UtshovSarga 52
52.1
सा तु तारा अधिप मुखी रावणेन निरीक्ष्य तम् ।
गृध्र राजम् विनिहतम् विललाप सुदुःखिता ॥३-५२-१॥
Sa tu tara adhipa mukhi ravanena nirikshya tam
Gridhra rajam vinihatam vilalapa suduhkhita
52.2
निमित्तम् लक्षणम् स्वप्नम् शकुनि स्वर दर्शनम् ।
अवश्यम् सुख दुःखेषु नराणाम् परिदृश्यते ॥३-५२-२॥
Nimittam lakshanam svapnam shakuni svara darshanam
Avashyam sukha duhkheshu naranam paridrishyate
52.3
न नूनम् राम जानासि महत् व्यसनम् आत्मनः ।
धावन्ति नूनम् काकुत्स्थ मत् अर्थम् मृग पक्षिणः ॥३-५२-३॥
Na nunam rama janasi mahat vyasanam atmanah
Dhavanti nunam kakutstha mat artham mriga pakshinah
52.4
अयम् हि कृपया राम माम् त्रातुम् इह संगतः ।
शेते विनिहतो भूमौ मम अभाग्यात् विहंगमः ॥३-५२-४॥
Ayam hi kripaya rama mam tratum iha sangatah
Shete vinihato bhumau mama abhagyat vihangamah
52.5
त्राहि माम् अद्य काकुत्स्थ लक्ष्मण इति वरांगना ।
सु संत्रस्ता समाक्रंदत् शृण्वताम् तु यथा अन्तिके ॥३-५२-५॥
Trahi mam adya kakutstha lakshmana iti varangana
Su santrasta samakrandat shrinvatam tu yatha antike
52.6
ताम् क्लिष्ट माल्य आभरणाम् विलपन्तीम् अनाथवत् ।
अभ्यधावत वैदेहीम् रावणो राक्षस अधिपः ॥३-५२-६॥
Tam klishta malya abharanam vilapantim anathavat
Abhyadhavata vaidehim ravano rakshasa adhipah
52.7
ताम् लताम् इव वेष्टन्तीम् आलिंगन्तीम् महाद्रुमान् ।
मुंच मुंच इति बहुशः प्रवदन् राक्षस अधिपः ॥३-५२-७॥
Tam latam iva veshtantim alingantim mahadruman
Muncha muncha iti bahushah pravadan rakshasa adhipah
52.8
क्रोशन्तीम् राम राम इति रामेण रहिताम् वने ।
जीवित अन्ताय केशेषु जग्राह अन्तक संनिभः ॥३-५२-८॥
Kroshantim rama rama iti ramena rahitam vane
Jivita antaya kesheshu jagraha antaka sannibhah
52.9
प्रधर्षितायाम् वैदेह्याम् बभूव स चरा अचरम् ।
जगत् सर्वम् अमर्यादम् तमसा अन्धेन संवृतम् ॥३-५२-९॥
Pradharshitayam vaidehyam babhuva sa chara acharam
Jagat sarvam amaryadam tamasa andhena sanvritam
52.10
न वाति मारुतः तत्र निष् प्रभो अभूत् दिवाकरः ।
दृष्ट्वा सीताम् परा मृष्टाम् देवो दिव्येन चक्षुषा ॥३-५२-१०॥
Na vati marutah tatra nish prabho abhut divakarah
Drishtva sitam para mrishtam devo divyena chakshusha
52.11
कृतम् कार्यम् इति श्रीमान् व्याजहार पितामहः ।
प्रहृष्टा व्यथिताः च आसन् सर्वे ते परम ऋषयः ॥३-५२-११॥
Kritam karyam iti shriman vyajahara pitamahah
Prahrishta vyathitah cha asan sarve te parama rishayah
52.12
दृष्ट्वा सीताम् परा मृष्टाम् दण्डकारण्य वासिनः ।
रावणस्य विनाशम् च प्राप्तम् बुद्ध्वा यदृच्छया ॥३-५२-१२॥
Drishtva sitam para mrishtam dandakaranya vasinah
Ravanasya vinasham cha praptam buddhva yadrichchhaya
52.13
स तु ताम् राम राम इति रुदन्तीम् लक्ष्मण इति च ।
जगाम आदाय च आकाशम् रावणो राक्षसेश्वर ॥३-५२-१३॥
Sa tu tam rama rama iti rudantim lakshmana iti cha
Jagama adaya cha akasham ravano rakshaseshvara
52.14
तप्त आभरण वर्ण अन्गी पीत कौशेय वासनी ।
रराज राज पुत्री तु विद्युत् सौदामनी यथा ॥३-५२-१४॥
Tapta abharana varna angi pita kausheya vasani
Raraja raja putri tu vidyut saudamani yatha
52.15
उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः ।
अधिकम् परिबभ्राज गिरिः दीप इव अग्निना ॥३-५२-१५॥
Uddhutena cha vastrena tasyah pitena ravanah
Adhikam paribabhraja girih dipa iva agnina
52.16
तस्याः परम कल्याण्याः ताम्राणि सुरभीणि च ।
