परिशुष्क वक्त्रःशर अभिघातात् व्यथितो महात्मा ।
समीक्ष्य रामम् रवि संनिकाशम्तूष्णीम् बभौ वानर राज सूनुः ॥४-१७-५४॥
Iti evam uktva parishushka vaktrahshara abhighatat vyathito mahatma
Samikshya ramam ravi sannikashamtushnim babhau vanara raja sunuh