UtshovSarga 73
73.1
दर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रैमार्गने ।
वाक्यम् अन्वर्थम् अर्थज्ञः कबंधः पुनः अब्रवीत् ॥३-७३-१॥
Darshayitva ramaya sitayah praimargane
Vakyam anvartham arthagyah kabandhah punah abravit
73.2
एष राम शिवः पंथा यत्र एते पुष्पिता द्रुमाः ।
प्रतीचीम् दिशम् आश्रित्य प्रकाशन्ते मनो रमाः ॥३-७३-२॥
Esha rama shivah pantha yatra ete pushpita drumah
Pratichim disham ashritya prakashante mano ramah
73.3
जंबू प्रियाल पनसाः प्लक्ष न्यग्रोध तिंदुकाः ।
अश्वत्थाः कर्णिकाराः च चूताः च अन्ये च पादपाः ॥३-७३-३॥
Jambu priyala panasah plaksha nyagrodha tindukah
Ashvatthah karnikarah cha chutah cha anye cha padapah
73.4
धन्वना नाग वृक्षा तिलका नक्तमालकाः ।
नील अशोक कदंबाः च करवीराः च पुष्पिताः ॥३-७३-४॥
Dhanvana naga vriksha tilaka naktamalakah
Nila ashoka kadambah cha karavirah cha pushpitah
73.5
अग्निमुखा अशोकाः च सुरक्ताः परिभद्रकाः ।
तान् आरुह्य अथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात् ॥३-७३-५॥
Agnimukha ashokah cha suraktah paribhadrakah
Tan aruhya athava bhumau patayitva cha tan balat
73.6
फलानि अमृत कल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः ।
तत् अतिक्रम्य काकुत्स्थ वनम् पुषित पादपम् ॥३-७३-६॥
Phalani amrita kalpani bhakshayitva gamishyathah
Tat atikramya kakutstha vanam pushita padapam
73.7
नंदन प्रतिमम् तु अन्यत् कुरवः उत्तरा इव ।
सर्व काल फला यत्र पादपा मधुर स्रवाः ॥३-७३-७॥
Nandana pratimam tu anyat kuravah uttara iva
Sarva kala phala yatra padapa madhura sravah
73.8
सर्वे च ऋतवः तत्र वने चैत्ररथे यथा ।
फल भार नताः तत्र महा विटप धारिणः ॥३-७३-८॥
Sarve cha ritavah tatra vane chaitrarathe yatha
Phala bhara natah tatra maha vitapa dharinah
73.9
शोबन्ते सर्वतः तत्र मेघ पर्वत संनिभाः ।
तान् आरुह्य अथवा भूमौ पातैत्वा यथा सुखम् ॥३-७३-९॥
Shobante sarvatah tatra megha parvata sannibhah
Tan aruhya athava bhumau pataitva yatha sukham
73.10
फलानि अमृत कल्पानि लक्षमणः ते प्रदास्यति ।
चङ्क्रमंतौ वरान् शैलान् शैलात् शैलम् वनात् वनम् ॥३-७३-१०॥
Phalani amrita kalpani lakshamanah te pradasyati
Chankramantau varan shailan shailat shailam vanat vanam
73.11
ततः पुष्करिणीम् वीरौ पंपाम् नाम गमिष्यथः ।
अशर्कराम् अविभ्रंशाम् सम तीर्थम् अशैवलाम् ॥३-७३-११॥
Tatah pushkarinim virau pampam nama gamishyathah
Asharkaram avibhransham sama tirtham ashaivalam
73.12
राम संजात वालूकाम् कमल उत्पल शोभिताम् ।
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौङ्चाः कुरराः चैव राघव ॥३-७३-१२॥
Rama sanjata valukam kamala utpala shobhitam
Tatra hansah plavah kraunchah kurarah chaiva raghava
73.13
वल्गु स्वरा निकूजन्ति पंपा सलिल गोचराः ।
न उद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्य अकोविदाः शुभाः ॥३-७३-१३॥
Valgu svara nikujanti pampa salila gocharah
Na udvijante naran drishtva vadhasya akovidah shubhah
73.14
घृत पिण्ड उपमान् स्थूलान् तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः ।
रोहितान् वक्र तुण्डान् च नल मीनान् च राघव ॥३-७३-१४॥
Ghrita pinda upaman sthulan tan dvijan bhakshayishyathah
Rohitan vakra tundan cha nala minan cha raghava
73.15
पंपायाम् इषुभिः मत्स्यान् तत्र राम वरान् हतान् ।
निस्त्वक्पक्षानयसतप्तानकृशान्नैककण्टकान् - यद्वा -निः त्वक् पक्षान् अयस तप्तान् अकृशान् न अनेक कण्टकान् ॥३-७३-१५॥
Pampayam ishubhih matsyan tatra rama varan hatan
Nistvakpakshanayasataptanakrishannaikakantakan - yadva -nih tvak pakshan ayasa taptan akrishan na aneka kantakan
