UtshovSarga 51
51.1
इति उक्तः क्रोध ताम्राक्षः तप्त कांचन कुण्डलः ।
राक्षसेन्द्रो अभिदुद्राव पतगेन्द्रम् अमर्षणः ॥३-५१-१॥
Iti uktah krodha tamrakshah tapta kanchana kundalah
Rakshasendro abhidudrava patagendram amarshanah
51.2
स संप्रहारः तुमुलः तयोः तस्मिन् महा मृधे ।
बभूव वात उद्धतयोः मेघयोः गगने यथा ॥३-५१-२॥
Sa sampraharah tumulah tayoh tasmin maha mridhe
Babhuva vata uddhatayoh meghayoh gagane yatha
51.3
तत् बभूव अद्भुतम् युद्धम् गृध्र राक्षसयोः तदा ।
सपक्षयोः माल्यवतोः महा पर्वतयोः इव ॥३-५१-३॥
Tat babhuva adbhutam yuddham gridhra rakshasayoh tada
Sapakshayoh malyavatoh maha parvatayoh iva
51.4
ततो नालीक नाराचैः तीक्ष्ण अग्रैः च विकर्णिभिः ।
अभ्यवर्षत् महाघोरैः गृध्र राजम् महाबलः ॥३-५१-४॥
Tato nalika narachaih tikshna agraih cha vikarnibhih
Abhyavarshat mahaghoraih gridhra rajam mahabalah
51.5
स तानि शर जालानि गृध्रः पत्ररथ ईश्वरः ।
जटायुः प्रतिजग्राह रावण अस्त्राणि संयुगे ॥३-५१-५॥
Sa tani shara jalani gridhrah patraratha ishvarah
Jatayuh pratijagraha ravana astrani sanyuge
51.6
तस्य तीक्ष्ण नखाभ्याम् तु चरणाभ्याम् महाबलः ।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतग सत्तमः ॥३-५१-६॥
Tasya tikshna nakhabhyam tu charanabhyam mahabalah
Chakara bahudha gatre vranan pataga sattamah
51.7
अथ क्रोधात् दशग्रीवः जग्राह दश मार्गणान् ।
मृत्यु दण्ड निभान् घोरान् शत्रोर् निधन कान्क्षया ॥३-५१-७॥
Atha krodhat dashagrivah jagraha dasha marganan
Mrityu danda nibhan ghoran shatror nidhana kankshaya
51.8
स तैः बाणैः महावीर्यः पूर्ण मुक्तैः अजिह्म गैः ।
बिभेद निशितैः तीक्ष्णैः गृध्रम् घोरैः शिली मुखैः ॥३-५१-८॥
Sa taih banaih mahaviryah purna muktaih ajihma gaih
Bibheda nishitaih tikshnaih gridhram ghoraih shili mukhaih
51.9
स राक्षस रथे पश्यन् जानकीम् बाष्प लोचनाम् ।
अचिंतयित्वा बाणाम् तान् राक्षसम् समभिद्रवत् ॥३-५१-९॥
Sa rakshasa rathe pashyan janakim bashpa lochanam
Achintayitva banam tan rakshasam samabhidravat
51.10
ततो अस्य सशरम् चापम् मुक्ता मणि विभूषितम् ।
चरणाभ्याम् महातेजा बभंज पतगोत्तमः ॥३-५१-१०॥
Tato asya sasharam chapam mukta mani vibhushitam
Charanabhyam mahateja babhanja patagottamah
51.11
ततो अन्यत् धनुः आदाय रावणः क्रोध मूर्च्छितः ।
ववर्ष शर वर्षाणि शतशो अथ सहस्रशः ॥३-५१-११॥
Tato anyat dhanuh adaya ravanah krodha murchchhitah
Vavarsha shara varshani shatasho atha sahasrashah
51.12
शरैः आवारितः तस्य संयुगे पतगेश्वरः ।
कुलायम् अभिसंप्राप्तः पक्षिः इव बभौ तदा ॥३-५१-१२॥
Sharaih avaritah tasya sanyuge patageshvarah
Kulayam abhisampraptah pakshih iva babhau tada
51.13
स तानि शर जालानि पक्षाभ्याम् तु विधूय ह ।
चरणाभ्याम् महातेजा बभंज अस्य महत् धनुः ॥३-५१-१३॥
Sa tani shara jalani pakshabhyam tu vidhuya ha
Charanabhyam mahateja babhanja asya mahat dhanuh
51.14
तत् च अग्नि सदृशम् दीप्तम् रावणस्य शरावरम् ।
पक्षाभ्याम् च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥३-५१-१४॥
Tat cha agni sadrisham diptam ravanasya sharavaram
Pakshabhyam cha mahateja vyadhunot patageshvarah
51.15
कांचन उरः छदान् दिव्यान् पिशाच वदनान् खरान् ।
तान् च अस्य जव संपन्नान् जघान समरे बली ॥३-५१-१५॥
Kanchana urah chhadan divyan pishacha vadanan kharan
Tan cha asya java sampannan jaghana samare bali
51.16
अथ त्रिवेणु संपन्नम् कामगम् पावक अर्चिषम् ।
मणि सोपान चित्र अंगम् बभंज च महारथम् ॥३-५१-१६॥
Atha trivenu sampannam kamagam pavaka archisham
