UtshovSarga 67
67.1
पूर्वजो अपि उक्त मात्रः तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् ।
सार ग्राही महासारम् प्रतिजग्राह राघवः ॥३-६७-१॥
Purvajo api ukta matrah tu lakshmanena subhashitam
Sara grahi mahasaram pratijagraha raghavah
67.2
स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धम् रोषम् आत्मनः ।
अवष्टभ्य धनुः चित्रम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥३-६७-२॥
Sa nigrihya mahabahuh pravriddham rosham atmanah
Avashtabhya dhanuh chitram ramo lakshmanam abravit
67.3
किम् करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण ।
केन उपायेन पश्येयम् सीताम् इह विचिन्तय ॥३-६७-३॥
Kim karishyavahe vatsa kva va gachchhava lakshmana
Kena upayena pashyeyam sitam iha vichintaya
67.4
तम् तथा परिताप आर्तम् लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् ।
इदम् एव जनस्थानम् त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥३-६७-४॥
Tam tatha paritapa artam lakshmano ramam abravit
Idam eva janasthanam tvam anveshitum arhasi
67.5
राक्षसैः बहुभिः कीर्णम् नाना द्रुम लता आयुतम् ।
सन्ति इह गिरि दुर्गाणि निर्दराः कंदराणि च ॥३-६७-५॥
Rakshasaih bahubhih kirnam nana druma lata ayutam
Santi iha giri durgani nirdarah kandarani cha
67.6
गुहाः च विविधा घोरा नाना मृग गण आकुलाः ।
आवासाः किन्नराणाम् च गन्धर्व भवनानि च ॥३-६७-६॥
Guhah cha vividha ghora nana mriga gana akulah
Avasah kinnaranam cha gandharva bhavanani cha
67.7
तानि युक्तो मया सार्धम् समन्वेषितुम् अर्हसि ।
त्वत् विधा बुद्धि संपन्ना माहात्मानो नरर्षभ ॥३-६७-७॥
Tani yukto maya sardham samanveshitum arhasi
Tvat vidha buddhi sampanna mahatmano nararshabha
67.8
आपत्सु न प्रकंपन्ते वायु वेगैः इव अचलाः ।
इति उक्तः तत् वनम् सर्वम् विचचार स लक्ष्मणः ॥३-६७-८॥
Apatsu na prakampante vayu vegaih iva achalah
Iti uktah tat vanam sarvam vichachara sa lakshmanah
67.9
क्रुद्धो रामः शरम् घोरम् संधाय धनुषि क्षुरम् ।
ततः पर्वत कूट आभम् महा भागम् द्विज उत्तमम् ॥३-६७-९॥
Kruddho ramah sharam ghoram sandhaya dhanushi kshuram
Tatah parvata kuta abham maha bhagam dvija uttamam
67.10
ददर्श पतितम् भूमौ क्षतज आर्द्रम् जटायुषम् ।
तम् दृष्ट्वा गिरि शृंग आभम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥३-६७-१०॥
Dadarsha patitam bhumau kshataja ardram jatayusham
Tam drishtva giri shringa abham ramo lakshmanam abravit
67.11
अनेन सीता वैदेही भक्षिता न अत्र संशयः ।
गृध्र रूपम् इदम् व्यक्तम् रक्षो भ्रमति काननम् ॥३-६७-११॥
Anena sita vaidehi bhakshita na atra sanshayah
Gridhra rupam idam vyaktam raksho bhramati kananam
67.12
भक्षयित्वा विशालाक्षीम् आस्ते सीताम् यथा सुखम् ।
एनम् वधिष्ये दीप्त अग्रैः घोरैः बाणैः अजिह्मगैः ॥३-६७-१२॥
Bhakshayitva vishalakshim aste sitam yatha sukham
Enam vadhishye dipta agraih ghoraih banaih ajihmagaih
67.13
इति उक्त्वा अभ्यपतत् गृध्रम् सन्धाय धनुषि क्षुरम् ।
क्रुद्धो रामः समुद्र अन्ताम् चालयन् इव मेदिनीम् ॥३-६७-१३॥
Iti uktva abhyapatat gridhram sandhaya dhanushi kshuram
Kruddho ramah samudra antam chalayan iva medinim
67.14
तम् दीन दीनया वाचा स फेनम् रुधिरम् वमन् ।
अभ्यभाषत पक्षी तु रामम् दशरथ आत्मजम् ॥३-६७-१४॥
Tam dina dinaya vacha sa phenam rudhiram vaman
Abhyabhashata pakshi tu ramam dasharatha atmajam
67.15
