UtshovSarga 45
45.1
आर्तस्वरम् तु तम् भर्तुः विज्ञाय सदृशम् वने ।
उवाच लक्ष्मणम् सीता गच्छ जानीहि राघवम् ॥३-४५-१॥
Artasvaram tu tam bhartuh vigyaya sadrisham vane
Uvacha lakshmanam sita gachchha janihi raghavam
45.2
न हि मे जीवितम् स्थाने हृदयम् वा अवतिष्ठते ।
क्रोशतः परम आर्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम् ॥३-४५-२॥
Na hi me jivitam sthane hridayam va avatishthate
Kroshatah parama artasya shrutah shabdo maya bhrisham
45.3
आक्रन्दमानम् तु वने भ्रातरम् त्रातुम् अर्हसि ।
तम् क्षिप्रम् अभिधाव त्वम् भ्रातरम् शरण एषिणम् ॥३-४५-३॥
Akrandamanam tu vane bhrataram tratum arhasi
Tam kshipram abhidhava tvam bhrataram sharana eshinam
45.4
रक्षसाम् वशम् आपन्नम् सिंहानाम् इव गोवृषम् ।
न जगाम तथा उक्तः तु भ्रातुः आज्ञाय शासनम् ॥३-४५-४॥
Rakshasam vasham apannam sinhanam iva govrisham
Na jagama tatha uktah tu bhratuh agyaya shasanam
45.5
तम् उवाच ततः तत्र क्षुभिता जनक आत्मजा ।
सौमित्रे मित्र रूपेण भ्रातुः त्वम् असि शत्रुवत् ॥३-४५-५॥
Tam uvacha tatah tatra kshubhita janaka atmaja
Saumitre mitra rupena bhratuh tvam asi shatruvat
45.6
यः त्वम् अस्याम् अवस्थायाम् भ्रातरम् न अभिपद्यसे ।
इच्छसि त्वम् विनश्यन्तम् रामम् लक्ष्मण मत् कृते ॥३-४५-६॥
Yah tvam asyam avasthayam bhrataram na abhipadyase
Ichchhasi tvam vinashyantam ramam lakshmana mat krite
45.7
लोभात् तु मत् कृतम् नूनम् न अनुगच्छसि राघवम् ।
व्यसनम् ते प्रियम् मन्ये स्नेहो भ्रातरि न अस्ति ते ॥३-४५-७॥
Lobhat tu mat kritam nunam na anugachchhasi raghavam
Vyasanam te priyam manye sneho bhratari na asti te
45.8
तेन तिष्ठसि विस्रब्धः तम् अपश्यन् महाद्युतिम् ।
किम् हि संशयम् आपन्ने तस्मिन् इह मया भवेत् ॥३-४५-८॥
Tena tishthasi visrabdhah tam apashyan mahadyutim
Kim hi sanshayam apanne tasmin iha maya bhavet
45.9
कर्तव्यम् इह तिष्ठन्त्या यत् प्रधानः त्वम् आगतः ।
एवम् ब्रुवाणम् वैदेहीम् बाष्प शोक समन्वितम् ॥३-४५-९॥
Kartavyam iha tishthantya yat pradhanah tvam agatah
Evam bruvanam vaidehim bashpa shoka samanvitam
45.10
अब्रवीत् लक्ष्मणः त्रस्ताम् सीताम् मृग वधूम् इव ।
पन्नग असुर गन्धर्व देव दानव राक्षसैः ॥३-४५-१०॥
Abravit lakshmanah trastam sitam mriga vadhum iva
Pannaga asura gandharva deva danava rakshasaih
45.11
अशक्यः तव वैदेही भर्ता जेतुम् न संशयः ।
देवि देव मनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु ॥३-४५-११॥
Ashakyah tava vaidehi bharta jetum na sanshayah
Devi deva manushyeshu gandharveshu patatrishu
45.12
राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च ।
दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने ॥३-४५-१२॥
Rakshaseshu pishacheshu kinnareshu mrigeshu cha
Danaveshu cha ghoreshu na sa vidyeta shobhane
45.13
यो रामम् प्रतियुध्येत समरे वासव उपमम् ।
अवध्यः समरे रामो न एवम् त्वम् वक्तुम् अर्हसि ॥३-४५-१३॥
Yo ramam pratiyudhyeta samare vasava upamam
Avadhyah samare ramo na evam tvam vaktum arhasi
45.14
न त्वाम् अस्मिन् वने हातुम् उत्सहे राघवम् विना ।
अनिवार्यम् बलम् तस्य बलैः बलवताम् अपि ॥३-४५-१४॥
Na tvam asmin vane hatum utsahe raghavam vina
