UtshovSarga 60
60.1
भृशम् आव्रजमानस्य तस्य अधो वाम लोचनम् ।
प्रास्फुरत् च अस्खलत् रामो वेपथुः च अस्य जायते ॥३-६०-१॥
Bhrisham avrajamanasya tasya adho vama lochanam
Prasphurat cha askhalat ramo vepathuh cha asya jayate
60.2
उपालक्ष्य निमित्तानि सो अशुभानि मुहुर् मुहुः ।
अपि क्षेमम् तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥३-६०-२॥
Upalakshya nimittani so ashubhani muhur muhuh
Api kshemam tu sitaya iti vai vyajahara ha
60.3
त्वरमाणो जगाम अथ सीता दर्शन लालसः ।
शून्यम् आवसथम् दृष्ट्वा बभूव उद्विग्न मानसः ॥३-६०-३॥
Tvaramano jagama atha sita darshana lalasah
Shunyam avasatham drishtva babhuva udvigna manasah
60.4
उद् भ्रमन् इव वेगेन विक्षिपन् रघु नन्दनः ।
तत्र तत्र उटज स्थानम् अभिवीक्ष्य समंततः ॥३-६०-४॥
Ud bhraman iva vegena vikshipan raghu nandanah
Tatra tatra utaja sthanam abhivikshya samantatah
60.5
ददर्श पर्ण शालाम् च सीतया रहिताम् तदा ।
श्रिया विरहिताम् ध्वस्ताम् हेमन्ते पद्मिनीम् इव ॥३-६०-५॥
Dadarsha parna shalam cha sitaya rahitam tada
Shriya virahitam dhvastam hemante padminim iva
60.6
रुदन्तम् इव वृक्षैः च ग्लान पुष्प मृग द्विजम् ।
श्रिया विहीनम् विध्वस्तम् संत्यक्त वन दैवतैः ॥३-६०-६॥
Rudantam iva vrikshaih cha glana pushpa mriga dvijam
Shriya vihinam vidhvastam santyakta vana daivataih
60.7
विप्रकीर्ण अजिन कुशम् विप्रविद्ध बृसी कटम् ।
दृष्ट्वा शून्य उटज स्थानम् विललाप पुनः पुनः ॥३-६०-७॥
Viprakirna ajina kusham vipraviddha brisi katam
Drishtva shunya utaja sthanam vilalapa punah punah
60.8
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।
निलीना अपि अथवा भीरुः अथवा वनम् आश्रिता ॥३-६०-८॥
Hrita mrita va nashta va bhakshita va bhavishyati
Nilina api athava bhiruh athava vanam ashrita
60.9
गता विचेतुम् पुष्पाणि फलानि अपि च वा पुनः ।
अथवा पद्मिनीम् याता जल अर्थम् वा नदीम् गता ॥३-६०-९॥
Gata vichetum pushpani phalani api cha va punah
Athava padminim yata jala artham va nadim gata
60.10
यत्नात् मृगयमाणः तु न आससाद वने प्रियाम् ।
शोक रक्त ईक्षणः श्रीमान् उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥३-६०-१०॥
Yatnat mrigayamanah tu na asasada vane priyam
Shoka rakta ikshanah shriman unmatta iva lakshyate
60.11
वृक्षात् वृक्षम् प्रधावन् स गिरीम् च अपि नदी नदम् ।
बभ्राम विलपन् रामः शोक पंक अर्णव प्लुतः ॥३-६०-११॥
Vrikshat vriksham pradhavan sa girim cha api nadi nadam
Babhrama vilapan ramah shoka panka arnava plutah
60.12
अस्ति कच्चित् त्वया दृष्टा सा कदम्ब प्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीताम् शुभ आननाम् ॥३-६०-१२॥
Asti kachchit tvaya drishta sa kadamba priya priya
Kadamba yadi janishe shansa sitam shubha ananam
60.13
स्निग्ध पल्लव संकाशाम् पीत कौशेय वासिनीम् ।
शंसस्व यदि सा दृष्टा बिल्व बिल्व उपम स्तनी ॥३-६०-१३॥
Snigdha pallava sankasham pita kausheya vasinim
Shansasva yadi sa drishta bilva bilva upama stani
60.14
अथवा अर्जुन शंस त्वम् प्रियाम् ताम् अर्जुन प्रियाम् ।
