UtshovSarga 68
68.1
रामः प्रेक्ष्य तु तम् गृध्रम् भुवि रौद्रेण पातितम् ।
सौमित्रिम् मित्र संपन्नम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥३-६८-१॥
Ramah prekshya tu tam gridhram bhuvi raudrena patitam
Saumitrim mitra sampannam idam vachanam abravit
68.2
मम अयम् नूनम् अर्थेषु यतमानो विहंगमः ।
राक्षसेन हतः संख्ये प्राणान् त्यजति मत् कृते ॥३-६८-२॥
Mama ayam nunam artheshu yatamano vihangamah
Rakshasena hatah sankhye pranan tyajati mat krite
68.3
अति खिन्नः शरीरे अस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते ।
तथा स्वर विहीनो अयम् विक्लवम् समुदीक्षते ॥३-६८-३॥
Ati khinnah sharire asmin prano lakshmana vidyate
Tatha svara vihino ayam viklavam samudikshate
68.4
जटायो यदि शक्नोषि वाक्यम् व्याहरितुम् पुनः ।
सीताम् आख्याहि भद्रम् ते वधम् आख्याहि च आत्मनः ॥३-६८-४॥
Jatayo yadi shaknoshi vakyam vyaharitum punah
Sitam akhyahi bhadram te vadham akhyahi cha atmanah
68.5
किम् निमित्तो जहार आर्याम् रावणः तस्य किम् मया ।
अपराधम् तु यम् दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥३-६८-५॥
Kim nimitto jahara aryam ravanah tasya kim maya
Aparadham tu yam drishtva ravanena hrita priya
68.6
कथम् तत् चन्द्र संकाशम् मुखम् आसीत् मनोहरम् ।
सीतया कानि च उक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम ॥३-६८-६॥
Katham tat chandra sankasham mukham asit manoharam
Sitaya kani cha uktani tasmin kale dvijottama
68.7
कथम् वीर्यः कथम् रूपः किम् कर्मा स च राक्षसः ।
क्व च अस्य भवनम् तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥३-६८-७॥
Katham viryah katham rupah kim karma sa cha rakshasah
Kva cha asya bhavanam tata bruhi me pariprichchhatah
68.8
तम् उद्वीक्ष्य सः धर्मात्मा विलपन्तम् अनाथवत् ।
वाचा विक्लवया रामम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥३-६८-८॥
Tam udvikshya sah dharmatma vilapantam anathavat
Vacha viklavaya ramam idam vachanam abravit
68.9
सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।
मायाम् आस्थाय विपुलाम् वात दुर्दिन संकुलाम् ॥३-६८-९॥
Sa hrita rakshasendrena ravanena duratmana
Mayam asthaya vipulam vata durdina sankulam
68.10
परिक्लांतस्य मे तात पक्षौ चित्त्वा निशाचरः ।
सीताम् आदाय वैदेहीम् प्रयातो दक्षिणा मुखः ॥३-६८-१०॥
Pariklantasya me tata pakshau chittva nishacharah
Sitam adaya vaidehim prayato dakshina mukhah
68.11
उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर् भ्रमति राघव ।
पश्यामि वृक्षान् सौवर्णान् उशीर कृत मूर्धजान् ॥३-६८-११॥
Uparudhyanti me prana drishtir bhramati raghava
Pashyami vrikshan sauvarnan ushira krita murdhajan
68.12
येन याति मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः ।
विप्रनष्टम् धनम् क्षिप्रम् तत् स्वामि प्रतिपद्यते ॥३-६८-१२॥
Yena yati muhurtena sitam adaya ravanah
Vipranashtam dhanam kshipram tat svami pratipadyate
68.13
विन्दो नाम मुहूर्तो असौ स च काकुत्स्थ न अबुधत् ।
त्वत् प्रियाम् जानकीम् हृत्वा रावणो राक्षसेश्वर ।झषवत् बडिशम् गृह्य क्षिप्रम् एव विनश्यति ॥३-६८-१३॥