Mani sopana chitra angam babhanja cha maharatham
51.17
पूर्ण चन्द्र प्रतीकाशम् छत्रम् च व्यजनैः सह ।
पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह ॥३-५१-१७॥
Purna chandra pratikasham chhatram cha vyajanaih saha
Patayamasa vegena grahibhi rakshasaih saha
51.18
सारथेः च अस्य वेगेन तुण्डेन च महत् शिरः ।
पुनः व्यपाहरत् श्रीमान् पक्षिराजो महाबलः ॥३-५१-१८॥
Saratheh cha asya vegena tundena cha mahat shirah
Punah vyapaharat shriman pakshirajo mahabalah
51.19
स भग्न धन्वा विरथो हत अश्वो हत सारथिः ।
अंकेन आदाय वैदेहीम् पपात भुवि रावणः ॥३-५१-१९॥
Sa bhagna dhanva viratho hata ashvo hata sarathih
Ankena adaya vaidehim papata bhuvi ravanah
51.20
दृष्ट्वा निपतितम् भूमौ रावणम् भग्न वाहनम् ।
साधु साधु इति भूतानि गृध्र राजम् अपूजयन् ॥३-५१-२०॥
Drishtva nipatitam bhumau ravanam bhagna vahanam
Sadhu sadhu iti bhutani gridhra rajam apujayan
51.21
परिश्रान्तम् तु तम् दृष्ट्वा जरया पक्षि यूथपम् ।
उत्पपात पुनर् हृष्टो मैथिलीम् गृह्य रावणः ॥३-५१-२१॥
Parishrantam tu tam drishtva jaraya pakshi yuthapam
Utpapata punar hrishto maithilim grihya ravanah
51.22
तम् प्रहृष्टम् निधाय अंके रावणम् जनक आत्मजाम् ।
गच्छंतम् खड्ग शेषम् च प्रणष्ट हत साधनम् ॥३-५१-२२॥
Tam prahrishtam nidhaya anke ravanam janaka atmajam
Gachchhantam khadga shesham cha pranashta hata sadhanam
51.23
गृध्र राजः समुत्पत्य रावणम् समभिद्रवत् ।
समावार्यम् महातेजा जटायुः इदम् अब्रवीत् ॥३-५१-२३॥
Gridhra rajah samutpatya ravanam samabhidravat
Samavaryam mahateja jatayuh idam abravit
51.24
वर्ज संस्पर्श बाणस्य भार्याम् रामस्य रावण ।
अल्प बुद्धे हरसि एनाम् वधाय खलु रक्षसाम् ॥३-५१-२४॥
Varja sansparsha banasya bharyam ramasya ravana
Alpa buddhe harasi enam vadhaya khalu rakshasam
51.25
स मित्र बन्धुः स अमात्यः स बलः स परिच्छदः ।
विष पानम् पिबसि एतत् पिपासित इव उदकम् ॥३-५१-२५॥
Sa mitra bandhuh sa amatyah sa balah sa parichchhadah
Visha panam pibasi etat pipasita iva udakam
51.26
अनुबंधम् अजानंतः कर्मणाम् अविचक्षणाः ।
शीघ्रम् एव विनश्यन्ति यथा त्वम् विनशिष्यसि ॥३-५१-२६॥
Anubandham ajanantah karmanam avichakshanah
Shighram eva vinashyanti yatha tvam vinashishyasi
51.27
बद्धः त्वम् काल पाशेन क्व गतः तस्य मोक्ष्यसे ।
वधाय बडिशम् गृह्य स अमिषम् जलजो यथा ॥३-५१-२७॥
Baddhah tvam kala pashena kva gatah tasya mokshyase
Vadhaya badisham grihya sa amisham jalajo yatha
51.28
न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण ।
धर्षणम् च आश्रमस्य अस्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥३-५१-२८॥
Na hi jatu duradharshau kakutsthau tava ravana
Dharshanam cha ashramasya asya kshamishyete tu raghavau
51.29
यथा त्वया कृतम् कर्म भीरुणा लोक गर्हितम् ।
तस्कर आचरितो मार्गो न एष वीर निषेवितः ॥३-५१-२९॥
Yatha tvaya kritam karma bhiruna loka garhitam
Taskara acharito margo na esha vira nishevitah
51.30
युध्यस्व यदि शूरो असि मुहूर्तम् तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरः तथा ॥३-५१-३०॥
Yudhyasva yadi shuro asi muhurtam tishtha ravana
Shayishyase hato bhumau yatha bhrata kharah tatha
51.31
परेत काले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते ।
विनाशाय आत्मनो अधर्म्यम् प्रतिपन्नो असि कर्म तत् ॥३-५१-३१॥
Pareta kale purusho yat karma pratipadyate
Vinashaya atmano adharmyam pratipanno asi karma tat
51.32
पाप अनुबंधो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् ।