जनकस्य सुता तन्वी यदि जीवति वा न वा ॥३-६०-१४॥
Athava arjuna shansa tvam priyam tam arjuna priyam
Janakasya suta tanvi yadi jivati va na va
60.15
ककुभः ककुभ ऊरुम् ताम् व्यक्तम् जानाति मैथिलीम् ।
लता पल्लव पुष्प आढ्यो भाति हि एष वनस्पतिः ॥३-६०-१५॥
Kakubhah kakubha urum tam vyaktam janati maithilim
Lata pallava pushpa adhyo bhati hi esha vanaspatih
60.16
भ्रमरैर् उपगीतः च यथा द्रुम वरो हि असि ।
एष व्यक्तम् विजानाति तिलकः तिलक प्रियाम् ॥३-६०-१६॥
Bhramarair upagitah cha yatha druma varo hi asi
Esha vyaktam vijanati tilakah tilaka priyam
60.17
अशोक शोक अपनुद शोक उपहत चेतनम् ।
त्वन् नामानम् कुरु क्षिप्रम् प्रिया संदर्शनेन माम् ॥३-६०-१७॥
Ashoka shoka apanuda shoka upahata chetanam
Tvan namanam kuru kshipram priya sandarshanena mam
60.18
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्व ताल फल स्तनी ।
कथयस्व वरारोहाम् कारुण्यम् यदि ते मयि ॥३-६०-१८॥
Yadi tala tvaya drishta pakva tala phala stani
Kathayasva vararoham karunyam yadi te mayi
60.19
यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बो जांबूनद सम प्रभा ।
प्रियाम् यदि विजानासि निःशंक कथयस्व मे ॥३-६०-१९॥
Yadi drishta tvaya sita jambo jambunada sama prabha
Priyam yadi vijanasi nihshanka kathayasva me
60.20
अहो त्वम् कर्णिकार अद्य पुष्पितः शोभसे भृशम् ।
कर्णिकार प्रियाम् साध्वीम् शंस दृष्टा यदि प्रिया ॥३-६०-२०॥
Aho tvam karnikara adya pushpitah shobhase bhrisham
Karnikara priyam sadhvim shansa drishta yadi priya
60.21
चूत नीप महा सालान् पनसान् कुरवान् धवान् ।
दाडिमान् अपि तान् गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ॥३-६०-२१॥
Chuta nipa maha salan panasan kuravan dhavan
Dadiman api tan gatva drishtva ramo mahayashah
60.22
बकुलान् अथ पुन्नागान् च चंदनान्केतकान् तथा ।
पृच्छन् रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥३-६०-२२॥
Bakulan atha punnagan cha chandananketakan tatha
Prichchhan ramo vane bhranta unmatta iva lakshyate
60.23
अथवा मृग शाब अक्षीम् मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृग विप्रेक्षणी कांता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥३-६०-२३॥
Athava mriga shaba akshim mriga janasi maithilim
Mriga viprekshani kanta mrigibhih sahita bhavet
60.24
गज सा गज नासोरुः यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।
ताम् मन्ये विदिताम् तुभ्यम् आख्याहि वर वारण ॥३-६०-२४॥
Gaja sa gaja nasoruh yadi drishta tvaya bhavet
Tam manye viditam tubhyam akhyahi vara varana
60.25
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चंद्र निभ आनना ।
मैथिली मम विस्रब्धम् कथयस्व न ते भयम् ॥३-६०-२५॥
Shardula yadi sa drishta priya chandra nibha anana
Maithili mama visrabdham kathayasva na te bhayam
60.26
किम् धावसि प्रिये नूनम् दृष्टा असि कमल ईक्षणे ।
वृक्षेण आच्चाद्य च आत्मानम् किम् माम् न प्रतिभाषसे ॥३-६०-२६॥
Kim dhavasi priye nunam drishta asi kamala ikshane
Vrikshena achchadya cha atmanam kim mam na pratibhashase
60.27