याम् ओषधिम् इव आयुष्मन् अन्वेषसि महा वने ।
सा देवी मम च प्राणा रावणेन उभयम् हृतम् ॥३-६७-१५॥
Yam oshadhim iva ayushman anveshasi maha vane
Sa devi mama cha prana ravanena ubhayam hritam
67.16
त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥३-६७-१६॥
Tvaya virahita devi lakshmanena cha raghava
Hriyamana maya drishta ravanena baliyasa
67.17
सीताम् अभ्यवपन्नो अहम् रावणः च रणे मया ।
विध्वंसित रथः च अत्र पातितो धरणी तले ॥३-६७-१७॥
Sitam abhyavapanno aham ravanah cha rane maya
Vidhvansita rathah cha atra patito dharani tale
67.18
एतत् अस्य धनुः भग्नम् एतत् अस्य शरावरम् ।
अयम् अस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥३-६७-१८॥
Etat asya dhanuh bhagnam etat asya sharavaram
Ayam asya rane rama bhagnah sangramiko rathah
67.19
अयम् तु सारथिः तस्य मत् पक्ष निहतो भुविः ।
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ॥३-६७-१९॥
Ayam tu sarathih tasya mat paksha nihato bhuvih
Parishrantasya me pakshau chhittva khadgena ravanah
67.20
सीताम् आदाय वैदेहीम् उत्पपात विहायसम् ।
रक्षसा निहतम् पूर्वम् न माम् हन्तुम् त्वम् अर्हसि ॥३-६७-२०॥
Sitam adaya vaidehim utpapata vihayasam
Rakshasa nihatam purvam na mam hantum tvam arhasi
67.21
रामः तस्य तु विज्ञाय सीता सक्ताम् प्रियाम् कथाम् ।
गृध्र राजम् परिष्वज्य परित्यज्य महत् धनुः ॥३-६७-२१॥
Ramah tasya tu vigyaya sita saktam priyam katham
Gridhra rajam parishvajya parityajya mahat dhanuh
67.22
निपपात अवशो भूमौ रुरोद सह लक्ष्मण ।
द्विगुणीकृत ताप आर्तो रामो धीरतरो अपि सन् ॥३-६७-२२॥
Nipapata avasho bhumau ruroda saha lakshmana
Dvigunikrita tapa arto ramo dhirataro api san
67.23
एकम् एक अयने कृच्छ्रे निःश्वसन्तम् मुहुर् मुहुः ।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥३-६७-२३॥
Ekam eka ayane krichchhre nihshvasantam muhur muhuh
Samikshya duhkhito ramah saumitrim idam abravit
67.24
राज्यम् भ्रष्टम् वने वासः सीता नष्टा मृते द्विजः ।
ईदृशी इयम् मम अलक्ष्मीः दहेत् अपि पावकम् ॥३-६७-२४॥
Rajyam bhrashtam vane vasah sita nashta mrite dvijah
Idrishi iyam mama alakshmih dahet api pavakam
67.25
संपूर्णम् अपि चेत् अद्य प्रतरेयम् महोदधिम् ।
सो अपि नूनम् मम अलक्ष्म्या विशुष्येत् सरिताम् पतिः ॥३-६७-२५॥
Sampurnam api chet adya pratareyam mahodadhim
So api nunam mama alakshmya vishushyet saritam patih
67.26
न अस्ति अभाग्यतरो लोके मत्तो अस्मिन् स चराचरे ।
येन इयम् महती प्राप्ता मया व्यसन वागुरा ॥३-६७-२६॥
Na asti abhagyataro loke matto asmin sa charachare
Yena iyam mahati prapta maya vyasana vagura
67.27
अयम् पितृ वयस्यो मे गृध्र राजो जरा अन्वितः ।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्य विपर्ययात् ॥३-६७-२७॥
Ayam pitri vayasyo me gridhra rajo jara anvitah
Shete vinihato bhumau mama bhagya viparyayat
67.28
इति एवम् उक्त्वा बहुशो राघवः सह लक्ष्मणः ।
जटायुषम् च पस्पर्श पितृ स्नेहम् निदर्शयन् ॥३-६७-२८॥
Iti evam uktva bahusho raghavah saha lakshmanah
Jatayusham cha pasparsha pitri sneham nidarshayan
67.29
निकृत्त पक्षम् रुधिर अवसिक्तम्तम् गृध्र राजम् परिरभ्य रामः ।
क्व मैथिलि प्राण समा मम इतिविमुच्य वाचम् निपपात भूमौ ॥३-६७-२९॥
Nikritta paksham rudhira avasiktamtam gridhra rajam parirabhya ramah
Kva maithili prana sama mama itivimuchya vacham nipapata bhumau