UtshovSarga 16
16.1
ताम् एवम् ब्रुवतीम् ताराम् ताराधिप निभ आननाम् ।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥४-१६-१॥
Tam evam bruvatim taram taradhipa nibha ananam
Vali nirbhartsayamasa vachanam cha idam abravit
16.2
गर्जतो अस्य च सुसंरब्धम् भ्रातुः शत्रोर् विशेषतः ।
मर्षयिष्यामि केन कारणेन वरानने ॥४-१६-२॥
Garjato asya cha susanrabdham bhratuh shatror visheshatah
Marshayishyami kena karanena varanane
16.3
अधर्षितानाम् शूराणाम् समरेषु अनिवर्तिनाम् ।
धर्षणाम् अर्षणम् भीरु मरणात् अतिरिच्यते ॥४-१६-३॥
Adharshitanam shuranam samareshu anivartinam
Dharshanam arshanam bhiru maranat atirichyate
16.4
सोढुम् न च समर्थो अहम् युद्ध कामस्य संयुगे ।
सुग्रीवस्य च संरंभम् हीन ग्रीवस्य गर्जतम् ॥४-१६-४॥
Sodhum na cha samartho aham yuddha kamasya sanyuge
Sugrivasya cha sanrambham hina grivasya garjatam
16.5
न च कार्यो विषादः ते राघवम् प्रति मत् कृते ।
धर्मज्ञः च कृतज्ञः च कथम् पापम् करिष्यति ॥४-१६-५॥
Na cha karyo vishadah te raghavam prati mat krite
Dharmagyah cha kritagyah cha katham papam karishyati
16.6
निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथम् भूयो अनुगच्छसि ।
सौहृदम् दर्शितम् तावत् मयि भक्तिः त्वया कृता ॥४-१६-६॥
Nivartasva saha stribhih katham bhuyo anugachchhasi
Sauhridam darshitam tavat mayi bhaktih tvaya krita
16.7
प्रति योत्स्यामि अहम् गत्वा सुग्रीवम् जहि संभ्रमम् ।
दर्पम् च अस्य विनेष्यामि न च प्राणैर् वियोक्ष्यते ॥४-१६-७॥
Prati yotsyami aham gatva sugrivam jahi sambhramam
Darpam cha asya vineshyami na cha pranair viyokshyate
16.8
अहम् हि अजि स्थितस्य अस्य करिष्यामि यत् ईप्सितम् ।
वृक्षैः मुष्टि प्रहारैः च पीडितः प्रति यास्यति ॥४-१६-८॥
Aham hi aji sthitasya asya karishyami yat ipsitam
Vrikshaih mushti praharaih cha piditah prati yasyati
16.9
न मे गर्वितम् आयस्तम् सहिष्यति दुरात्मवान् ।
कृतम् तारे सहायत्वम् दर्शितम् सौहृदम् मयि ॥४-१६-९॥
Na me garvitam ayastam sahishyati duratmavan
Kritam tare sahayatvam darshitam sauhridam mayi
16.10
शापिता असि मम प्राणैः निवर्तस्व जनेन च ।
अलम् जित्वा निवर्तिष्ये तम् अहम् भ्रातरम् रणे ॥४-१६-१०॥
Shapita asi mama pranaih nivartasva janena cha
Alam jitva nivartishye tam aham bhrataram rane
16.11
तम् तु तारा परिष्वज्य वालिनम् प्रिय वादिनी ।
चकार रुदती मन्दम् दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥४-१६-११॥
Tam tu tara parishvajya valinam priya vadini
Chakara rudati mandam dakshina sa pradakshinam
16.12
ततः स्वस्त्ययनम् कृत्वा मंत्रवित् विजय एषिणी ।
अंतःपुरम् सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोक मोहिता ॥४-१६-१२॥
Tatah svastyayanam kritva mantravit vijaya eshini
Antahpuram saha stribhih pravishta shoka mohita
16.13
प्रविष्टायाम् तु तारायाम् सह स्त्रीभिः स्वम् आलयम् ।
नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महा सर्प इव श्वसन् ॥४-१६-१३॥
Pravishtayam tu tarayam saha stribhih svam alayam
Nagarya niryayau kruddho maha sarpa iva shvasan
16.14