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न ते अस्ति करुणा मयि ।
न अत्यर्थम् हास्य शीला असि किम् अर्थम् माम् उपेक्षसे ॥३-६०-२७॥
Tishtha tishtha vararohe na te asti karuna mayi
Na atyartham hasya shila asi kim artham mam upekshase
60.28
पीत कौशेयकेन असि सूचिता वर वर्णिनि ।
धावन्ति अपि मया दृष्टा तिष्ठ यदि अस्ति सौहृदम् ॥३-६०-२८॥
Pita kausheyakena asi suchita vara varnini
Dhavanti api maya drishta tishtha yadi asti sauhridam
60.29
न एव सा नूनम् अथवा हिंसिता चारु हासिनी ।
कृच्छ्रम् प्राप्तम् न माम् नूनम् यथा उपेक्षितुम् अर्हति ॥३-६०-२९॥
Na eva sa nunam athava hinsita charu hasini
Krichchhram praptam na mam nunam yatha upekshitum arhati
60.30
व्यक्तम् सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशित अशनैः ।
विभज्य अंगानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥३-६०-३०॥
Vyaktam sa bhakshita bala rakshasaih pishita ashanaih
Vibhajya angani sarvani maya virahita priya
60.31
नूनम् तत् शुभ दंत ओष्ठम् सुनासम् शुभ कुण्डलम् ।
पूर्ण चंद्र निभम् ग्रस्तम् मुखम् निष्प्रभताम् गतम् ॥३-६०-३१॥
Nunam tat shubha danta oshtham sunasam shubha kundalam
Purna chandra nibham grastam mukham nishprabhatam gatam
60.32
सा हि चंपक वर्ण आभा ग्रीवा ग्रैवेयक उचिता ।
कोमला विलपन्त्याः तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥३-६०-३२॥
Sa hi champaka varna abha griva graiveyaka uchita
Komala vilapantyah tu kantaya bhakshita shubha
60.33
नूनम् विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लव कोमलौ ।
भक्षितौ वेपमान अग्रौ स हस्त आभरण अंगदौ ॥३-६०-३३॥
Nunam vikshipyamanau tau bahu pallava komalau
Bhakshitau vepamana agrau sa hasta abharana angadau
60.34
मया विरहिता बाला रक्षसाम् भक्षणाय वै ।
सार्थेन इव परित्यक्ता भक्षिता बहु बांधवा ॥३-६०-३४॥
Maya virahita bala rakshasam bhakshanaya vai
Sarthena iva parityakta bhakshita bahu bandhava
60.35
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वम् प्रियाम् क्वचित् ।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीते इति पुनः पुनः ॥३-६०-३५॥
Ha lakshmana mahabaho pashyase tvam priyam kvachit
Ha priye kva gata bhadre ha site iti punah punah
60.36
इति एवम् विलपन् रामः परिधावन् वनात् वनम् ।
क्वचित् उद् भ्रमते वेगात् क्वचित् विभ्रमते बलात् ॥३-६०-३६॥
Iti evam vilapan ramah paridhavan vanat vanam
Kvachit ud bhramate vegat kvachit vibhramate balat
60.37
क्वचित् मत्त इव आभाति कांता अन्वेषण तत्परः ।
स वनानि नदीः शैलान् गिरि प्रस्रवणानि च ।काननानि च वेगेन भ्रमति अपरिसंस्थितः ॥३-६०-३७॥
Kvachit matta iva abhati kanta anveshana tatparah
Sa vanani nadih shailan giri prasravanani cha, kananani cha vegena bhramati aparisansthitah
60.38
तदा स गत्वा विपुलम् महत् वनम्परीत्य सर्वम् तु अथ मैथिलीम् प्रति ।
अनिष्ठित आशः स चकार मार्गणेपुनः प्रियायाः परमम् परिश्रमम् ॥३-६०-३८॥
Tada sa gatva vipulam mahat vanamparitya sarvam tu atha maithilim prati
Anishthita ashah sa chakara marganepunah priyayah paramam parishramam