UtshovSarga 49
49.1
सीताया वचनम् श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।
हस्ते हस्तम् समाहत्य चकार सुमहत् वपुः ॥३-४९-१॥
Sitaya vachanam shrutva dashagrivah pratapavan
Haste hastam samahatya chakara sumahat vapuh
49.2
स मैथिलीम् पुनः वाक्यम् बभाषे वाक्य कोविदः ।
न उन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्य पराक्रमौ ॥३-४९-२॥
Sa maithilim punah vakyam babhashe vakya kovidah
Na unmattaya shrutau manye mama virya parakramau
49.3
उद् वहेयम् भुजाभ्याम् तु मेदिनीम् अंबरे स्थितः ।
आपिबेयम् समुद्रम् च मृत्युम् हन्याम् रणे स्थितः ॥३-४९-३॥
Ud vaheyam bhujabhyam tu medinim ambare sthitah
Apibeyam samudram cha mrityum hanyam rane sthitah
49.4
अर्कम् तुंद्याम् शरैः तीक्ष्णैर् विभिंद्याम् हि महीतलम् ।
काम रूपिणम् उन्मत्ते पश्य माम् कामदम् पतिम् ॥३-४९-४॥
Arkam tundyam sharaih tikshnair vibhindyam hi mahitalam
Kama rupinam unmatte pashya mam kamadam patim
49.5
एवम् उक्तवतः तस्य रावणस्य शिखि प्रभे ।
क्रुद्धस्य हरि पर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥३-४९-५॥
Evam uktavatah tasya ravanasya shikhi prabhe
Kruddhasya hari paryante rakte netre babhuvatuh
49.6
सद्यः सौम्यम् परित्यज्य तीक्ष्ण रूपम् स रावणः ।
स्वम् रूपम् काल रूप आभम् भेजे वैश्रवण अनुजः ॥३-४९-६॥
Sadyah saumyam parityajya tikshna rupam sa ravanah
Svam rupam kala rupa abham bheje vaishravana anujah
49.7
संरक्त नयनः श्रीमान् तप्त कांचन भूषणः ।
क्रोधेन महता आविष्टो नील जीमूत सन्निभः ॥३-४९-७॥
Sanrakta nayanah shriman tapta kanchana bhushanah
Krodhena mahata avishto nila jimuta sannibhah
49.8
दश आस्यो विंशति भुजो बभूव क्षणदा चरः ।
स परिव्राजक च्छद्म महाकायो विहाय तत् ॥३-४९-८॥
Dasha asyo vinshati bhujo babhuva kshanada charah
Sa parivrajaka chchhadma mahakayo vihaya tat
49.9
प्रतिपेदे स्वकम् रूपम् रावणो राक्षस अधिपः ।
रक्त अंबर धरः तस्थौ स्त्री रत्नम् प्रेक्ष्य मैथिलीम् ॥३-४९-९॥
Pratipede svakam rupam ravano rakshasa adhipah
Rakta ambara dharah tasthau stri ratnam prekshya maithilim
49.10
स ताम् असित केश अन्ताम् भास्करस्य प्रभाम् इव ।
वसन आभरण उपेताम् मैथिलीम् रावणो अब्रवीत् ॥३-४९-१०॥
Sa tam asita kesha antam bhaskarasya prabham iva
Vasana abharana upetam maithilim ravano abravit
49.11
त्रिषु लोकेषु विख्यातम् यदि भर्तारम् इच्छसि ।
माम् आश्रय वरारोहे तव अहम् सदृशः पतिः ॥३-४९-११॥
Trishu lokeshu vikhyatam yadi bhartaram ichchhasi
Mam ashraya vararohe tava aham sadrishah patih
49.12
माम् भजस्व चिराय त्वम् अहम् श्लाघ्यः पतिः तव ।
न एव च अहम् क्वचित् भद्रे करिष्ये तव विप्रियम् ॥३-४९-१२॥
Mam bhajasva chiraya tvam aham shlaghyah patih tava
Na eva cha aham kvachit bhadre karishye tava vipriyam
49.13
त्यज्यताम् मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम् ।
राज्यात् च्युतम् असिद्ध अर्थम् रामम् परिमित आयुषम् ॥३-४९-१३॥
Tyajyatam manusho bhavo mayi bhavah praniyatam