Anivaryam balam tasya balaih balavatam api
45.15
त्रिभिः लोकैः समुदितैः स ईश्वरैः स अमरैः अपि ।
हृदयम् निर्वृतम् ते अस्तु संतापः त्यज्यताम् तव ॥३-४५-१५॥
Tribhih lokaih samuditaih sa ishvaraih sa amaraih api
Hridayam nirvritam te astu santapah tyajyatam tava
45.16
आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रम् हत्वा मृगोत्तमम् ।
न सस् तस्य स्वरो व्यक्तम् न कश्चित् अपि दैवतः ॥३-४५-१६॥
Agamishyati te bharta shighram hatva mrigottamam
Na sas tasya svaro vyaktam na kashchit api daivatah
45.17
गन्धर्व नगर प्रख्या माया तस्य च रक्षसः ।
न्यास भूता असि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना ॥३-४५-१७॥
Gandharva nagara prakhya maya tasya cha rakshasah
Nyasa bhuta asi vaidehi nyasta mayi mahatmana
45.18
रामेण त्वम् वरारोहे न त्वाम् त्यक्तुम् इह उत्सहे ।
कृत वैराः च कल्याणि वयम् एतैः निशाचरैः ॥३-४५-१८॥
Ramena tvam vararohe na tvam tyaktum iha utsahe
Krita vairah cha kalyani vayam etaih nishacharaih
45.19
खरस्य निधने देवि जनस्थान वधम् प्रति ।
राक्षसा विविधा वाचो व्यवहरन्ति महावने ॥३-४५-१९॥
Kharasya nidhane devi janasthana vadham prati
Rakshasa vividha vacho vyavaharanti mahavane
45.20
हिंसा विहारा वैदेहि न चिन्तयितुम् अर्हसि ।
लक्ष्मणेन एवम् उक्ता तु क्रुद्धा संरक्त लोचना ॥३-४५-२०॥
Hinsa vihara vaidehi na chintayitum arhasi
Lakshmanena evam ukta tu kruddha sanrakta lochana
45.21
अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् लक्ष्मणम् सत्य वादिनम् ।
अनार्य करुणारंभ नृशंस कुल पांसन ॥३-४५-२१॥
Abravit parusham vakyam lakshmanam satya vadinam
Anarya karunarambha nrishansa kula pansana
45.22
अहम् तव प्रियम् मन्ये रामस्य व्यसनम् महत् ।
रामस्य व्यसन्म् दृष्ट्वा तेन एतानि प्रभाषसे ॥३-४५-२२॥
Aham tava priyam manye ramasya vyasanam mahat
Ramasya vyasanm drishtva tena etani prabhashase
45.23
न एव चित्रम् सपत्नेषु पापम् लक्ष्मण यत् भवेत् ।
त्वत् विधेषु नृशंसेषु नित्यम् प्रच्छन्न चारिषु ॥३-४५-२३॥
Na eva chitram sapatneshu papam lakshmana yat bhavet
Tvat vidheshu nrishanseshu nityam prachchhanna charishu
45.24
सुदुष्टः त्वम् वने रामम् एकम् एको अनुगच्छसि ।
मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा ॥३-४५-२४॥
Sudushtah tvam vane ramam ekam eko anugachchhasi
Mama hetoh pratichchhannah prayukto bharatena va
45.25
तत् न सिद्ध्यति सौमित्रे तव अपि भरतस्य वा ।
कथम् इंदीवर श्यामम् रामम् पद्म निभेक्षणम् ॥३-४५-२५॥
Tat na siddhyati saumitre tava api bharatasya va
Katham indivara shyamam ramam padma nibhekshanam
45.26
उपसंश्रित्य भर्तारम् कामयेयम् पृथक् जनम् ।
समक्षम् तव सौमित्रे प्राणान् त्यक्ष्यामि असंशयम् ॥३-४५-२६॥
Upasanshritya bhartaram kamayeyam prithak janam
Samaksham tava saumitre pranan tyakshyami asanshayam
45.27
रामम् विना क्षणम् अपि न एव जीवामि भू तले ।
इति उक्तः परुषम् वाक्यम् सीतया रोमहर्षणम् ॥३-४५-२७॥
Ramam vina kshanam api na eva jivami bhu tale
Iti uktah parusham vakyam sitaya romaharshanam
45.28
अब्रवीत् लक्ष्मणः सीताम् प्रांजलिः विजितेन्द्रियः ।
उत्तरम् न उत्सहे वक्तुम् दैवतम् भवती मम ॥३-४५-२८॥
