UtshovSarga 69
69.1
कृत्वा एवम् उदकम् तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा ।
अवेक्षन्तौ वने सीताम् जग्मतुः पश्चिमाम् दिशम् ॥३-६९-१॥
Kritva evam udakam tasmai prasthitau raghavau tada
Avekshantau vane sitam jagmatuh pashchimam disham
69.2
ताम् दिशम् दक्षिणाम् गत्वा शर चाप असि धारिणौ ।
अविप्रहतम् ऐक्ष्वाकौ पन्थानम् प्रतिपेदतुः ॥३-६९-२॥
Tam disham dakshinam gatva shara chapa asi dharinau
Aviprahatam aikshvakau panthanam pratipedatuh
69.3
गुल्मैः वृक्षैः च बहुभिः लताभिः च प्रवेष्टितम् ।
आवृतम् सर्वतो दुर्गम् गहनम् घोर दर्शनम् ॥३-६९-३॥
Gulmaih vrikshaih cha bahubhih latabhih cha praveshtitam
Avritam sarvato durgam gahanam ghora darshanam
69.4
व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणाम् दिशम् ।
सु भीमम् तन् महाअरण्यम् व्यतियातौ महाबलौ ॥३-६९-४॥
Vyatikramya tu vegena grihitva dakshinam disham
Su bhimam tan mahaaranyam vyatiyatau mahabalau
69.5
ततः परम् जनस्थानात् त्रि क्रोशम् गम्य राघवौ ।
क्रौंच अरण्यम् विविशतुः गहनम् तौ महौजसौ ॥३-६९-५॥
Tatah param janasthanat tri krosham gamya raghavau
Krauncha aranyam vivishatuh gahanam tau mahaujasau
69.6
नाना मेघ घन प्रख्यम् प्रहृष्टम् इव सर्वतः ।
नाना वर्णैः शुभैः पुष्पैः मृग पक्षि गणैः युतम् ॥३-६९-६॥
Nana megha ghana prakhyam prahrishtam iva sarvatah
Nana varnaih shubhaih pushpaih mriga pakshi ganaih yutam
69.7
दिदृक्षमाणौ वैदेहीम् तत् वनम् तौ विचिक्यतुः ।
तत्र तत्र अवतिष्ठन्तौ सीता हरण दुःखितौ ॥३-६९-७॥
Didrikshamanau vaidehim tat vanam tau vichikyatuh
Tatra tatra avatishthantau sita harana duhkhitau
69.8
ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रि क्रोसम् भ्रातरु तदा ।
क्रौंचारण्यम् अतिक्रम्य मातंग आश्रम अंतरा ॥३-६९-८॥
Tatah purvena tau gatva tri krosam bhrataru tada
Krauncharanyam atikramya matanga ashrama antara
69.9
दृष्टा तु तद् वनम् घोरम् बहु भीम मृग द्विजम् ।
नाना वृक्ष समाकीर्णम् सर्वम् गहन पादपम् ॥३-६९-९॥
Drishta tu tad vanam ghoram bahu bhima mriga dvijam
Nana vriksha samakirnam sarvam gahana padapam
69.10
ददृशाः ते गिरौ तत्र दरीम् डशरथ आत्मजौ ।
पाताल सम गम्भीराम् तमसा नित्य संवृताम् ॥३-६९-१०॥
Dadrishah te girau tatra darim dasharatha atmajau
Patala sama gambhiram tamasa nitya sanvritam
69.11
आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्याः तस्या अविदूरतः ।
ददर्श तु महारूपाम् रक्षसीम् विकृत आननाम् ॥३-६९-११॥
Asadya cha naravyaghrau daryah tasya aviduratah
Dadarsha tu maharupam rakshasim vikrita ananam
69.12
भयदाम् अल्प सत्त्वानाम् भीभत्साम् रौद्र दर्शनाम् ।
लंबोदरीम् तीक्ष्ण दंष्ट्राम् करालीम् परुष त्वचम् ॥३-६९-१२॥
Bhayadam alpa sattvanam bhibhatsam raudra darshanam
Lambodarim tikshna danshtram karalim parusha tvacham
69.13
भक्षयन्तीम् मृगान् भीमान् विकटाम् मुक्त मूर्धजाम् ।
अवैक्षताम् तु तौ तत्र भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥३-६९-१३॥
Bhakshayantim mrigan bhiman vikatam mukta murdhajam
Avaikshatam tu tau tatra bhratarau rama lakshmanau