Rajyat chyutam asiddha artham ramam parimita ayusham
49.14
कैः गुणैः अनुरक्ता असि मूढे पण्डित मानिनि ।
यः स्त्रिया वचनात् राज्यम् विहाय ससुहृत् जनम् ॥३-४९-१४॥
Kaih gunaih anurakta asi mudhe pandita manini
Yah striya vachanat rajyam vihaya sasuhrit janam
49.15
अस्मिन् व्याल अनुचरिते वने वसति दुर्मतिः ।
इति उक्त्वा मैथिलीम् वाक्यम् प्रिय अर्हाम् प्रिय वादिनीम् ॥३-४९-१५॥
Asmin vyala anucharite vane vasati durmatih
Iti uktva maithilim vakyam priya arham priya vadinim
49.16
अभिगम्य सुदुष्ट आत्मा राक्षसः काम मोहितः ।
जग्राह रावणः सीताम् बुधः खे रोहिणीम् इव ॥३-४९-१६॥
Abhigamya sudushta atma rakshasah kama mohitah
Jagraha ravanah sitam budhah khe rohinim iva
49.17
वामेन सीताम् पद्माक्षीम् मूर्धजेषु करेण सः ।
ऊर्वोः तु दक्षिणेन एव परिजग्राह पाणिना ॥३-४९-१७॥
Vamena sitam padmakshim murdhajeshu karena sah
Urvoh tu dakshinena eva parijagraha panina
49.18
तम् दृष्ट्वा गिरि शृंग आभम् तीक्ष्ण दंष्ट्रम् महा भुजम् ।
प्राद्रवन् मृत्यु संकाशम् भय आर्ता वन देवताः ॥३-४९-१८॥
Tam drishtva giri shringa abham tikshna danshtram maha bhujam
Pradravan mrityu sankasham bhaya arta vana devatah
49.19
स च मायामयो दिव्यः खर युक्तः खर स्वनः ।
प्रत्यदृश्यत हेमांगो रावणस्य महारथः ॥३-४९-१९॥
Sa cha mayamayo divyah khara yuktah khara svanah
Pratyadrishyata hemango ravanasya maharathah
49.20
ततः ताम् परुषैः वाक्यैः अभितर्ज्य महास्वनः ।
अंकेन आदाय वैदेहीम् रथम् आरोपयत् तदा ॥३-४९-२०॥
Tatah tam parushaih vakyaih abhitarjya mahasvanah
Ankena adaya vaidehim ratham aropayat tada
49.21
सा गृहीता अतिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी ।
रामा इति सीता दुःख आर्ता रामम् दूरम् गतम् वने ॥३-४९-२१॥
Sa grihita atichukrosha ravanena yashasvini
Rama iti sita duhkha arta ramam duram gatam vane
49.22
ताम् अकामाम् स काम आर्तः पन्नग इन्द्र वधूम् इव ।
विवेष्टमानाम् आदाय उत्पपात अथ रावणः ॥३-४९-२२॥
Tam akamam sa kama artah pannaga indra vadhum iva
Viveshtamanam adaya utpapata atha ravanah
49.23
ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा ।
भृशम् चुक्रोश मत्ता इव भ्रांत चित्ता यथा आतुरा ॥३-४९-२३॥
Tatah sa rakshasendrena hriyamana vihayasa
Bhrisham chukrosha matta iva bhranta chitta yatha atura
49.24
हा लक्ष्मण महाबाहो गुरु चित्त प्रसादक ।
ह्रियमाणाम् न जानीषे रक्षसा काम रूपिणा ॥३-४९-२४॥
Ha lakshmana mahabaho guru chitta prasadaka
Hriyamanam na janishe rakshasa kama rupina
49.25
जीवितम् सुखम् अर्थाम् च धर्म हेतोः परित्यजन् ।
ह्रियमाणाम् अधर्मेण माम् राघव न पश्यसि ॥३-४९-२५॥
Jivitam sukham artham cha dharma hetoh parityajan
Hriyamanam adharmena mam raghava na pashyasi
49.26
ननु नाम अविनीतानाम् विनेता असि परंतप ।
कथम् एवम् विधम् पापम् न त्वम् शास्सि हि रावणम् ॥३-४९-२६॥
Nanu nama avinitanam vineta asi parantapa
Katham evam vidham papam na tvam shassi hi ravanam
49.27
ननु सद्यो अविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम् ।