Abravit lakshmanah sitam pranjalih vijitendriyah
Uttaram na utsahe vaktum daivatam bhavati mama
45.29
वाक्यम् अप्रतिरूपम् तु न चित्रम् स्त्रीषु मैथिलि ।
स्वभावः तु एष नारीणाम् एषु लोकेषु दृश्यते ॥३-४५-२९॥
Vakyam apratirupam tu na chitram strishu maithili
Svabhavah tu esha narinam eshu lokeshu drishyate
45.30
विमुक्त धर्माः चपलाः तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः ।
न सहे हि ईदृशम् वाक्यम् वैदेही जनक आत्मजे ॥३-४५-३०॥
Vimukta dharmah chapalah tikshna bhedakarah striyah
Na sahe hi idrisham vakyam vaidehi janaka atmaje
45.31
श्रोत्रयोः उभयोः मध्ये तप्त नाराच सन्निभम् ।
उपशृण्वंतु मे सर्वे साक्षिनो हि वनेचराः ॥३-४५-३१॥
Shrotrayoh ubhayoh madhye tapta naracha sannibham
Upashrinvantu me sarve sakshino hi vanecharah
45.32
न्याय वादी यथा वाक्यम् उक्तो अहम् परुषम् त्वया ।
धिक् त्वाम् अद्य प्रणश्यन्तीम् यन् माम् एवम् विशंकसे ॥३-४५-३२॥
Nyaya vadi yatha vakyam ukto aham parusham tvaya
Dhik tvam adya pranashyantim yan mam evam vishankase
45.33
स्त्रीत्वात् दुष्ट स्वभावेन गुरु वाक्ये व्यवस्थितम् ।
गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति ते अस्तु वरानने ॥३-४५-३३॥
Stritvat dushta svabhavena guru vakye vyavasthitam
Gamishye yatra kakutsthah svasti te astu varanane
45.34
रक्षन्तु त्वाम् विशालाक्षि समग्रा वन देवताः ।
निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे ।अपि त्वाम् सह रामेण पश्येयम् पुनरागतः ॥३-४५-३४॥
Rakshantu tvam vishalakshi samagra vana devatah
Nimittani hi ghorani yani pradurbhavanti me, api tvam saha ramena pashyeyam punaragatah
45.35
लक्ष्मणेन एवम् उक्ता तु रुदती जनकाअत्मजा ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यम् तीव्रम् बाष्प परिप्लुता ॥३-४५-३५॥
Lakshmanena evam ukta tu rudati janakaatmaja
Pratyuvacha tato vakyam tivram bashpa paripluta
45.36
गोदावरीम् प्रवेक्ष्यामि हीना रामेण लक्ष्मण ।
आबन्धिष्ये अथवा त्यक्ष्ये विषमे देहम् आत्मनः ॥३-४५-३६॥
Godavarim pravekshyami hina ramena lakshmana
Abandhishye athava tyakshye vishame deham atmanah
45.37
पिबामि वा विषम् तीक्ष्णम् प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
न तु अहम् राघवात् अन्यम् कदाअपि पुरुषम् स्पृशे ॥३-४५-३७॥
Pibami va visham tikshnam pravekshyami hutashanam
Na tu aham raghavat anyam kadaapi purusham sprishe
45.38
इति लक्ष्मणम् आश्रुत्य सीता दुह्ख समन्विता ।
पाणिभ्याम् रुदती दुह्खाद् उदरम् प्रजघान ह ॥३-४५-३८॥
Iti lakshmanam ashrutya sita duhkha samanvita
Panibhyam rudati duhkhad udaram prajaghana ha
45.39
ताम् आर्त रूपाम् विमना रुदन्तीम्सौमित्रिः आलोक्य विशाल नेत्राम् ।
आश्वासयामास न चैव भर्तुःतम् भ्रातरम् किंचित् उवाच सीता ॥३-४५-३९॥
Tam arta rupam vimana rudantimsaumitrih alokya vishala netram
Ashvasayamasa na chaiva bhartuhtam bhrataram kinchit uvacha sita
45.40
ततः तु सीताम् अभिवाद्य लक्ष्मणःकृत अन्जलिः किम्चिद् अभिप्रणम्य ।
अवेक्षमाणो बहुशः स मैथिलीम्जगाम रामस्य समीपम् आत्मवान् ॥३-४५-४०॥
Tatah tu sitam abhivadya lakshmanahkrita anjalih kimchid abhipranamya
Avekshamano bahushah sa maithilimjagama ramasya samipam atmavan