UtshovSarga 54
54.1
ह्रियमाणा तु वैदेही कंचित् नाथम् अपश्यती ।
ददर्श गिरि शृंगस्थान् पंच वानर पुंगवान् ॥३-५४-१॥
Hriyamana tu vaidehi kanchit natham apashyati
Dadarsha giri shringasthan pancha vanara pungavan
54.2
तेषाम् मध्ये विशालाक्षी कौशेयम् कनक प्रभम् ।
उत्तरीयम् वरारोहा शुभानि आभरणानि च ॥३-५४-२॥
Tesham madhye vishalakshi kausheyam kanaka prabham
Uttariyam vararoha shubhani abharanani cha
54.3
मुमोच यदि रामाय शंसेयुः इति भामिनी ।
वस्त्रम् उत्सृज्य तन् मध्ये विनिक्षिप्तम् स भूषणम् ॥३-५४-३॥
Mumocha yadi ramaya shanseyuh iti bhamini
Vastram utsrijya tan madhye vinikshiptam sa bhushanam
54.4
संभ्रमात् तु दशग्रीवः तत् कर्म न च बुद्ध्वान् ।
पिंगाक्षाः ताम् विशालाक्षीम् नेत्रैः अनिमिषैः इव ॥३-५४-४॥
Sambhramat tu dashagrivah tat karma na cha buddhvan
Pingakshah tam vishalakshim netraih animishaih iva
54.5
विक्रोशन्तीम् तदा सीताम् ददृशुः वानर ऋषभाः ।
स च पंपाम् अतिक्रम्य लंकाम् अभिमुखः पुरीम् ॥३-५४-५॥
Vikroshantim tada sitam dadrishuh vanara rishabhah
Sa cha pampam atikramya lankam abhimukhah purim
54.6
जगाम रुदतीम् गृह्य मैथिलीम् राक्षस ईश्वरः ।
ताम् जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युम् आत्मनः ॥३-५४-६॥
Jagama rudatim grihya maithilim rakshasa ishvarah
Tam jahara susanhrishto ravano mrityum atmanah
54.7
उत्संगेन एव भुजगीम् तीक्ष्ण दंष्ट्राम् महाविषाम् ।
वनानि सरितः शैलान् सराम्सि च विहायसा ॥३-५४-७॥
Utsangena eva bhujagim tikshna danshtram mahavisham
Vanani saritah shailan saramsi cha vihayasa
54.8
स क्षिप्रम् समतीयाय शरः चापात् इव च्युतः ।
तिमि नक्र निकेतम् तु वरुण आलयम् अक्षयम् ॥३-५४-८॥
Sa kshipram samatiyaya sharah chapat iva chyutah
Timi nakra niketam tu varuna alayam akshayam
54.9
सरिताम् शरणम् गत्वा समतीयाय सागरम् ।
संभ्रमात् परिवृत्त ऊर्मी रुद्ध मीन महोरगः ॥३-५४-९॥
Saritam sharanam gatva samatiyaya sagaram
Sambhramat parivritta urmi ruddha mina mahoragah
54.10
वैदेह्याम् ह्रियमाणायाम् बभूव वरुण आलयः ।
अन्तरिक्ष गता वाचः ससृजुः चारणाः तदा ॥३-५४-१०॥
Vaidehyam hriyamanayam babhuva varuna alayah
Antariksha gata vachah sasrijuh charanah tada
54.11
एतत् अन्तो दशग्रीव इति सिद्धाः तदा अब्रुवन् ।
स तु सीताम् विचेष्टन्तीम् अंकेन आदाय रावणः ॥३-५४-११॥
Etat anto dashagriva iti siddhah tada abruvan
Sa tu sitam vicheshtantim ankena adaya ravanah
54.12
प्रविवेश पुरीम् लन्काम् रूपिणीम् मृत्युम् आत्मनः ।
सः अभिगम्य पुरीम् लंकाम् सुविभक्त महापथाम् ॥३-५४-१२॥
Pravivesha purim lankam rupinim mrityum atmanah
Sah abhigamya purim lankam suvibhakta mahapatham
54.13
संरूढ कक्ष्या बहुलम् स्वम् अंतः पुरम् आविशत् ।
तत्र ताम् असित अपांगाम् शोक मोह परायणाम् ॥३-५४-१३॥
Sanrudha kakshya bahulam svam antah puram avishat
Tatra tam asita apangam shoka moha parayanam
54.14
निदधे रावणः सीताम् मयो मायाम् इव आसुरीम् ।
अब्रवीत् च दशग्रीवः पिशाचीः घोर दर्शनाः ॥३-५४-१४॥
Nidadhe ravanah sitam mayo mayam iva asurim
Abravit cha dashagrivah pishachih ghora darshanah
54.15
यथा न एनाम् पुमान् स्त्री वा सीताम् पश्यति असम्मतः ।
मुक्ता मणि सुवर्णानि वस्त्राणि आभरणानि च ॥३-५४-१५॥
Yatha na enam puman stri va sitam pashyati asammatah
Mukta mani suvarnani vastrani abharanani cha
54.16
यत् यत् इच्छेत् तत् एव अस्या देयम् मत् च्छंदतो यथा ।
या च वक्ष्यति वैदेहीम् वचनम् किंचित् अप्रियम् ॥३-५४-१६॥