73.16
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति ।
भृशम् तान् खादतो मत्स्यान् पंपायाः पुष्प संचये ॥३-७३-१६॥
Tava bhaktya samayukto lakshmanah sampradasyati
Bhrisham tan khadato matsyan pampayah pushpa sanchaye
73.17
पद्म गन्धि शिवम् वारि सुख शीतम् अनामयम् ।
उद्धृत्य स तदा अक्लिष्टम् रूप्य स्फटिक सन्निभम् ॥३-७३-१७॥
Padma gandhi shivam vari sukha shitam anamayam
Uddhritya sa tada aklishtam rupya sphatika sannibham
73.18
अथ पुष्कर पर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ।
स्थूलान् गिरि गुहा शय्यान् वानरान् वन चारिणः ॥३-७३-१८॥
Atha pushkara parnena lakshmanah payayishyati
Sthulan giri guha shayyan vanaran vana charinah
73.19
साय आह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः ।
अपाम् लोभात उपावृत्तान् वृषभान् इव नर्दतः ॥३-७३-१९॥
Saya ahne vicharan rama darshayishyati lakshmanah
Apam lobhata upavrittan vrishabhan iva nardatah
73.20
रूप अन्वितान् च पंपायाम् द्रक्ष्यसि त्वम् नरोत्तम ।
साय अह्ने विचरन् राम विटपीन् माल्य धारिणः ॥३-७३-२०॥
Rupa anvitan cha pampayam drakshyasi tvam narottama
Saya ahne vicharan rama vitapin malya dharinah
73.21
शिव उदकम् च पंपायाम् दृष्ट्वा शोकम् विहास्यसि ।
सु मनोभिः चितान् तत्र तिलकान् नक्त मालकान् ॥३-७३-२१॥
Shiva udakam cha pampayam drishtva shokam vihasyasi
Su manobhih chitan tatra tilakan nakta malakan
73.22
उत्पलानि च फुल्लानि पंकजानि च राघव ।
न तानि कश्चित् माल्यानि तत्र आरोपयिता नरः ॥३-७३-२२॥
Utpalani cha phullani pankajani cha raghava
Na tani kashchit malyani tatra aropayita narah
73.23
न च वै म्लानताम् यान्ति न च शीर्यन्ति राघव ।
मतंग शिष्याः तत्र आसन् ऋषयः सुसमाहितः ॥३-७३-२३॥
Na cha vai mlanatam yanti na cha shiryanti raghava
Matanga shishyah tatra asan rishayah susamahitah
73.24
तेषाम् भार अभितप्तानाम् वन्यम् आहरताम् गुरोः ।
ये प्रपेतुः महीम् तूर्णम् शरीरात् स्वेद बिन्दवः ॥३-७३-२४॥
Tesham bhara abhitaptanam vanyam aharatam guroh
Ye prapetuh mahim turnam sharirat sveda bindavah
73.25
तानि माल्यानि जातानि मुनीनाम् तपसा तदा ।
स्वेद बिन्दु समुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥३-७३-२५॥
Tani malyani jatani muninam tapasa tada
Sveda bindu samutthani na vinashyanti raghava
73.26
तेषाम् गतानाम् अद्य अपि दृश्यते परिचारिणी ।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिर जीविनी ॥३-७३-२६॥
Tesham gatanam adya api drishyate paricharini
Shramani shabari nama kakutstha chira jivini
73.27
त्वाम् तु धर्मे स्थिता नित्यम् सर्व भूत नमस्कृतम् ।
दृष्ट्वा देव उपमम् राम स्वर्ग लोकम् गमिष्यति ॥३-७३-२७॥
Tvam tu dharme sthita nityam sarva bhuta namaskritam
Drishtva deva upamam rama svarga lokam gamishyati
73.28
ततः तत् राम पंपायाः तीरम् आश्रित्य पश्चिमम् ।
आश्रम स्थानम् अतुलम् गुह्यम् काकुत्स्थ पश्यसि ॥३-७३-२८॥
Tatah tat rama pampayah tiram ashritya pashchimam
Ashrama sthanam atulam guhyam kakutstha pashyasi
73.29
न तत्र आक्रमितुम् नागाः शक्नुवन्ति तद् आश्रमे ।
ऋषेः तस्य मतंगस्य विधानात् तत् च काननम् ॥३-७३-२९॥
Na tatra akramitum nagah shaknuvanti tad ashrame
Risheh tasya matangasya vidhanat tat cha kananam
73.30
मातंग वनम् इति एव विश्रुतम् रघुनंदन ।
तस्मिन् नंदन संकाशे देव अरण्य उपमे वने ॥३-७३-३०॥
Matanga vanam iti eva vishrutam raghunandana
Tasmin nandana sankashe deva aranya upame vane
73.31
नाना विहग संकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ।