कालो अपि अंगी भवति अत्र सस्यानाम् इव पक्तये ॥३-४९-२७॥
Nanu sadyo avinitasya drishyate karmanah phalam
Kalo api angi bhavati atra sasyanam iva paktaye
49.28
त्वम् कर्म कृतवान् एतत् काल उपहत चेतनः ।
जीवित अंतकरम् घोरम् रामात् व्यसनम् आप्नुहि ॥३-४९-२८॥
Tvam karma kritavan etat kala upahata chetanah
Jivita antakaram ghoram ramat vyasanam apnuhi
49.29
हन्त इदानीम् सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह ।
ह्रियेयम् धर्म कामस्य धर्म पत्नी यशस्विनः ॥३-४९-२९॥
Hanta idanim sakama tu kaikeyi bandhavaih saha
Hriyeyam dharma kamasya dharma patni yashasvinah
49.30
आमंत्रये जनस्थानम् कर्णिकारान् च पुष्पितान् ।
क्षिप्रम् रामाय शंसध्वम् सीताम् हरति रावणः ॥३-४९-३०॥
Amantraye janasthanam karnikaran cha pushpitan
Kshipram ramaya shansadhvam sitam harati ravanah
49.31
हंस सारस संघुष्टाम् वन्दे गोदावरीम् नदीम् ।
क्षिप्रम् रामाय शंस त्वम् सीताम् हरति रावणः ॥३-४९-३१॥
Hansa sarasa sanghushtam vande godavarim nadim
Kshipram ramaya shansa tvam sitam harati ravanah
49.32
दैवतानि च यान्ति अस्मिन् वने विविध पादपे ।
नमस्करोमि अहम् तेभ्यो भर्तुः शंसत माम् हृताम् ॥३-४९-३२॥
Daivatani cha yanti asmin vane vividha padape
Namaskaromi aham tebhyo bhartuh shansata mam hritam
49.33
यानि कानिचित् अपि अत्र सत्त्वानि निवसन्ति उत ।
सर्वाणि शरणम् यामि मृग पक्षि गणान् अपि ॥३-४९-३३॥
Yani kanichit api atra sattvani nivasanti uta
Sarvani sharanam yami mriga pakshi ganan api
49.34
ह्रियमाणाम् प्रियाम् भर्तुः प्राणेभ्यो अपि गरीयसीम् ।
विवश अपहृता सीता रावणेन इति शंसत ॥३-४९-३४॥
Hriyamanam priyam bhartuh pranebhyo api gariyasim
Vivasha apahrita sita ravanena iti shansata
49.35
विदित्वा माम् महाबाहुः अमुत्र अपि महाबलः ।
आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वत हृताम् अपि ॥३-४९-३५॥
Viditva mam mahabahuh amutra api mahabalah
Aneshyati parakramya vaivasvata hritam api
49.36
सा तदा करुणा वाचो विलपंती सुदुःखिता ।
वनस्पति गतम् ग्रिध्रम् ददर्श आयत लोचना ॥३-४९-३६॥
Sa tada karuna vacho vilapanti suduhkhita
Vanaspati gatam gridhram dadarsha ayata lochana
49.37
सा तम् उद् वीक्ष्य सुश्रोणी रावणस्य वशम् गता ।
समाक्रंदत् भयपरा दुःख उपहतया गिरा ॥३-४९-३७॥
Sa tam ud vikshya sushroni ravanasya vasham gata
Samakrandat bhayapara duhkha upahataya gira
49.38
जटायो पश्य मम आर्य ह्रियमाणम् अनाथ वत् ।
अनेन राक्षसेद्रेण करुणम् पाप कर्मणा ॥३-४९-३८॥
Jatayo pashya mama arya hriyamanam anatha vat
Anena rakshasedrena karunam papa karmana
49.39
न एष वारयितुम् शक्यः त्वया क्रूरो निशाचर ।
सत्त्ववान् जितकाशी च स आयुधः चैव दुर्मतिः ॥३-४९-३९॥
Na esha varayitum shakyah tvaya kruro nishachara
Sattvavan jitakashi cha sa ayudhah chaiva durmatih
49.40
रामाय तु यथा तत्त्वम् जटायो हरणम् मम ।
लक्ष्मणाय च तत् सर्वम् आख्यातव्यम् अशेषतः ॥३-४९-४०॥
Ramaya tu yatha tattvam jatayo haranam mama
Lakshmanaya cha tat sarvam akhyatavyam asheshatah