Yat yat ichchhet tat eva asya deyam mat chchhandato yatha
Ya cha vakshyati vaidehim vachanam kinchit apriyam
54.17
अज्ञानात् यदि वा ज्ञानान् न तस्या जीवितम् प्रियम् ।
तथा उक्त्वा राक्षसीः ताः तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥३-५४-१७॥
Agyanat yadi va gyanan na tasya jivitam priyam
Tatha uktva rakshasih tah tu rakshasendrah pratapavan
54.18
निष्क्रम्य अन्तः पुरात् तस्मात् किम् कृत्यम् इति चिंतयन् ।
ददर्श अष्टौ महावीर्यान् राक्षसान् पिशित अशनान् ॥३-५४-१८॥
Nishkramya antah purat tasmat kim krityam iti chintayan
Dadarsha ashtau mahaviryan rakshasan pishita ashanan
54.19
स तान् दृष्ट्वा महावीर्यो वर दानेन मोहितः ।
उवाच तान् इदम् वाक्यम् प्रशस्य बल वीर्यतः ॥३-५४-१९॥
Sa tan drishtva mahaviryo vara danena mohitah
Uvacha tan idam vakyam prashasya bala viryatah
54.20
नाना प्रहरणाः क्षिप्रम् इतो गच्छत सत्वराः ।
जनस्थानम् हत स्थानम् भूत पूर्वम् खर आलयम् ॥३-५४-२०॥
Nana praharanah kshipram ito gachchhata satvarah
Janasthanam hata sthanam bhuta purvam khara alayam
54.21
तत्र उष्यताम् जनस्थाने शून्ये निहत राक्षसे ।
पौरुषम् बलम् आश्रित्य त्रासम् उत्सृज्य दूरतः ॥३-५४-२१॥
Tatra ushyatam janasthane shunye nihata rakshase
Paurusham balam ashritya trasam utsrijya duratah
54.22
बहु सैन्यम् महावीर्यम् जनस्थाने निवेशितम् ।
स दूषण खरम् युद्धे निहतम् राम सायकैः ॥३-५४-२२॥
Bahu sainyam mahaviryam janasthane niveshitam
Sa dushana kharam yuddhe nihatam rama sayakaih
54.23
ततः क्रोधो मम अपूर्वो धैर्यस्य उपरि वर्धते ।
वैरम् च सुमहत् जातम् रामम् प्रति सुदारुणम् ॥३-५४-२३॥
Tatah krodho mama apurvo dhairyasya upari vardhate
Vairam cha sumahat jatam ramam prati sudarunam
54.24
निर्यातयितुम् इच्छामि तत् च वैरम् अहम् रिपोः ।
न हि लप्स्यामि अहम् निद्राम् अहत्वा संयुगे रिपुम् ॥३-५४-२४॥
Niryatayitum ichchhami tat cha vairam aham ripoh
Na hi lapsyami aham nidram ahatva sanyuge ripum
54.25
तम् तु इदानीम् अहम् हत्वा खर दूषण घातिनम् ।
रामम् शर्म उपलप्स्यामि धनम् लब्ध्वा इव निर्धनः ॥३-५४-२५॥
Tam tu idanim aham hatva khara dushana ghatinam
Ramam sharma upalapsyami dhanam labdhva iva nirdhanah
54.26
जनस्थाने वसद्भिः तु भवद्भिः रामम् आश्रिता ।
प्रवृत्तिः उपनेतव्या किम् करोति इति तत्त्वतः ॥३-५४-२६॥
Janasthane vasadbhih tu bhavadbhih ramam ashrita
Pravrittih upanetavya kim karoti iti tattvatah
54.27
अप्रमादात् च गंतव्यम् सर्वैः एव निशाचरैः ।
कर्तव्यः च सदा यत्नो राघवस्य वधम् प्रति ॥३-५४-२७॥
Apramadat cha gantavyam sarvaih eva nishacharaih
Kartavyah cha sada yatno raghavasya vadham prati
54.28
युष्माकम् तु बलम् ज्ञातम् बहुशो रण मूर्धनि ।
अतः तु अस्मिन् जनस्थाने मया यूयम् नियोजिताः ॥३-५४-२८॥
Yushmakam tu balam gyatam bahusho rana murdhani
Atah tu asmin janasthane maya yuyam niyojitah
54.29
ततः प्रियम् वाक्यम् उपेत्य राक्षसामहाअर्थम् अष्टौ अभिवाद्य रावणम् ।
विहाय लंकाम् सहिताः प्रतस्थिरेयतो जनस्थानम् अलक्ष्य दर्शनाः ॥३-५४-२९॥
Tatah priyam vakyam upetya rakshasamahaartham ashtau abhivadya ravanam
Vihaya lankam sahitah pratasthireyato janasthanam alakshya darshanah
54.30
ततः तु सीताम् उपलभ्य रावणःसुसंप्रहृष्टः परिगृह्य मैथिलीम् ।
प्रसज्य रामेण च वैरम् उत्तमम्बभूव मोहात् मुदितः स राक्षसः ॥३-५४-३०॥
Tatah tu sitam upalabhya ravanahsusamprahrishtah parigrihya maithilim
Prasajya ramena cha vairam uttamambabhuva mohat muditah sa rakshasah