UtshovSarga 15
15.1
अथ तस्य निनादम् तम् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
शुश्राव अन्तःपुर गतो वाली भ्रातुर् अमर्षणः ॥४-१५-१॥
Atha tasya ninadam tam sugrivasya mahatmanah
Shushrava antahpura gato vali bhratur amarshanah
15.2
श्रुत्वा तु तस्य निनदम् सर्वभूत प्रकंपनम् ।
मदः च एकपदे नष्टः क्रोधः च आपादितो महान् ॥४-१५-२॥
Shrutva tu tasya ninadam sarvabhuta prakampanam
Madah cha ekapade nashtah krodhah cha apadito mahan
15.3
ततो रोष परीत अंगो वाली स कनक प्रभः ।
उपरक्त इव आदित्यः सद्यो निष्प्रभताम् गतः ॥४-१५-३॥
Tato rosha parita ango vali sa kanaka prabhah
Uparakta iva adityah sadyo nishprabhatam gatah
15.4
वाली दंष्ट्रा करालः तु क्रोधाद् दीप्त अग्नि लोचनः ।
भाति उत्पतित पद्माभः समृणाल इव ह्रदः ॥४-१५-४॥
Vali danshtra karalah tu krodhad dipta agni lochanah
Bhati utpatita padmabhah samrinala iva hradah
15.5
शब्दम् दुर्मर्षणम् श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः ।
वेगेन च पद न्यासैर् दारयन् इव मेदिनीम् ॥४-१५-५॥
Shabdam durmarshanam shrutva nishpapata tato harih
Vegena cha pada nyasair darayan iva medinim
15.6
तम् तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद् दर्शित सौहृदा ।
उवाच त्रस्त संभ्रांता हित उदर्कम् इदम् वचः ॥४-१५-६॥
Tam tu tara parishvajya snehad darshita sauhrida
Uvacha trasta sambhranta hita udarkam idam vachah
15.7
साधु क्रोधम् इमम् वीर नदी वेगम् इव आगतम् ।
शयनाद् उत्थितः काल्यम् त्यज भुक्ताम् इव स्रजम् ॥४-१५-७॥
Sadhu krodham imam vira nadi vegam iva agatam
Shayanad utthitah kalyam tyaja bhuktam iva srajam
15.8
काल्यम् एतेन संग्रामम् करिष्यसि च वानर ।
वीर ते शत्रु बाहुल्यम् फल्गुता वा न विद्यते ॥४-१५-८॥
Kalyam etena sangramam karishyasi cha vanara
Vira te shatru bahulyam phalguta va na vidyate
15.9
सहसा तव निष्क्रामो मम तावत् न रोचते ।
श्रूयताम् अभिधास्यामि यन् निमित्तम् निवार्यते ॥४-१५-९॥
Sahasa tava nishkramo mama tavat na rochate
Shruyatam abhidhasyami yan nimittam nivaryate
15.10
पूर्वम् आपतितः क्रोधात् स त्वाम् आह्वयते युधि ।
निष्पत्य च निरस्तः ते हन्यमानो दिशो गतः ॥४-१५-१०॥
Purvam apatitah krodhat sa tvam ahvayate yudhi
Nishpatya cha nirastah te hanyamano disho gatah
15.11
त्वया तस्य निरस्तस्य पीडितस्य विशेषतः ।
इह एत्य पुनर् आह्वानम् शंकाम् जनयति इव मे ॥४-१५-११॥
Tvaya tasya nirastasya piditasya visheshatah
Iha etya punar ahvanam shankam janayati iva me
15.12
दर्पः च व्यवसायः च यादृशः तस्य नर्दतः ।
निनादस्य च संरंभो न एतत् अल्पम् हि कारणम् ॥४-१५-१२॥
Darpah cha vyavasayah cha yadrishah tasya nardatah
Ninadasya cha sanrambho na etat alpam hi karanam
15.13
न असहायम् अहम् मन्ये सुग्रीवम् तम् इह आगतम् ।
अवष्टब्ध सहायः च यम् आश्रित्य एष गर्जति ॥४-१५-१३॥
Na asahayam aham manye sugrivam tam iha agatam
Avashtabdha sahayah cha yam ashritya esha garjati
15.14
प्रकृत्या निपुणः चैव बुद्धिमान् चैव वानरः ।
न अपरीक्षित वीर्येण सुग्रीवः सख्यम् एष्यति ॥४-१५-१४॥
Prakritya nipunah chaiva buddhiman chaiva vanarah
Na aparikshita viryena sugrivah sakhyam eshyati
15.15
पूर्वम् एव मया वीर श्रुतम् कथयतो वचः ।
अंगदस्य कुमारस्य वक्ष्यामि अद्य हितम् वचः ॥४-१५-१५॥
Purvam eva maya vira shrutam kathayato vachah
Angadasya kumarasya vakshyami adya hitam vachah
15.16
अंगदः तु कुमरो अयम् वनांतम् उपनिर्गतः ।
प्रवृत्तिः तेन कथिता चारैः असीत् निवेदिता ॥४-१५-१६॥
Angadah tu kumaro ayam vanantam upanirgatah