पद्म पत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् - यद्वा -- च्युतानि पद्म पत्राणि रावणम् समावाकिरन् - ॥३-५२-१६॥
Tasyah parama kalyanyah tamrani surabhini cha
Padma patrani vaidehya abhyakiryanta ravanam - yadva -- chyutani padma patrani ravanam samavakiran -
52.17
तस्याः कौशेयम् उद्धूतम् आकाशे कनक प्रभम् ।
बभौ च आदित्य रागेण ताम्रम् अभ्रम् इव आतपे ॥३-५२-१७॥
Tasyah kausheyam uddhutam akashe kanaka prabham
Babhau cha aditya ragena tamram abhram iva atape
52.18
तस्याः तत् विमलम् - सु नसम् - वक्त्रम् आकाशे रावण अंक गम् ।
न रराज विना रामम् विनालम् इव पंकजम् ॥३-५२-१८॥
Tasyah tat vimalam - su nasam - vaktram akashe ravana anka gam
Na raraja vina ramam vinalam iva pankajam
52.19
बभूव जलदम् नीलम् भित्त्वा चन्द्र इव उदितः ।
सु ललाटम् सु केश अंतम् पद्म गर्भ आभम् अव्रणम् ॥३-५२-१९॥
Babhuva jaladam nilam bhittva chandra iva uditah
Su lalatam su kesha antam padma garbha abham avranam
52.20
शुक्लैः सु विमलैर् दन्तैः प्रभावद्भिः अलंकृतम् ।
तस्याः सु नयनम् वक्त्रम् आकाशे रावण अंक गम् ॥३-५२-२०॥
Shuklaih su vimalair dantaih prabhavadbhih alankritam
Tasyah su nayanam vaktram akashe ravana anka gam
52.21
रुदितम् व्यपमृष्ट अस्रम् चन्द्रवत् प्रिय दर्शनम् ।
सु नासम् चारु ताम्र ओष्ठम् आकाषे हाटक प्रभम् ॥३-५२-२१॥
Ruditam vyapamrishta asram chandravat priya darshanam
Su nasam charu tamra oshtham akashe hataka prabham
52.22
राक्षसेन्द्र समाधूतम् तस्याः तत् वदनम् शुभम् ।
शुशुभे न विना रामम् दिवा चन्द्र इव उदितः ॥३-५२-२२॥
Rakshasendra samadhutam tasyah tat vadanam shubham
Shushubhe na vina ramam diva chandra iva uditah
52.23
सा हेम वर्णा नील अंगम् मैथिली राक्षस अधिपम् ।
शुशुभे कांचनी कांची नीलम् मणिम् - गजम् - इव आश्रिता ॥३-५२-२३॥
Sa hema varna nila angam maithili rakshasa adhipam
Shushubhe kanchani kanchi nilam manim - gajam - iva ashrita
52.24
सा पद्म पीता हेम आभा रावणम् जनक आत्मजा ।
विद्युत् घनम् इव आविश्य शुशुभे तप्त भूषणा ॥३-५२-२४॥
Sa padma pita hema abha ravanam janaka atmaja
Vidyut ghanam iva avishya shushubhe tapta bhushana
52.25
तस्या भूषण घोषेण वैदेह्या राक्षस अधिपः ।
बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः ॥३-५२-२५॥
Tasya bhushana ghoshena vaidehya rakshasa adhipah
Babhuva vimalo nilah saghosha iva toyadah
52.26
उत्तम अंग च्युता तस्याः पुष्प वृष्टिः समन्ततः ।
सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणी तले ॥३-५२-२६॥
Uttama anga chyuta tasyah pushpa vrishtih samantatah
Sitaya hriyamanayah papata dharani tale
52.27
सा तु रावण वेगेन पुष्प वृष्टिः समन्ततः ।
समाधूता दशग्रीवम् पुनः एव अभ्यवर्तत ॥३-५२-२७॥
Sa tu ravana vegena pushpa vrishtih samantatah
Samadhuta dashagrivam punah eva abhyavartata
52.28
अभ्यवर्तत पुष्पाणाम् धारा वैश्रवण अनुजम् ।
नक्षत्र माला विमला मेरुम् नगम् इव उन्नतम् ॥३-५२-२८॥
Abhyavartata pushpanam dhara vaishravana anujam
Nakshatra mala vimala merum nagam iva unnatam
52.29
चरणात् नूपुरम् भ्रष्टम् वैदेह्या रत्न भूषितम् ।
विद्युत् मण्डल संकाशम् पपात धरणी तले ॥३-५२-२९॥
Charanat nupuram bhrashtam vaidehya ratna bhushitam
Vidyut mandala sankasham papata dharani tale
52.30
तरु प्रवाल रक्ता सा नील अंगम् राक्षस ईश्वरम् ।
प्राशोभयत वैदेही गजम् कक्ष्या इव कांचनी ॥३-५२-३०॥
Taru pravala rakta sa nila angam rakshasa ishvaram