69.14
सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तम् भ्रातुः अग्रतः ।
एहि रंस्यावहे इति उक्त्वा समालंबत लक्ष्मणम् ॥३-६९-१४॥
Sa samasadya tau virau vrajantam bhratuh agratah
Ehi ransyavahe iti uktva samalambata lakshmanam
69.15
उवाच च एनम् वचनम् सौमित्रिम् उपगुह्य सा ।
अहम् तु अयोमुखी नाम लाभः ते त्वम् असि प्रियः ॥३-६९-१५॥
Uvacha cha enam vachanam saumitrim upaguhya sa
Aham tu ayomukhi nama labhah te tvam asi priyah
69.16
नाथ पर्वत दुर्गेषु नदीनाम् पुलिनेषु च ।
आयुः चिरम् इदम् वीर त्वम् मया सह रंस्यसे ॥३-६९-१६॥
Natha parvata durgeshu nadinam pulineshu cha
Ayuh chiram idam vira tvam maya saha ransyase
69.17
एवम् उक्तः तु कुपितः खडगम् उद्धृत्य लक्ष्मणः ।
कर्ण नास स्तनम् तस्या निचकर्ता अरिसूदनः ॥३-६९-१७॥
Evam uktah tu kupitah khadagam uddhritya lakshmanah
Karna nasa stanam tasya nichakarta arisudanah
69.18
कर्ण नासे निकृत्ते तु विस्वरम् विननाद सा ।
यथा आगतम् प्रदुद्राव राक्षसी घोर दर्शना ॥३-६९-१८॥
Karna nase nikritte tu visvaram vinanada sa
Yatha agatam pradudrava rakshasi ghora darshana
69.19
तस्याम् गतायाम् गहनम् व्रजन्तौ वनम् ओजसा ।
आसेदतुः अरि मित्र घ्नौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥३-६९-१९॥
Tasyam gatayam gahanam vrajantau vanam ojasa
Asedatuh ari mitra ghnau bhratarau rama lakshmanau
69.20
लक्ष्मणः तु महातेजाः सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः ।
अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् भ्रातरम् दीप्त तेजसम् ॥३-६९-२०॥
Lakshmanah tu mahatejah sattvavan shilavan shuchih
Abravit pranjalih vakyam bhrataram dipta tejasam
69.21
स्पंदन्ते मे दृढम् बाहुः उद्विग्नम् इव मे मनः ।
प्रायशः च अपि अनिष्टानि निमित्तानि उपलक्षये ॥३-६९-२१॥
Spandante me dridham bahuh udvignam iva me manah
Prayashah cha api anishtani nimittani upalakshaye
69.22
तस्मात् सज्जी भव आर्य त्वम् कुरुष्व वचनम् हितम् ।
मम एव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति संभ्रमम् ॥३-६९-२२॥
Tasmat sajji bhava arya tvam kurushva vachanam hitam
Mama eva hi nimittani sadyah shansanti sambhramam
69.23
एष वंजुलको नाम पक्षी परम दारुणः ।
आवयोः विजयम् युद्धे शंसन् इव विनर्दति ॥३-६९-२३॥
Esha vanjulako nama pakshi parama darunah
Avayoh vijayam yuddhe shansan iva vinardati
69.24
तयोः अन्वेषतोः एवम् सर्वम् तत् वनम् ओजसा ।
संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभंजन् इव तत् वनम् ॥३-६९-२४॥
Tayoh anveshatoh evam sarvam tat vanam ojasa
Sanjagye vipulah shabdah prabhanjan iva tat vanam
69.25
संवेष्टितम् इव अत्यर्थम् गहनम् मातरिश्वना ।
वनस्य तस्य शब्दो अभूत् दिवम् आपूरयन् इव ॥३-६९-२५॥
Sanveshtitam iva atyartham gahanam matarishvana
Vanasya tasya shabdo abhut divam apurayan iva
69.26
तम् शब्दम् कांक्षमाणः तु रामः खड्गी सह अनुजः ।
ददर्श सु महा कायम् राक्षसम् विपुल उरसम् ॥३-६९-२६॥
Tam shabdam kankshamanah tu ramah khadgi saha anujah
Dadarsha su maha kayam rakshasam vipula urasam
69.27
आसेदतुः च तत् रक्षः तौ उभौ प्रमुखे स्थितम् ।