Pravrittih tena kathita charaih asit nivedita
15.17
अयोध्य अधिपतेः पुत्रौ शूरौ समर दुर्जयौ ।
इक्ष्वाकूणाम् कुले जातौ प्रथितौ राम लक्ष्मणौ ॥४-१५-१७॥
Ayodhya adhipateh putrau shurau samara durjayau
Ikshvakunam kule jatau prathitau rama lakshmanau
15.18
सुग्रीव प्रिय कामार्थम् प्राप्तौ तत्र दुरासदौ ।
स ते भ्रातुर् हि विख्यातः सहायो रण कर्मणि ॥४-१५-१८॥
Sugriva priya kamartham praptau tatra durasadau
Sa te bhratur hi vikhyatah sahayo rana karmani
15.19
रामः पर बलमर्दी युगान्त अग्निः इव उत्थितः ।
निवास वृक्षः साधूनाम् आपन्नानाम् परा गतिः ॥४-१५-१९॥
Ramah para balamardi yuganta agnih iva utthitah
Nivasa vrikshah sadhunam apannanam para gatih
15.20
आर्तानाम् संश्रयः चैव यशसः च एक भाजनम् ।
ज्ञान विज्ञान संपन्नो निदेशो निरतः पितुः ॥४-१५-२०॥
Artanam sanshrayah chaiva yashasah cha eka bhajanam
Gyana vigyana sampanno nidesho niratah pituh
15.21
धातूनाम् इव शैलेन्द्रो गुणानाम् आकरो महान् ।
तत् क्षमो न विरोधः ते सह तेन महात्मना ॥४-१५-२१॥
Dhatunam iva shailendro gunanam akaro mahan
Tat kshamo na virodhah te saha tena mahatmana
15.22
दुर्जयेन अप्रमेयेण रामेण रण कर्मसु ।
शूर वक्ष्यामि ते किंचिन् न च इच्छामि अभ्यसूयितुम् ॥४-१५-२२॥
Durjayena aprameyena ramena rana karmasu
Shura vakshyami te kinchin na cha ichchhami abhyasuyitum
15.23
श्रूयताम् क्रियताम् चैव तव वक्ष्यामि यद् हितम् ।
यौवराज्येन सुग्रीवम् तूर्णम् साधु अभिषेचय ॥४-१५-२३॥
Shruyatam kriyatam chaiva tava vakshyami yad hitam
Yauvarajyena sugrivam turnam sadhu abhishechaya
15.24
विग्रहम् मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन् यवीयसा ।
अहम् हि ते क्षमम् मन्ये तेन रामेण सौहृदम् ॥४-१५-२४॥
Vigraham ma kritha vira bhratra rajan yaviyasa
Aham hi te kshamam manye tena ramena sauhridam
15.25
सुग्रीवेण च संप्रीतिम् वैरम् उत्सृज्य दूरतः ।
लालनीयो हि ते भ्राता यवीयान् एष वानरः ॥४-१५-२५॥
Sugrivena cha sampritim vairam utsrijya duratah
Lalaniyo hi te bhrata yaviyan esha vanarah
15.26
तत्र वा सन्निहस्थो वा सर्वथा बन्धुः एव ते ।
नहि तेन समम् बन्धुम् भुवि पश्यामि किंचन ॥४-१५-२६॥
Tatra va sannihastho va sarvatha bandhuh eva te
Nahi tena samam bandhum bhuvi pashyami kinchana
15.27
दान मानादि सत्कर्रैः कुरुष्व प्रत्यनन्तरम् ।
वैरम् एतत् सम् उत्स्रृज्य तव पार्श्वे स तिष्ठतु ॥४-१५-२७॥
Dana manadi satkarraih kurushva pratyanantaram
Vairam etat sam utsrrijya tava parshve sa tishthatu
15.28
सुग्रीवो विपुल ग्रीवो महाबन्धुः मतः तव ।
भ्रातृ सौहृदम् आलंब्य न अन्या गति इह अस्ति ते ॥४-१५-२८॥
Sugrivo vipula grivo mahabandhuh matah tava
Bhratri sauhridam alambya na anya gati iha asti te
15.29
यदि ते मत् प्रियम् कार्यम् यदि च अवैषि माम् हिताम् ।
याच्यमानः प्रियत्वेन साधु वाक्यम् कुरुष्व मे ॥४-१५-२९॥
Yadi te mat priyam karyam yadi cha avaishi mam hitam
Yachyamanah priyatvena sadhu vakyam kurushva me
15.30
प्रसीद पथ्यम् श्रुणु जल्पितम् हि मेन रोषम् एव अनुविधातुम् अर्हसि ।
क्षमो हि ते कोशल राज सूनुनान विग्रहः शक्र सम तेजसा ॥४-१५-३०॥
Prasida pathyam shrunu jalpitam hi mena rosham eva anuvidhatum arhasi
Kshamo hi te koshala raja sununana vigrahah shakra sama tejasa
15.31
तदा हि तारा हितम् एव वाक्यम्तम् वालिनम् पथ्यम् इदम् बभाषे ।
न रोचते तद् वचनम् हि तस्यकाल अभिपन्नस्य विनाश काले ॥४-१५-३१॥
Tada hi tara hitam eva vakyamtam valinam pathyam idam babhashe
Na rochate tad vachanam hi tasyakala abhipannasya vinasha kale