स निःश्वस्य महारोषो वाली परम वेगवान् ।
सर्वतः चारयन् दृष्टिम् शत्रु दर्शन कांक्षया ॥४-१६-१४॥
Sa nihshvasya maharosho vali parama vegavan
Sarvatah charayan drishtim shatru darshana kankshaya
16.15
स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवम् हेम पिङ्गलम् ।
सुसंवीतम् अवष्टब्धम् दीप्यमानम् इव अनलम् ॥४-१६-१५॥
Sa dadarsha tatah shriman sugrivam hema pingalam
Susanvitam avashtabdham dipyamanam iva analam
16.16
तम् स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवम् पर्यवस्थितम् ।
गाढम् परिदधे वासो वाली परम कोपिनः ॥४-१६-१६॥
Tam sa drishtva mahabahuh sugrivam paryavasthitam
Gadham paridadhe vaso vali parama kopinah
16.17
स वाली गाढ संवीतो मुष्टिम् उद्यम्य वीर्यवान् ।
सुग्रीवम् एव अभिमुखो ययौ योद्धुम् कृत क्षणः ॥४-१६-१७॥
Sa vali gadha sanvito mushtim udyamya viryavan
Sugrivam eva abhimukho yayau yoddhum krita kshanah
16.18
श्लिष्टम् मुष्टिम् समुद्यम्य संरब्धतरम् आगतः ।
सुग्रीवो अपि समुद्दिश्य वालिनम् हेम मालिनम् ॥४-१६-१८॥
Shlishtam mushtim samudyamya sanrabdhataram agatah
Sugrivo api samuddishya valinam hema malinam
16.19
तम् वाली क्रोध ताम्राक्षः सुग्रीवम् रण कोविदम् ।
आपतंतम् महा वेगम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥४-१६-१९॥
Tam vali krodha tamrakshah sugrivam rana kovidam
Apatantam maha vegam idam vachanam abravit
16.20
एष मुष्टिर् महान् बद्धो गाढः सुनियत अंगुलिः ।
मया वेग विमुक्तः ते प्राणान् आदाय यास्यति ॥४-१६-२०॥
Esha mushtir mahan baddho gadhah suniyata angulih
Maya vega vimuktah te pranan adaya yasyati
16.21
एवम् उक्तः तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनम् अब्रवीत् ।
तव च एष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥४-१६-२१॥
Evam uktah tu sugrivah kruddho valinam abravit
Tava cha esha haran pranan mushtih patatu murdhani
16.22
ताडितः तेन तम् क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः ।
अभवत् शोणित उद्गारी सापीड इव पर्वतः ॥४-१६-२२॥
Taditah tena tam kruddhah samabhikramya vegatah
Abhavat shonita udgari sapida iva parvatah
16.23
सुग्रीवेण तु निःशंकम् सालम् उत्पाट्य तेजसा ।
गात्रेषु अभिहतो वाली वज्रेण इव महा गिरिः ॥४-१६-२३॥
Sugrivena tu nihshankam salam utpatya tejasa
Gatreshu abhihato vali vajrena iva maha girih
16.24
स तु वृक्षेण निर्भग्नः साल ताडन विह्वलः ।
गुरु भार भर आक्रान्ता नौः ससार्था इव सागरे ॥४-१६-२४॥
Sa tu vrikshena nirbhagnah sala tadana vihvalah
Guru bhara bhara akranta nauh sasartha iva sagare
16.25
तौ भीम बल विक्रान्तौ सुपर्ण सम वेगिनौ ।
प्रयुद्धौ घोर वपुषौ चन्द्र सूर्यौ इव अंबरे ॥४-१६-२५॥
Tau bhima bala vikrantau suparna sama veginau
Prayuddhau ghora vapushau chandra suryau iva ambare
16.26
परस्परम् अमित्र घ्नौ च्छिद्र अन्वेषण तत्परौ ।
ततो अवर्धत वाली तु बल वीर्य समन्वितः ॥४-१६-२६॥
Parasparam amitra ghnau chchhidra anveshana tatparau
Tato avardhata vali tu bala virya samanvitah
16.27
सूर्य पुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत ।