Vindo nama muhurto asau sa cha kakutstha na abudhat
Tvat priyam janakim hritva ravano rakshaseshvara, jhashavat badisham grihya kshipram eva vinashyati
68.14
न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुताम् प्रति ।
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रम् हत्वा तम् रणमूर्धनि ॥३-६८-१४॥
Na cha tvaya vyatha karya janakasya sutam prati
Vaidehya ransyase kshipram hatva tam ranamurdhani
68.15
असंमूढस्य गृध्रस्य रामम् प्रति अनुभाषतः ।
आस्यात् सुस्राव रुधिरम् म्रियमाणस्य स अमिषम् ॥३-६८-१५॥
Asammudhasya gridhrasya ramam prati anubhashatah
Asyat susrava rudhiram mriyamanasya sa amisham
68.16
पुत्रो विश्रवसः साक्षात् भ्राता वैश्रवणस्य च ।
इति उक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥३-६८-१६॥
Putro vishravasah sakshat bhrata vaishravanasya cha
Iti uktva durlabhan pranan mumocha patageshvarah
68.17
ब्रूहि ब्रूहि इति रामस्य ब्रुवाणस्य कृतांजलेः ।
त्यक्त्वा शरीरम् गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम् ॥३-६८-१७॥
Bruhi bruhi iti ramasya bruvanasya kritanjaleh
Tyaktva shariram gridhrasya jagmuh prana vihayasam
68.18
स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा ।
विक्षिप्य च शरीरम् स्वम् पपात धरणी तले ॥३-६८-१८॥
Sa nikshipya shiro bhumau prasarya charanau tada
Vikshipya cha shariram svam papata dharani tale
68.19
तम् गृध्रम् प्रेक्ष्य ताम्र अक्षम् गत असुम् अचलोपमम् ।
रामः सु बहुभिः दुह्खैः दीनः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥३-६८-१९॥
Tam gridhram prekshya tamra aksham gata asum achalopamam
Ramah su bahubhih duhkhaih dinah saumitrim abravit
68.20
बहूनि रक्षसाम् वासे वर्षाणि वसता सुखम् ।
अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णम् इह पक्षिणा ॥३-६८-२०॥
Bahuni rakshasam vase varshani vasata sukham
Anena dandakaranye vishirnam iha pakshina
68.21
अनेक वार्षिको यः तु चिर काल समुत्थितः ।
सो अयम् अद्य हतः शेते कालो हि दुर्अतिक्रमः ॥३-६८-२१॥
Aneka varshiko yah tu chira kala samutthitah
So ayam adya hatah shete kalo hi duratikramah
68.22
पश्य लक्ष्मण गृध्रो अयम् उपकारी हतः च मे ।
सीताम् अभ्यवपन्नो हि रावणेन बलीयसा ॥३-६८-२२॥
Pashya lakshmana gridhro ayam upakari hatah cha me
Sitam abhyavapanno hi ravanena baliyasa
68.23
गृध्र राज्यम् परित्यज्य पितृ पैतामहम् महत् ।
मम हेतोः अयम् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥३-६८-२३॥
Gridhra rajyam parityajya pitri paitamaham mahat
Mama hetoh ayam pranan mumocha patageshvarah
68.24
सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्म चारिणः ।
शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यक् योनि गतेषु अपि ॥३-६८-२४॥
Sarvatra khalu drishyante sadhavo dharma charinah
Shurah sharanyah saumitre tiryak yoni gateshu api
68.25
सीता हरणजं दुःखम् न मे सौम्य तथा गतम् ।
यथा विनाशो गृध्रस्य मत् कृते च परंतप ॥३-६८-२५॥
Sita haranajam duhkham na me saumya tatha gatam
Yatha vinasho gridhrasya mat krite cha parantapa
68.26
राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम मया यशाः ।
पूजनीयः च मान्यः च तथा अयम् पतगेश्वरः ॥३-६८-२६॥
Raja dasharathah shriman yatha mama maya yashah
Pujaniyah cha manyah cha tatha ayam patageshvarah
68.27
सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् ।
गृध्र राजम् दिधक्षामि मत् कृते निधनम् गतम् ॥३-६८-२७॥
Saumitre hara kashthani nirmathishyami pavakam
Gridhra rajam didhakshami mat krite nidhanam gatam
68.28
नाथम् पतग लोकस्य चिताम् आरोपयामि अहम् ।
इमम् धक्ष्यामि सौमित्रे हतम् रौद्रेण रक्षसा ॥३-६८-२८॥
Natham pataga lokasya chitam aropayami aham
Imam dhakshyami saumitre hatam raudrena rakshasa
68.29
या गतिः यज्ञ शीलानाम् आहित अग्नेः च या गतिः ।
अ पर आवर्तिनाम् या च या च भूमि प्रदायिनाम् ॥३-६८-२९॥
Ya gatih yagya shilanam ahita agneh cha ya gatih
A para avartinam ya cha ya cha bhumi pradayinam
68.30
मया त्वम् समनुज्ञातो गच्छ लोकान् अनुत्तमान् ।
गृध्र राज महा सत्त्व संस्कृतः च मया व्रज ॥३-६८-३०॥
Maya tvam samanugyato gachchha lokan anuttaman
Gridhra raja maha sattva sanskritah cha maya vraja
68.31
एवम् उक्त्वा चिताम् दीप्ताम् आरोप्य पतगेश्वरम् ।
ददाह रामो धर्मात्मा स्व बन्धुम् इव दुःखितः ॥३-६८-३१॥
Evam uktva chitam diptam aropya patageshvaram
Dadaha ramo dharmatma sva bandhum iva duhkhitah
68.32
रामो अथ सह सौमित्रिः वनम् यात्वा स वीर्यवान् ।
स्थूलान् हत्वा महा रोहीन् अनु तस्तार तम् द्विजम् ॥३-६८-३२॥
Ramo atha saha saumitrih vanam yatva sa viryavan
Sthulan hatva maha rohin anu tastara tam dvijam
68.33
रोहि मांसानि च उद्धृत्य पेशी कृत्वा महायशाः ।
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरित शाद्वले ॥३-६८-३३॥
Rohi mansani cha uddhritya peshi kritva mahayashah
Shakunaya dadau ramo ramye harita shadvale
68.34
यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः ।
तत् स्वर्ग गमनम् पित्र्यम् क्षिप्रम् रामो जजाप ह ॥३-६८-३४॥
Yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijatayah
Tat svarga gamanam pitryam kshipram ramo jajapa ha
68.35
ततो गोदावरीम् गत्वा नदीम् नर वर आत्मजौ ।
उदकम् चक्रतुः तस्मै गृध्र राजाय तौ उभौ ॥३-६८-३५॥
Tato godavarim gatva nadim nara vara atmajau
Udakam chakratuh tasmai gridhra rajaya tau ubhau
68.36
शास्त्र दृष्टेन विधिना जले गृधाय राघवौ ।
स्नात्वा तौ गृध्र राजाय उदकम् चक्रुः तदा ॥३-६८-३६॥
Shastra drishtena vidhina jale gridhaya raghavau
Snatva tau gridhra rajaya udakam chakruh tada
68.37
स गृध्र राजः कृतवान् यशस्करम्सु दुष्करम् कर्म रणे निपातितः ।
महर्षि कल्पेन च संस्कृतः तदाजगाम पुण्याम् गतिम् आत्मनः शुभाम् ॥३-६८-३७॥
Sa gridhra rajah kritavan yashaskaramsu dushkaram karma rane nipatitah
Maharshi kalpena cha sanskritah tadajagama punyam gatim atmanah shubham
68.38
कृतोदकौ तौ अपि पक्षि सत्तमेस्थिराम् च बुद्धिम् प्रणिधाय जग्मुतुः ।
प्रवेश्य सीता अधिगमने ततो मनोवनम् सुरेन्द्रौ इव विष्णु वासवौ ॥३-६८-३८॥
Kritodakau tau api pakshi sattamesthiram cha buddhim pranidhaya jagmutuh
Praveshya sita adhigamane tato manovanam surendrau iva vishnu vasavau