कुर्वीत लोक अधिपतिः स्वयंभूः भगवान् अपि ॥३-५१-३२॥
Papa anubandho vai yasya karmanah ko nu tat puman
Kurvita loka adhipatih svayambhuh bhagavan api
51.33
एवम् उक्त्वा शुभम् वाक्यम् जटायुः तस्य रक्षसः ।
निपपात भृशम् पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥३-५१-३३॥
Evam uktva shubham vakyam jatayuh tasya rakshasah
Nipapata bhrisham prishthe dashagrivasya viryavan
51.34
तम् गृहीत्वा नखैः तीक्ष्णैः विददार समंततः ।
अधिरूढो गज आरोहो यथा स्यात् दुष्ट वारणम् ॥३-५१-३४॥
Tam grihitva nakhaih tikshnaih vidadara samantatah
Adhirudho gaja aroho yatha syat dushta varanam
51.35
विददार नखैः अस्य तुण्डम् पृष्ठे समर्पयन् ।
केशान् च उत्पाटयामास नख पक्ष मुख आयुधः ॥३-५१-३५॥
Vidadara nakhaih asya tundam prishthe samarpayan
Keshan cha utpatayamasa nakha paksha mukha ayudhah
51.36
स तथा गृध्र राजेन क्लिश्यमानो मुहुर् मुहुः ।
अमर्ष स्फुरित ओष्ठः सन् प्राकंपत स राक्षसः ॥३-५१-३६॥
Sa tatha gridhra rajena klishyamano muhur muhuh
Amarsha sphurita oshthah san prakampata sa rakshasah
51.37
संपरिष्वज्य वैदेहीम् वामेन अंकेन रावणः ।
तलेन अभिजघान आर्तो जटायुम् क्रोध मूर्चितः ॥३-५१-३७॥
Samparishvajya vaidehim vamena ankena ravanah
Talena abhijaghana arto jatayum krodha murchitah
51.38
जटायुः तम् अतिक्रम्य तुण्डेन अस्य खग अधिपः ।
वाम बाहून् दश तदा व्यपाहरत् अरिन्दमः ॥३-५१-३८॥
Jatayuh tam atikramya tundena asya khaga adhipah
Vama bahun dasha tada vyapaharat arindamah
51.39
संच्छिन्न बाहोः सद्यो वै बाहवः सहसा अभवन् ।
विष ज्वालावली युक्ता वल्मीकत् इव पन्नगाः ॥३-५१-३९॥
Sanchchhinna bahoh sadyo vai bahavah sahasa abhavan
Visha jvalavali yukta valmikat iva pannagah
51.40
ततः क्रोद्धात् दशग्रीवः सीताम् उत्सृज्य वीर्यवान् ।
मुष्टिभ्याम् चरणाभ्याम् च गृध्र राजम् अपोथयत् ॥३-५१-४०॥
Tatah kroddhat dashagrivah sitam utsrijya viryavan
Mushtibhyam charanabhyam cha gridhra rajam apothayat
51.41
ततो मुहूर्तम् संग्रामो बभूव अतुल वीर्ययोः ।
राक्षसानाम् च मुख्यस्य पक्षिणाम् प्रवरस्य च ॥३-५१-४१॥
Tato muhurtam sangramo babhuva atula viryayoh
Rakshasanam cha mukhyasya pakshinam pravarasya cha
51.42
तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्य अर्थे अथ रावणः ।
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गम् उद्धृत्य सो अच्छिनत् ॥३-५१-४२॥
Tasya vyayachchhamanasya ramasya arthe atha ravanah
Pakshau padau cha parshvau cha khadgam uddhritya so achchhinat
51.43
स छिन्न पक्षः सहसा रक्षसा रौद्र कर्मणा ।
निपपात महा गृध्रो धरण्याम् अल्प जीवितः ॥३-५१-४३॥
Sa chhinna pakshah sahasa rakshasa raudra karmana
Nipapata maha gridhro dharanyam alpa jivitah
51.44
तम् दृष्ट्वा पतितम् भूमौ क्षतज आर्द्रम् जटायुषम् ।
अभ्यधावत वैदेही स्व बंधुम् इव दुःखिता ॥३-५१-४४॥
Tam drishtva patitam bhumau kshataja ardram jatayusham
Abhyadhavata vaidehi sva bandhum iva duhkhita
51.45
तम् नील जीमूत निकाश कल्पम्सुपाण्डुर उरस्कम् उदार वीर्यम् ।
ददर्श लंका अधिपतिः पृथिव्याम्जटायुषम् शान्तम् इव अग्नि दावम् ॥३-५१-४५॥
Tam nila jimuta nikasha kalpamsupandura uraskam udara viryam
Dadarsha lanka adhipatih prithivyamjatayusham shantam iva agni davam
51.46
ततः तु तम् पत्ररथम् मही तलेनिपातितम् रावण वेग मर्दितम् ।
पुनः च संगृह्य शशि प्रभ आननारुरोद सीता जनक आत्मजा तदा ॥३-५१-४६॥
Tatah tu tam patraratham mahi talenipatitam ravana vega marditam
Punah cha sangrihya shashi prabha ananaruroda sita janaka atmaja tada