वालिना भग्न दर्पः तु सुग्रीवो मन्द विक्रमः ॥४-१६-२७॥
Surya putro mahaviryah sugrivah parihiyata
Valina bhagna darpah tu sugrivo manda vikramah
16.28
वालिनम् प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम् ।
वृक्षैः स शाखैः शिखरैः वज्र कोटि निभैः नखैः ॥४-१६-२८॥
Valinam prati samarsho darshayamasa raghavam
Vrikshaih sa shakhaih shikharaih vajra koti nibhaih nakhaih
16.29
मुष्टिभिः जानुभिः पद्भिः बाहुभिः च पुनः पुनः ।
तयोः युद्द्धम् अभूत् घोरम् वृत्र वासवोः इव ॥४-१६-२९॥
Mushtibhih janubhih padbhih bahubhih cha punah punah
Tayoh yudddham abhut ghoram vritra vasavoh iva
16.30
तौ शोणितात्कौ युध्येताम् वानारौ वन् चारिणौ ।
मेघौ इव महा शब्दैः तर्जमानौ परस्परम् ॥४-१६-३०॥
Tau shonitatkau yudhyetam vanarau van charinau
Meghau iva maha shabdaih tarjamanau parasparam
16.31
हीयमानम् अथ अपश्यत् सुग्रीवम् वानरेश्वरम् ।
प्रेक्षमाणम् दिशः च एव राघवः स मुहुर् मुहुर् ॥४-१६-३१॥
Hiyamanam atha apashyat sugrivam vanareshvaram
Prekshamanam dishah cha eva raghavah sa muhur muhur
16.32
ततो रामो महातेजा आर्तम् दृष्ट्वा हरीश्वरम् ।
स शरम् वीक्षते वीरो वालिनो वध कांक्षया ॥४-१६-३२॥
Tato ramo mahateja artam drishtva harishvaram
Sa sharam vikshate viro valino vadha kankshaya
16.33
ततो धनुषि संधाय शरम् आशी विष उपमम् ।
पूरयामास तत् चापम् काल चक्रम् इव अन्तकः ॥४-१६-३३॥
Tato dhanushi sandhaya sharam ashi visha upamam
Purayamasa tat chapam kala chakram iva antakah
16.34
तस्य ज्यातल घोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः ।
प्रदुद्रुवुर् मृगाः च एव युगांत इव मोहिताः ॥४-१६-३४॥
Tasya jyatala ghoshena trastah patraratheshvarah
Pradudruvur mrigah cha eva yuganta iva mohitah
16.35
मुक्तस्तु वज्र निर्घोषः प्रदीप्त अशनि संनिभः ।
राघवेण महा बाणो वालि वक्षसि पातितः ॥४-१६-३५॥
Muktastu vajra nirghoshah pradipta ashani sannibhah
Raghavena maha bano vali vakshasi patitah
16.36
ततः तेन महातेजा वीर्य युक्तः कपीश्वरः ।
वेगेन अभिहतो वाली निपपात मही तले ॥४-१६-३६॥
Tatah tena mahateja virya yuktah kapishvarah
Vegena abhihato vali nipapata mahi tale
16.37
इन्द्र ध्वज इव उद्धूत पौर्ण मास्याम् महीतले ।
अश्वयुक् समये मासि गत सत्त्वो विचेतनः ।बाष्प संरुद्ध कण्ठस्तु वाली च आर्त स्वरः शनैः ॥४-१६-३७॥
Indra dhvaja iva uddhuta paurna masyam mahitale
Ashvayuk samaye masi gata sattvo vichetanah, bashpa sanruddha kanthastu vali cha arta svarah shanaih
16.38
नरोत्तमः काल युगांतकोपमम् शरोत्तमम् कांचन रूप्यभूषितम् ।
ससर्ज दीप्तम् तम् अमित्र मर्दनम् स धूममग्निम् मुखतो यथा हरः ॥४-१६-३८॥
Narottamah kala yugantakopamam sharottamam kanchana rupyabhushitam
Sasarja diptam tam amitra mardanam sa dhumamagnim mukhato yatha harah
16.39
अथ उक्षितः शोणित तोय विस्रवैःसुपुष्पित अशोक इव अचलोद्गतः ।
विचेतनो वासव सूनुर् आहवेप्रभ्रञ्शित इन्द्र ध्वजवत् क्षितिम् गतः ॥४-१६-३९॥
Atha ukshitah shonita toya visravaihsupushpita ashoka iva achalodgatah
Vichetano vasava sunur ahaveprabhranshita indra dhvajavat kshitim gatah