ऋष्यमूकः तु पंपायाः पुरस्तात् पुष्पित द्रुमः ॥३-७३-३१॥
Nana vihaga sankirne ransyase rama nirvritah
Rishyamukah tu pampayah purastat pushpita drumah
73.32
सु दुःख आरोहणः च एव शिशु नाग अभिरक्षितः ।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्व काले विनिर्मितः ॥३-७३-३२॥
Su duhkha arohanah cha eva shishu naga abhirakshitah
Udaro brahmana chaiva purva kale vinirmitah
73.33
शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि ।
यत् स्वप्ने लभते वित्तम् तत् प्रबुद्धो अधिगच्छति ॥३-७३-३३॥
Shayanah purusho rama tasya shailasya murdhani
Yat svapne labhate vittam tat prabuddho adhigachchhati
73.34
यः तु एनम् विषम आचारः पाप कर्मा अधिरोहति ।
तत्र एव प्रहरन्ति एनम् सुप्तम् आदाय राक्षसाः ॥३-७३-३४॥
Yah tu enam vishama acharah papa karma adhirohati
Tatra eva praharanti enam suptam adaya rakshasah
73.35
तत्र अपि शिशु नागानाम् आक्रंदः श्रूयते महान् ।
क्रीडताम् राम पंपायाम् मतंग आश्रम वासिनाम् ॥३-७३-३५॥
Tatra api shishu naganam akrandah shruyate mahan
Kridatam rama pampayam matanga ashrama vasinam
73.36
सिक्ता रुधिर धाराभिः संहत्य परम द्विपाः ।
प्रचरन्ति पृथक् कीर्णा मेघ वर्णाः तरस्विनः ॥३-७३-३६॥
Sikta rudhira dharabhih sanhatya parama dvipah
Pracharanti prithak kirna megha varnah tarasvinah
73.37
ते तत्र पीत्वा पानीयम् विमलम् चारु शोभनम् ।
अत्यन्त सुख संस्पर्शम् सर्व गन्ध समन्वितम् ॥३-७३-३७॥
Te tatra pitva paniyam vimalam charu shobhanam
Atyanta sukha sansparsham sarva gandha samanvitam
73.38
निवृत्ताः सम्विगाहन्ते वनानि वन गोचराः ।
ऋक्षाम् च द्विपिनः चैव नील कोमलक प्रभान् ॥३-७३-३८॥
Nivrittah samvigahante vanani vana gocharah
Riksham cha dvipinah chaiva nila komalaka prabhan
73.39
रुरून् अपेता अपजयान् दृष्ट्वा शोकम् प्रहास्यसि ।
राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ॥३-७३-३९॥
Rurun apeta apajayan drishtva shokam prahasyasi
Rama tasya tu shailasya mahati shobhate guha
73.40
शिला पिधाना काकुत्स्थ दुःखम् च अस्याः प्रवेशनम् ।
तस्या गुहायाः प्राक् द्वारे महान् शीत उदको ह्रदः ॥३-७३-४०॥
Shila pidhana kakutstha duhkham cha asyah praveshanam
Tasya guhayah prak dvare mahan shita udako hradah
73.41
बहु मूल फलो रम्यो नाना नग समाकुलः ।
तस्याम् वसति सुग्रीवः चतुर्भिः सह वानरैः ॥३-७३-४१॥
Bahu mula phalo ramyo nana naga samakulah
Tasyam vasati sugrivah chaturbhih saha vanaraih
73.42
कदाचित् शिखरे तस्य पर्वतस्य अपि तिष्ठते ।
कबंधः तु अनुशास्य एवम् तौ उभौ राम लक्ष्मणौ ॥३-७३-४२॥
Kadachit shikhare tasya parvatasya api tishthate
Kabandhah tu anushasya evam tau ubhau rama lakshmanau
73.43
स्रग्वी भास्कर वर्ण आभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ।
तम् तु ख स्थम् महाभागम् कबंधम् राम लक्ष्मणौ ॥३-७३-४३॥
Sragvi bhaskara varna abhah khe vyarochata viryavan
Tam tu kha stham mahabhagam kabandham rama lakshmanau
73.44
प्रस्थितौ त्वम् व्रजस्व इति वाक्यम् ऊचतुः अन्तिके ।
गम्यताम् कार्य सिद्धि अर्थम् इति तौ अब्रवीत् च सः ॥३-७३-४४॥
Prasthitau tvam vrajasva iti vakyam uchatuh antike
Gamyatam karya siddhi artham iti tau abravit cha sah
73.45
सुप्रीतौ तौ अनुज्ञाप्य कबंधः प्रस्थितः तदा ॥३-७३-४५॥
Supritau tau anugyapya kabandhah prasthitah tada
73.46
स तत् कबंधः प्रतिपद्य रूपम्वृतः श्रिया भास्कर सर्व देहः ।
निदर्शयन् रामम् अवेक्ष्य ख स्थःसख्यम् कुरुष्व इति तदा अभ्युवाच ॥३-७३-४६॥
Sa tat kabandhah pratipadya rupamvritah shriya bhaskara sarva dehah
Nidarshayan ramam avekshya kha sthahsakhyam kurushva iti tada abhyuvacha