UtshovSarga 61
61.1
दृष्ट्वा आश्रम पदम् शून्यम् रामो दशरथ आत्मजः।
रहिताम् पर्णशालाम् च प्रविद्धानि आसनानि च ॥३-६१-१॥
Drishtva ashrama padam shunyam ramo dasharatha atmajah
Rahitam parnashalam cha praviddhani asanani cha
61.2
अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीम् संनिरीक्ष्य च सर्वशः ।
उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥३-६१-२॥
Adrishtva tatra vaidehim sannirikshya cha sarvashah
Uvacha ramah prakrushya pragrihya ruchirau bhujau
61.3
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कम् वा देशम् इतो गता ।
केन आहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥३-६१-३॥
Kva nu lakshmana vaidehi kam va desham ito gata
Kena ahrita va saumitre bhakshita kena va priya
61.4
वृक्षेण आवार्य यदि माम् सीते हसितुम् इच्छसि ।
अलम् ते हसितेन अद्य माम् भजस्व सुदुःखितम् ॥३-६१-४॥
Vrikshena avarya yadi mam site hasitum ichchhasi
Alam te hasitena adya mam bhajasva suduhkhitam
61.5
यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैः मृग पोतकैः ।
एते हीनाः त्वया सौम्ये ध्यायन्ति अस्र आविल ईक्षणाः ॥३-६१-५॥
Yaih saha kridase site vishvastaih mriga potakaih
Ete hinah tvaya saumye dhyayanti asra avila ikshanah
61.6
सीताया रहितो अहम् वै न हि जीवामि लक्ष्मण ।
वृतम् शोकेन महता सीता हरणजेन माम् ॥३-६१-६॥
Sitaya rahito aham vai na hi jivami lakshmana
Vritam shokena mahata sita haranajena mam
61.7
पर लोके महाराजो नूनम् द्रक्ष्यति मे पिता ।
कथम् प्रतिज्ञाम् संश्रुत्य मया त्वम् अभियोजितः ॥३-६१-७॥
Para loke maharajo nunam drakshyati me pita
Katham pratigyam sanshrutya maya tvam abhiyojitah
61.8
अपूरयित्वा तम् कालम् मत् सकाशम् इह आगतः ।
काम वृत्तम् अनार्यम् माम् मृषा वादिनम् एव च ॥३-६१-८॥
Apurayitva tam kalam mat sakasham iha agatah
Kama vrittam anaryam mam mrisha vadinam eva cha
61.9
धिक् त्वाम् इति परे लोके व्यक्तम् वक्ष्यति मे पिता ।
विवशम् शोक संतप्तम् दीनम् भग्न मनोरथम् ॥३-६१-९॥
Dhik tvam iti pare loke vyaktam vakshyati me pita
Vivasham shoka santaptam dinam bhagna manoratham
61.10
माम् इह उत्सृज्य करुणम् कीर्तिः नरम् इव अन्ऋजुम् ।
क्व गच्चसि वरारोहे मा मोत्सृज्य - मा मा उत्सृज्य - सुमध्यमे ॥३-६१-१०॥
Mam iha utsrijya karunam kirtih naram iva anrijum
Kva gachchasi vararohe ma motsrijya - ma ma utsrijya - sumadhyame
61.11
त्वया विरहितः च अहम् त्यक्ष्ये जीवितम् आत्मनः ।
इति इव विलपन् रामः सीता दर्शन लालसः ॥३-६१-११॥
Tvaya virahitah cha aham tyakshye jivitam atmanah
Iti iva vilapan ramah sita darshana lalasah
61.12
न ददर्श सुदुःख आर्तो राघवो जनक आत्मजाम् ।
अनासादयमानम् तम् सीताम् शोकपरायणम् ॥३-६१-१२॥
Na dadarsha suduhkha arto raghavo janaka atmajam
Anasadayamanam tam sitam shokaparayanam
61.13
पंकम् आसाद्य विपुलम् सीदन्तम् इव कुंजरम् ।
लक्ष्मणो रामम् अत्यर्थम् उवाच हित काम्यया ॥३-६१-१३॥
Pankam asadya vipulam sidantam iva kunjaram
Lakshmano ramam atyartham uvacha hita kamyaya
61.14
मा विषादम् महाबुद्धे कुरु यत्नम् मया सह ।
इदम् गिरि वरम् वीर बहु कन्दर शोभितम् ॥३-६१-१४॥
Ma vishadam mahabuddhe kuru yatnam maya saha
Idam giri varam vira bahu kandara shobhitam
61.15
प्रिय कानन संचारा वन उन्मत्ता च मैथिली ।
सा वनम् वा प्रविष्टा स्यात् नलिनीम् वा सुपुष्पिताम् ॥३-६१-१५॥
Priya kanana sanchara vana unmatta cha maithili
Sa vanam va pravishta syat nalinim va supushpitam
61.16
सरितम् वा अपि संप्राप्ता मीन वंजुल सेविताम् ।
वित्रासयितु कामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित् ॥३-६१-१६॥
Saritam va api samprapta mina vanjula sevitam
Vitrasayitu kama va lina syat kanane kvachit