विवृद्धम् अ-शिरो ग्रीवम् कबंधम् उदरे मुखम् ॥३-६९-२७॥
Asedatuh cha tat rakshah tau ubhau pramukhe sthitam
Vivriddham a-shiro grivam kabandham udare mukham
69.28
रोमभिर्निश्चितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् - यद्वा -रोमभिः निचितैः तीक्ष्णैः महागिरिम् इव उच्छ्रितम् ।
नील मेघ निभम् रौद्रम् मेघ स्तनित निःस्वनम् ॥३-६९-२८॥
Romabhirnishchitaistikshnairmahagirimivochchhritam - yadva -romabhih nichitaih tikshnaih mahagirim iva uchchhritam
Nila megha nibham raudram megha stanita nihsvanam
69.29
अग्नि ज्वाल निकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।
महापक्षेण पिंगेन विपुलेन आयतेन च ॥३-६९-२९॥
Agni jvala nikashena lalatasthena dipyata
Mahapakshena pingena vipulena ayatena cha
69.30
एकेन उरसि घोरेण नयनेन आशु दर्शिना ।
महा दंष्ट्र उपपन्नम् तम् लेलिहानम् महा मुखम् ॥३-६९-३०॥
Ekena urasi ghorena nayanena ashu darshina
Maha danshtra upapannam tam lelihanam maha mukham
69.31
भक्षयंतम् महा घोरान् ऋक्ष सिम्ह मृग द्विपान् ।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणम् उभौ योजनम् आयतौ ॥३-६९-३१॥
Bhakshayantam maha ghoran riksha simha mriga dvipan
Ghorau bhujau vikurvanam ubhau yojanam ayatau
69.32
कराभ्याम् विविधान् गृह्य ऋक्षान् पक्षि गणान् मृगान् ।
आकर्षन्तम् विकर्षन्तम् अनेकान् मृग यूथपान् ॥३-६९-३२॥
Karabhyam vividhan grihya rikshan pakshi ganan mrigan
Akarshantam vikarshantam anekan mriga yuthapan
69.33
स्थितम् आवृत्य पन्थानम् तयोः भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।
अथ तम् समतिक्रम्य क्रोश मात्रम् ददर्शतुः ॥३-६९-३३॥
Sthitam avritya panthanam tayoh bhratroh prapannayoh
Atha tam samatikramya krosha matram dadarshatuh
69.34
महान्तम् दारुणम् भीमम् कबंधम् भुज संवृतम् ।
कबंधम् इव संस्थानत् अति घोर प्रदशनम् ॥३-६९-३४॥
Mahantam darunam bhimam kabandham bhuja sanvritam
Kabandham iva sansthanat ati ghora pradashanam
69.35
स महा बाहुः अत्यर्थम् प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।
जग्राह सहितौ एव राघवौ पीडयन् बलात् ॥३-६९-३५॥
Sa maha bahuh atyartham prasarya vipulau bhujau
Jagraha sahitau eva raghavau pidayan balat
69.36
खड्गिनौ दृढ धन्वानौ तिग्म तेजौ महा भुजौ ।
भ्रातरौ विवशम् प्राप्तौ कृष्यमाणौ महा बलौ ॥३-६९-३६॥
Khadginau dridha dhanvanau tigma tejau maha bhujau
Bhratarau vivasham praptau krishyamanau maha balau
69.37
तत्र धैर्यात् च शूराः तु राघवो न एव विव्यधे ।
बाल्यात् अनाश्रयत्वात् च एव लक्ष्मणः तु अतिविव्यधे ॥३-६९-३७॥
Tatra dhairyat cha shurah tu raghavo na eva vivyadhe
Balyat anashrayatvat cha eva lakshmanah tu ativivyadhe
69.38
उवाच च विषण्णम् सन् राघवम् राघव अनुजः ।
पश्य माम् विवशम् वीर राक्षसस्य वशम् गतम् ॥३-६९-३८॥
Uvacha cha vishannam san raghavam raghava anujah
Pashya mam vivasham vira rakshasasya vasham gatam
69.39
मया एकन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव ।
माम् हि भूत बलिम् दत्त्वा पलास्व यथा सुखम् ॥३-६९-३९॥
Maya ekana tu niryuktah parimuchyasva raghava