Prashobhayata vaidehi gajam kakshya iva kanchani
52.31
ताम् महा उल्काम् इव आकाशे दीप्यमानाम् स्व तेजसा ।
जहार आकाशम् आविश्य सीताम् वैश्रवण अनुजः ॥३-५२-३१॥
Tam maha ulkam iva akashe dipyamanam sva tejasa
Jahara akasham avishya sitam vaishravana anujah
52.32
तस्याः तानि अग्नि वर्णानि भूषणानि मही तले ।
स घोषाणि अवकीर्यन्त क्षीणाः तारा इव अंबरात् ॥३-५२-३२॥
Tasyah tani agni varnani bhushanani mahi tale
Sa ghoshani avakiryanta kshinah tara iva ambarat
52.33
तस्याः स्तन अन्तरात् भ्रष्टो हारः तारा अधिप द्युतिः ।
वैदेह्या निपतन् भाति गंगा इव गगनात् च्युता ॥३-५२-३३॥
Tasyah stana antarat bhrashto harah tara adhipa dyutih
Vaidehya nipatan bhati ganga iva gaganat chyuta
52.34
उत्पात वात अभिहता नाना द्विज गण आयुताः ।
मा भैः इति विधूत अग्रा व्याजह्रुः इव पादपाः ॥३-५२-३४॥
Utpata vata abhihata nana dvija gana ayutah
Ma bhaih iti vidhuta agra vyajahruh iva padapah
52.35
नलिन्यो ध्वस्त कमलाः त्रस्त मीन जले चराः ।
सखीम् इव गत उत्साहाम् शोचन्ति इव स्म मैथिलीम् ॥३-५२-३५॥
Nalinyo dhvasta kamalah trasta mina jale charah
Sakhim iva gata utsaham shochanti iva sma maithilim
52.36
समंतात् अभिसंपत्य सिंह व्याघ्र मृग द्विजाः ।
अन्वधावन् तदा रोषात् सीताम् छाया अनुगामिनः ॥३-५२-३६॥
Samantat abhisampatya sinha vyaghra mriga dvijah
Anvadhavan tada roshat sitam chhaya anugaminah
52.37
जल प्रपात अस्र मुखाः शृन्गैः उच्छ्रित बाहवः ।
सीतायाम् ह्रियमाणायाम् विक्रोशन्ति इव पर्वताः ॥३-५२-३७॥
Jala prapata asra mukhah shringaih uchchhrita bahavah
Sitayam hriyamanayam vikroshanti iva parvatah
52.38
ह्रियमाणाम् तु वैदेहीम् दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः ।
प्रविध्वस्त प्रभः श्रीमान् आसीत् पाण्डुर मण्डलः ॥३-५२-३८॥
Hriyamanam tu vaidehim drishtva dino divakarah
Pravidhvasta prabhah shriman asit pandura mandalah
52.39
न अस्ति धर्मः कुतः सत्यम् न आर्जवम् न अनृशम्सता ।
यत्र रामस्य वैदेहीम् भार्याम् हरति रावणः ॥३-५२-३९॥
Na asti dharmah kutah satyam na arjavam na anrishamsata
Yatra ramasya vaidehim bharyam harati ravanah
52.40
इति भूतानि सर्वाणि गणशः पर्यदेवयन् ।
वित्रस्तका दीन मुखा रुरुदुः मृग पोतकाः ॥३-५२-४०॥
Iti bhutani sarvani ganashah paryadevayan
Vitrastaka dina mukha ruruduh mriga potakah
52.41
उद्वीक्ष्य उद्वीक्ष्य नयनैः अस्र पात आविल ईक्षणाः ।
सुप्रवेपित गात्राः च बभूवुः वन देवताः ॥३-५२-४१॥
Udvikshya udvikshya nayanaih asra pata avila ikshanah
Supravepita gatrah cha babhuvuh vana devatah
52.42
विक्रोशन्तीम् दृढम् सीताम् दृष्ट्वा दुःखम् तथा गताम् ।
ताम् तु लक्ष्मण राम इति क्रोशन्तीम् मधुर स्वराम् ॥३-५२-४२॥
Vikroshantim dridham sitam drishtva duhkham tatha gatam
Tam tu lakshmana rama iti kroshantim madhura svaram
52.43
अवेक्षमाणाम् बहुशो वैदेहीम् धरणी तलम् ।
स ताम् आकुल केशान्ताम् विप्रमृष्ट विशेषकाम् ।जहार आत्म विनाशाय दशग्रीवो मनस्विनाम् ॥३-५२-४३॥
Avekshamanam bahusho vaidehim dharani talam
Sa tam akula keshantam vipramrishta visheshakam, jahara atma vinashaya dashagrivo manasvinam
52.44
ततः तु सा चारु दती शुचि स्मिताविना कृता बन्धु जनेन मैथिली ।
अपश्यती राघव लक्ष्मणाउ उभौविवर्ण वक्त्रा भय भार पीडिता ॥३-५२-४४॥
Tatah tu sa charu dati shuchi smitavina krita bandhu janena maithili
Apashyati raghava lakshmanau ubhauvivarna vaktra bhaya bhara pidita