61.17
जिज्ञासमाना वैदेही त्वाम् माम् च पुरुषर्षभ ।
तस्या हि अन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रम् एव यतावहे ॥३-६१-१७॥
Jigyasamana vaidehi tvam mam cha purusharshabha
Tasya hi anveshane shriman kshipram eva yatavahe
61.18
वनम् सर्वम् विचिनुवो यत्र सा जनक आत्मजा ।
मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥३-६१-१८॥
Vanam sarvam vichinuvo yatra sa janaka atmaja
Manyase yadi kakutstha ma sma shoke manah krithah
61.19
एवम् उक्तः तु सौहार्दात् लक्ष्मणेन समाहितः ।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुम् उपचक्रमे ॥३-६१-१९॥
Evam uktah tu sauhardat lakshmanena samahitah
Saha saumitrina ramo vichetum upachakrame
61.20
तौ वनानि गिरीन् चैव सरितः च सरांसि च ।
निखिलेन विचिन्वन्तौ सीताम् दशरथ आत्मजौ ॥३-६१-२०॥
Tau vanani girin chaiva saritah cha saransi cha
Nikhilena vichinvantau sitam dasharatha atmajau
61.21
तस्य शैलस्य सानूनि शिलाः च शिखराणि च ।
निखिलेन विचिन्वन्तौ न एव ताम् अभिजग्मतुः ॥३-६१-२१॥
Tasya shailasya sanuni shilah cha shikharani cha
Nikhilena vichinvantau na eva tam abhijagmatuh
61.22
विचित्य सर्वतः शैलम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।
न इह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीम् पर्वते शुभाम् ॥३-६१-२२॥
Vichitya sarvatah shailam ramo lakshmanam abravit
Na iha pashyami saumitre vaidehim parvate shubham
61.23
ततो दुःख अभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत् ।
विचरन् दण्डक अरण्यम् भ्रातरम् दीप्त तेजसम् ॥३-६१-२३॥
Tato duhkha abhisantapto lakshmano vakyam abravit
Vicharan dandaka aranyam bhrataram dipta tejasam
61.24
प्राप्स्यसि त्वम् महाप्राज्ञ मैथिलीम् जनक आत्मजाम् ।
यथा विष्णुः महाबाहुः बलिम् बद्ध्वा महीम् इमाम् ॥३-६१-२४॥
Prapsyasi tvam mahapragya maithilim janaka atmajam
Yatha vishnuh mahabahuh balim baddhva mahim imam
61.25
एवम् उक्तः तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ।
उवाच दीनया वाचा दुःख अभिहत चेतनः ॥३-६१-२५॥
Evam uktah tu virena lakshmanena sa raghavah
Uvacha dinaya vacha duhkha abhihata chetanah
61.26
वनम् सुविचितम् सर्वम् पद्मिन्यः फुल्ल पंकजाः ।
गिरिः च अयम् महाप्राज्ञ बहु कन्दर निर्झरः ।न हि पश्यामि वैदेहीम् प्राणेभ्यो अपि गरीयसीम् ॥३-६१-२६॥
Vanam suvichitam sarvam padminyah phulla pankajah
Girih cha ayam mahapragya bahu kandara nirjharah, na hi pashyami vaidehim pranebhyo api gariyasim
61.27
एवम् स विलपन् रामः सीता हरण कर्शितः ।
दीनः शोक समाविष्टो मुहूर्तम् विह्वलो अभवत् ॥३-६१-२७॥
Evam sa vilapan ramah sita harana karshitah
Dinah shoka samavishto muhurtam vihvalo abhavat
61.28
स विह्वलित सर्व अंगो गत बुद्धिः विचेतनः ।
निषसाद आतुरो दीनो निःश्वस्य अशीतम् आयतम् ॥३-६१-२८॥
Sa vihvalita sarva ango gata buddhih vichetanah
Nishasada aturo dino nihshvasya ashitam ayatam
61.29
बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीव लोचनः ।
हा प्रिये ति विचुक्रोश बहुशो बाष्प गद्गदः ॥३-६१-२९॥
Bahushah sa tu nihshvasya ramo rajiva lochanah
Ha priye ti vichukrosha bahusho bashpa gadgadah
61.30
तम् सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रिय बान्धवम् ।
बहु प्रकारम् शोक आर्तः प्रश्रितः प्रश्रित अंजलिः ॥३-६१-३०॥
Tam santvayamasa tato lakshmanah priya bandhavam
Bahu prakaram shoka artah prashritah prashrita anjalih
61.31
अनादृत्य तु तत् वाक्यम् लक्ष्मण ओष्ठ पुट च्युतम् ।
अपश्यन् ताम् प्रियाम् सीताम् प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥३-६१-३१॥
Anadritya tu tat vakyam lakshmana oshtha puta chyutam
Apashyan tam priyam sitam prakroshat sa punah punah