Mam hi bhuta balim dattva palasva yatha sukham
69.40
अधिगंता असि वैदेहीम् अचिरेण इति मे मतिः ।
प्रति लभ्य च काकुत्स्थ पितॄ पैतामहम् महीम् ॥३-६९-४०॥
Adhiganta asi vaidehim achirena iti me matih
Prati labhya cha kakutstha pitri paitamaham mahim
69.41
तत्र माम् राम राज्यस्थः स्मर्तुम् अर्हसि सर्वदा ।
लक्ष्मणेन एवम् उक्तः तु रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥३-६९-४१॥
Tatra mam rama rajyasthah smartum arhasi sarvada
Lakshmanena evam uktah tu ramah saumitrim abravit
69.42
मा स्म त्रासम् वृथा वीर न हि त्वा दृक् विषीदति ।
एतस्मिन् अन्तरे क्रूरो भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥३-६९-४२॥
Ma sma trasam vritha vira na hi tva drik vishidati
Etasmin antare kruro bhratarau rama lakshmanau
69.43
तौ उवाच महाबाहुः कबन्धो दानव उत्तमः ।
कौ युवाम् वृषभ स्कन्धौ महा खड्ग धनुर् धरौ ॥३-६९-४३॥
Tau uvacha mahabahuh kabandho danava uttamah
Kau yuvam vrishabha skandhau maha khadga dhanur dharau
69.44
घोरम् देशम् इमम् प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ ।
वदतम् कार्यम् इह वाम् किम् अर्थम् च आगतौ युवाम् ॥३-६९-४४॥
Ghoram desham imam praptau daivena mama chakshushau
Vadatam karyam iha vam kim artham cha agatau yuvam
69.45
इमम् देशम् अनुप्राप्तौ क्षुधा आर्तस्य इह तिष्ठतः ।
स बाण चाप खड्गौ च तीक्ष्ण शृंगौ इव ऋषभौ ॥३-६९-४५॥
Imam desham anupraptau kshudha artasya iha tishthatah
Sa bana chapa khadgau cha tikshna shringau iva rishabhau
69.46
मम तूर्णम् उपसंप्राप्तौ दुर्लभम् जीवितम् वाम् ।
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा कबंधस्य दुरात्मनः ॥३-६९-४६॥
Mama turnam upasampraptau durlabham jivitam vam
Tasya tat vachanam shrutva kabandhasya duratmanah
69.47
उवाच लक्ष्मणम् रामो मुखेन परिशुष्यता ।
कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरम् प्राप्य दारुणम् सत्य विक्रम ॥३-६९-४७॥
Uvacha lakshmanam ramo mukhena parishushyata
Krichchhrat krichchhrataram prapya darunam satya vikrama
69.48
व्यसनम् जीवित अन्ताय प्राप्तम् अप्राप्य ताम् प्रियाम् ।
कालस्य सुमहत् वीर्यम् सर्व भूतेषु लक्ष्मण ॥३-६९-४८॥
Vyasanam jivita antaya praptam aprapya tam priyam
Kalasya sumahat viryam sarva bhuteshu lakshmana
69.49
त्वाम् च माम् च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
न हि भारो अस्ति दैवस्य सर्व भुतेषु लक्ष्मण ॥३-६९-४९॥
Tvam cha mam cha naravyaghra vyasanaih pashya mohitau
Na hi bharo asti daivasya sarva bhuteshu lakshmana
69.50
शूराः च बलवंतः च कृत अस्त्राः च रण आजिरे ।
काल अभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुक सेतवः ॥३-६९-५०॥
Shurah cha balavantah cha krita astrah cha rana ajire
Kala abhipannah sidanti yatha valuka setavah
69.51
इति ब्रुवाणो दृढ सत्य विक्रमोमहायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिम् उदग्र विक्रमम्स्थिराम् तदा स्वाम् मतिम् आत्मना अकरोत् ॥३-६९-५१॥
Iti bruvano dridha satya vikramomahayasha dasharathih pratapavan
Avekshya saumitrim udagra vikramamsthiram tada svam matim atmana akarot